Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Όταν ο Μποστ συνάντησε τον Καβάφη στα περίχωρα της Καισαρείας

Posted by sarant στο 16 Μαρτίου, 2012


Το 1957 ο Μποστ, που ως τότε εργαζόταν ως εικονογράφος στο περιοδικό Εικόνες, μεταπήδησε στον Ταχυδρόμο, που τότε είχε διευθυντή τον Γ. Π. Σαββίδη. Εκεί, ο Μποστ άρχισε να εικονογραφεί τις ιστορίες του Νίκου Τσιφόρου, που δημοσιεύονταν σε συνέχειες (και μετά εκδόθηκαν σε βιβλίο): πρώτα τα «Βιβλικά χαμόγελα» και μετά τις «Σταυροφορίες». Λέγεται μάλιστα ότι ανέλαβε αυτή την εικονογράφηση επειδή αρρώστησε ο Κ. Μητρόπουλος, που την έκανε ως τότε. Λέγεται επίσης ότι ο Τσιφόρος αρχικά είχε δυσφορήσει, μην όντας εξοικειωμένος με το στιλ του Μποστ.

Στην αρχή, το σκίτσο του Μποστ σχολίαζε όσα διηγιόταν στην ιστορία ο Τσιφόρος, αλλά αρκετά γρήγορα αυτονομήθηκε, ιδίως όταν άρχισαν οι «Σταυροφορίες» και μετατράπηκε σε έμμεσο σχολιασμό της επικαιρότητας. Για τον σημερινό αναγνώστη, κάποιοι υπαινιγμοί είναι αίνιγμα αξεδιάλυτο. Για παράδειγμα, όποιος σήμερα βλέπει στο σκίτσο του Μποστ τον Ριχάρδο τον Λεοντόκαρδο να φωνάζει «Είμαστε οι Ριχάρδοι και δέρνουμε», απορεί’ πού να θυμάται ότι το 1959 οι διαβόητοι αδελφοί Λινάρδοι είχαν δείρει κάποιον αντίπαλό τους στον κόσμο της νύχτας, φωνάζοντας «Είμαστε οι Λινάρδοι και δέρνουμε»; Όμως τα περισσότερα σκίτσα δεν έχουν επικαιρικούς υπαινιγμούς, γιατί ο σχολιασμός είναι, είπαμε, έμμεσος. Εντωμεταξύ, έχουν αρχίσει να εμφανίζονται και οι ανορθογραφίες και τα λογοπαίγνια, όπως το εξαιρετικό «Σφαγή των υποτών ιππό των Τούρκων».

Καθώς το Κυπριακό βρισκόταν διαρκώς στην επικαιρότητα, μαζί και το αντιαγγλικό αίσθημα, τους πρώτους μήνες του 1959 ο Μποστ έκανε μια σειρά από σκίτσα στα οποία ειρωνεύεται τους Άγγλους επιστρατεύοντας το αγοραίο στερεότυπο του όχι και πολύ φανατικού άντρα: σχεδιάζει τους άγγλους Σταυροφόρους με κολλητά παντελόνια σαν κολάν και τροφαντά οπίσθια να έχουν ύποπτα νταραβέρια με μουστακαλήδες Οθωμανούς, ενώ το κείμενο συχνά καλαμπουρίζει στα όρια της χυδαιότητας, όπως γράφει (όχι επιτιμητικά) ο Ηλίας Πετρόπουλος. Μερικά από τα σκίτσα αυτά υπάρχουν στο Διαδίκτυο, ένα από αυτά, την Πρόσκλησι εις κωζερί, το έχω ανεβάσει στον παλιό μου ιστότοπο. Σήμερα θα δούμε ένα άλλο σκίτσο της ίδιας σειράς.

Τα Χριστούγεννα είχα πάει στο θέατρο Στοά, στου Ζωγράφου, όπου παιζόταν η Φαύστα του Μποστ, και πριν αρχίσει η παράσταση, στην κλειστή αυλαία προβάλλονταν σκίτσα του Μποστ, ανάμεσα στα οποία και αυτό που θα δούμε σήμερα, με τίτλο «‘Ασμα ηρωικό και πένθιμο για τον χαμένο ανθυπολοχαγό της Καισαρείας». Κι αν στον τίτλο γίνεται προφανές λογοπαίγνιο με τον τίτλο του ποιήματος του Ελύτη, το κείμενο της μπορντούρας είναι καβαφικό. Αλλά ας δούμε το σκίτσο:

Για να μη στραβολαιμιάζετε, το κείμενο της μπορντούρας:

Ήτον εύμορφος ο Οθωμανίδης (1)
και τον έγραψα να μιλήσωμεν διά τους Αλεξανδρινούς ποιητάς
και ο άθλιος, χωρίς περίσκεψιν, χωρίς λύπην, χωρίς αιδώ (2)
μας έδωσεν ραντεβού εδώ
και κρατώ κερί
για να γυρίση γρήγορα και ναν’ καλοί καιροί (3)
όμως θ΄αργήσωμεν να λάβωμεν ειδήσεις (4)
ο βάρβαρος αυτός θα ήτο μία κάποια λύσις. (5)

(1) Στίχοι του νέου Τεμέθου του ερωτοπαθούς.
Με τίτλον «Ο Εμονίδης»

(2) Χωρίς περίσκεψιν, χωρίς λύπην, χωρίς αιδώ
μεγάλα κ’ υψηλά τριγύρω μου έκτισαν τείχη.

(3) Η θάλασσα στα βάθη της πήρ’ έναν ναύτη.—
Η μάνα του, ανήξερη, πηαίνει κι ανάφτει
στην Παναγία μπροστά ένα υψηλό κερί
για να επιστρέψει γρήγορα και νάν’ καλοί καιροί —

(4) Καλές ειδήσεις λάβαμε, και είτε
από την Σμύρνη κάτι γίνει τώρα, είτε τον Aπρίλιο
οι φίλοι μας κινήσουν απ’ την Ήπειρο, τα σχέδιά μας
επιτυγχάνουν, και τον ρίχνουμεν ευκόλως τον Βασίλειο.

(βλ. σχόλιο 25)

(5)
Και τώρα τι θα γένουμε χωρίς βαρβάρους.
Οι άνθρωποι αυτοί ήσαν μια κάποια λύσις.

Στο τελευταίο αυτό ποίημα μπορεί να παραπέμπει και το «τον έγραψα» του δεύτερου στίχου της παρωδίας ( Εκεί τον έγραψε τίτλους πολλούς κι ονόματα), μπορεί και όχι.

Σχολιάζοντας τη μποστική γλώσσα, θα επισήμαινα την εσκεμμένα πρωτόγονη ρίμα «ησυχίαν- ανησυχίαν» που πότε-πότε χρησιμοποιούσε ο Μποστ, καθώς και τον γενικομανή σχηματισμό «φοβούμαι των αγρίων θηρίων».

Κλείνω με κάτι άσχετο και αυτοδιαφημιστικό. Τις προάλλες, όπως έγραψα και χτες, έδωσα μια συνέντευξη στο ραδιόφωνο του Σκάι. Μπορείτε να την ακούσετε εδώ:

(η συνέντευξη αρχίζει κάπου στο 1.16.50).

28 Σχόλια προς “Όταν ο Μποστ συνάντησε τον Καβάφη στα περίχωρα της Καισαρείας”

  1. Μαρία said

    Καλά, το αγοραίο στερεότυπο το είχε χρησιμοποιήσει κι η Κρεσόν τριαντατόσα χρόνια αργότερα.
    Ο λεπτούλης είναι ο Αλφόνσος;

  2. Χα χα, δεν το θυμόμουν αυτό: En juillet 1991, elle défend ainsi sur ABC News des propos vieux de quatre ans, affirmant au journaliste Chris Wallace que l’homosexualité serait « différente et marginale » et plus proche des coutumes « anglo-saxonnes » que des usages « latins ».

    Μαρία, πώς έτσι πρωινή σήμερα; 🙂

  3. Μαρία said

    2 Είχε γίνει χαμός τότε.
    Το πρωινή μια κουβέντα είναι.

  4. Σε σχέση με την ωραία συνέντευξή σου (στη 1 ώρα και 16 λεπτά, με τις καλημέρες μου) σκέφτηκα πως έχω βιώσει την εξελληνισμένη απόδοση της λέξης detective με τους τρεις δυνατούς τονισμούς ντετεκτίβ (με προφανή γαλλική επίδραση), ντέντεκτιβ (με λαθεμένη /;/ αγγλόμορφη εκφορά) και ντετέκτιβ.

    Γιάννης

  5. Γιώργος Λυκοτραφίτης said

    Νομίζω, Νίκο, ότι στον φόβο του «Αλφόνσου» «μπορεί και δράκος να μας επιτεθή» κρύβεται, ενδεχομένως, ο Παγκρατίδης: το 1959 λιποτάκτησε από το στρατό, συνελήφθη και καταδικάστηκε.

    Όμως αυτά τα έχουμε πει αλλού.

  6. sarant said

    Ευχαριστώ για τα πρώτα σχόλια!

    5: Δίκιο έχεις για τον δράκο.

  7. Vasilis said

    Ζήκο, αυτό το «μην όντας εξοικειωμένος» στο τέλος της 1ης παραγράφου δε μου ήρεσε… 🙂

  8. Αυτό 7-Vasili δεν υπονοεί εκ μέρους του Νίκου και το γεγονός πως (αν δεν κάνω λάθος) ο Ν. Τσιφόρος ήταν καραμπινάτος δεξιός ενώ ο Μποστ κάθε άλλο; Ενώ βέβαια τα γραφτά του Τσιφόρου ροκανίζουν τα καθιερωμένα της παραδοσιακής κοινωνίας, στις σχέσεις του με τις αρχές του μετεμφυλιοπολεμικού καθεστώτος αυτός θα ήταν άμεμπτος. Όπως νομίζω και ο Αλέκος Σακελλάριος.

    Γιάννης

  9. sarant said

    7: Τι ακριβώς δεν άρεσε; Και ποιος Ζήκος;

  10. Γιώργος Λυκοτραφίτης said

    Γιατί, όμως, «της Καισαρείας»; Αυτό δεν το κατάλαβα.

  11. bernardina said

    Εμένα πάλι με ξετρέλανε η καλτσοδέτα με την καρδούλα (επειδή ο δγιάλος κρύβεται στις λεπτομέρειες) 😀

  12. 10 Πρέπει να αναφέρεται στο αντίστοιχο κείμενο του Τσιφόρου, κάποια μάχη στην Καισάρεια φαντάζομαι.

  13. sarant said

    10-12: Μάλλον, αλλά αυτή τη στιγμή δεν μπορώ να το τσεκάρω. Πάντως, αφού ήθελε να παρωδήσει Ελύτη, έπρεπε να βρει μια πόλη ταιριαστή με το «της Αλβανίας», π.χ. Καισάρεια, Σεβάστεια, Αμάσεια, Αντιόχεια. Η Καισάρεια, λόγω ΑηΒασίλη, θα ήταν καλή επιλογή.

  14. ppan said

    «Το σκοτάδι δεν είναι πολύ φωτερό»: αξεπέραστος! Κάθομαι διαβάζω χαχανίζοντας σαν φάλαινα, και με κοιτάνε απορημένοι οι απέναντι. Αμ δεν έχει μεταφραστεί ο Μποστ, τι να σας εξηγήσω

  15. spiral architect said

    Tα στερεότυπα περί Άγγλων με κολάν και τροφαντά οπίσθια δεν ήταν ίδιον του Μποστ.
    Θυμάστε αυτή την ταινία του Mελ Μπρουκς;

    Έτσι κι αλλιώς η ιστορία όχι μόνο επαναλαμβάνεται, αλλά ταυτόχρονα μας βγάζει τη γλωσσα.

    Τότε οι Άγγλοι, τώρα οι Γερμανοί.

    Αλλοι ήρξαντο χειρών αδίκων και όχι ο Μποστ, ή ο ανώνυμος σύγχρονος φωτοσοπιάς.

  16. aerosol said

    Ναι, η καρδούλα είναι αριστούργημα!

  17. Σοφία Xαμογελάκη said

    Ένα σχόλιο στον »άσχετο» επίλογο του ποστ. Ο λόγος σου στην ραδιοφωνική εκπομπή πρόσθεσε μουσική στον θόρυβο.

  18. Μαρία said

    10, 13
    Ο Τσιφόρος στις σταυροφορίες πρέπει να αναφέρεται στην Καισάρεια της Παλαιστίνης. Μετά την κατάληψη (1101) ακολούθησε σφαγή των κατοίκων που είχαν καταφύγει στο τζαμί.
    http://en.wikipedia.org/wiki/Caesarea_Maritima

  19. Γιώργος Λυκοτραφίτης said

    @19,
    έχεις δίκιο, σε αυτή θα πρέπει να αναφέρεται, πολύ κοντά εξάλλου στο Άκκο, την Άκρα των σταυροφόρων.
    Βέβαια, από το 1948 αποτελεί κατεξοχήν τουριστική-αρχαιολογική και βιομηχανική πόλη του κράτους του Ισραήλ.

  20. Vasilis said

    @9 Δεν έχω καμιά τρομερή ένσταση και διαφωνία, ούτε είμαι ο κατάλληλος να κρίνει. Μου φάνηκε μόνο λίγο… κάπως, πως να το πω… βαρύ το «μην όντας εξοικειωμένος». Θα περίμενα κάτι του στυλ «Λέγεται επίσης ότι ο Τσιφόρος, ο οποίος δεν ήταν εξοικειωμένος με το στιλ του Μποστ, αρχικά είχε δυσφορήσει».

    Πήγα να το ρίξω μαλακά και στα αστεία με τον Ζήκο από εδώ:

  21. Vasilis said

    Δε με θέλει, δεν πήρε το σωστό χρονικό σημείο… σόρυ.. (αλήθεια το «σόρυ» πώς το γράφουμε;)

    Το «Δε μου ήρεσε» εδώ:

  22. sarant said

    20: Και το ένα και το άλλο στέκουν, αλλά το «μην όντας» είναι λιγάκι σαφέστερο, θα αντιστοιχούσε μάλλον στο «επειδή δεν ήταν εξοικειωμένος». Ελπίζω να μη σας φάνηκε μαλλιαρό το «όντας», το έχουν όλα τα λεξικά.

  23. Vasilis said

    Δυο φορές το ίδιο λάθος? Μάλλον τα σχόλια δεν επιτρέπουν τα λινκ στο Youtube με χρόνο και δεν έφταιγα εγώ. 🙂
    Δείτε στο 1.00.03

  24. sarant said

    Δεν τη θυμόμουνα τη σκηνή, αφού υπάρχει ολόκληρη η ταινία το λινκ είναι ιδιαίτερα χρήσιμο, μερσί!

  25. Ἂν τὸ σκίτσο εἶναι τοῦ ’59, τότε εἶναι μᾶλλον ἀπίθανο τὸ (4) νὰ ἔχῃ σχέση μὲ Καβάφη, γιατὶ τὸ ποίημα εἶναι κρυμμένο καὶ δημοσιεύτηκε το ’68 – καί, οὕτως ἢ ἄλλως, μᾶλλον τραβηγμένο μοῦ φαίνεται.

  26. sarant said

    25: Μάλλον δίκιο έχεις και στα δύο.

  27. silverkid said

    Διασκευή του τραγουδιού από τη «Φαύστα» «Η μονη σιγουρη οδος (παραγωγης ευπορων)»:

    ΥΓ: Δεν ξέρω αν το έχετε καταλάβει, αλλά μ’ αρέσει να ποστάρω τραγούδια.

  28. sarant said

    27: Και πολύ καλά κάνεις και τα ποστάρεις!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: