Η ατζέντα (από την ΕφΣυν)

Αναδημοσιεύω σήμερα το προχτεσινό άρθρο μου στην Εφημερίδα των Συντακτών, στην τακτική εβδομαδιαία στήλη μου «Μέσα από τις λέξεις».  

Σε μεγάλο βαθμό, το κείμενο της  ΕφΣυν στηρίζεται σε ένα παλιό άρθρο του ιστολογίου, πριν από 11 χρόνια. Στην εδώ δημοσίευση προσθέτω  μια «ληξιαρχική» παράγραφο, για το πότε μπήκε η λέξη στα ελληνικά.

Η εικόνα που συνοδεύει το άρθρο είναι από την ηλέκδοση της εφημερίδας. 

Η ατζέντα

Ο πρωθυπουργός εξάγγειλε προχτές ευρύτατη συνταγματική αναθεώρηση· από πολλούς, και από την εφημερίδα μας, αυτό θεωρήθηκε «προσπάθεια για αλλαγή της ατζέντας». Ταυτόχρονα, η είδηση ότι μια μαύρη ηθοποιός ίσως υποδυθεί την ωραία Ελένη στην Οδύσσεια του Νόλαν θεωρήθηκε εφαρμογή της περιβόητης γουόκ ατζέντας. Οπότε, βρήκαμε λέξη για το σημερινό μας σημείωμα.

Στα νιάτα μου, όταν κάποιος έλεγε «ατζέντα» εννοούσε αποκλειστικά ένα μικρό σημειωματάριο όπου σημειώνει κανείς διευθύνσεις και τηλέφωνα. Αργότερα βγήκανε πολυθεματικές πανάκριβες ατζέντες, και ηλεκτρονικές ακόμα, αλλά η αρχετυπική ατζέντα ήταν το μικρό τεφτεράκι στο οποίο γράφουμε τηλέφωνα.

Όμως η λέξη έχει κι άλλες σημασίες. Σημαίνει επίσης έναν προκαθορισμένο κατάλογο θεμάτων προς συζήτηση π.χ. σε μια διάσκεψη ή σε συνάντηση πολιτικών: «Το Κυπριακό περιλαμβάνεται στην ατζέντα της συνάντησης των δύο πρωθυπουργών». Και με τη σημασία αυτή, της ημερήσιας διάταξης που θα λέγαμε επίσης, λέμε ότι ένα θέμα «βρίσκεται ψηλά στην ατζέντα», αν πρόκειται για κάτι σημαντικό και επείγον.

Τρίτη σημασία, ακόμα πιο γενική, της λέξης «ατζέντα» είναι ένας κατάλογος πραγμάτων που πρέπει να γίνουν σε συγκεκριμένο χρονικό διάστημα, μ’ άλλα λόγια ατζέντα με τη σημασία αυτή είναι το πρόγραμμα. Παρακλάδι αυτής της σημασίας είναι και η κρυφή ατζέντα, το κρυφό πρόγραμμα που έχει κάποιος. Κάπου εδώ εντάσσεται και η ανύπαρκτη στην πραγματικότητα γουόκ ατζέντα, όρος που χρησιμοποιείται σαν φόβητρο από τους απανταχού συντηρητικούς.

Η λέξη «ατζέντα» είναι βέβαια δάνειο, ίσως από τα ιταλικά ή τα γαλλικά ή τα αγγλικά. Σε όλες αυτές τις γλώσσες η λέξη είναι agenda και προέρχεται από τα λατινικά, όπου έχει τη σημασία «πράγματα που πρέπει να γίνουν, πρακτέα» και είναι πληθυντικός ουδέτερου γένους του γερουνδιακού agendus του ρήματος agere «πράττω», που ανάγεται στην ίδια ινδοευρωπαϊκή ρίζα με το δικό μας άγω.

Στα γαλλικά, η λέξη εμφανίζεται τον 16ο αιώνα, με τη σημασία «βιβλίο όπου καταχωρούνται οι λογαριασμοί μιας πόλης». Στην ορολογία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η Κομισιόν αρέσκεται να παρουσιάζει διάφορα προγράμματα που τα ονομάζει agenda -θεματολόγιο ή πρόγραμμα τα μεταφράζανε οι ελληνικές μεταφραστικές υπηρεσίες, αλλά όλο και περισσότερο εμφανίζεται η εύκολη λύση, «ατζέντα». Γιατί όχι, τελικά.

Πότε μπήκε η λέξη «ατζέντα» στα ελληνικά; Στο σώμα  της Καθημερινής  παρατήρησα κάτι ενδιαφέρον. Η λέξη  απουσιάζει εντελώς από τη  δεκαετία του 1920 αλλά εμφανιζεται ορμητικά τον  Μάιο του 1933, σε ένα δημοσίευμα σε συνέχειες, που αφηγείται την εξιχνίαση των εγκλημάτων  του διαβόητου Λαντρύ -και εκεί  διαβάζουμε  π,χ. ότι «Σε μια ατζέντα της τσέπης, ο Λαντρύ είχε σημειώσει…» (κάτι που τον ενοχοποίησε).

Να συμπεράνουμε ότι τότε μπήκε η λέξη στα ελληνικά; Θα ήταν βεβιασμένο να απαντήσουμε καταφατικά -αν μη τι άλλο, λείπουν  τα εισαγωγικά, που συχνά μπαίνουν σε λέξεις που μόλις τώρα εισάγονται από μια ξένη γλώσσα. Και  πράγματι, στο Έθνος του Δεκεμβρίου 1918 βρίσκω διαφήμιση για «Ατζέντα 1919 δρ. 5». Θα υπάρχουν και παλιότερες ανευρέσεις.

Ομόρριζος της ατζέντας είναι και ο ατζέντης, από το ιταλικό agente, που προέρχεται από το λατινικό agens, μετοχή ενεστώτα του ρήματος agere, για τους επαγγελματίες που πρακτορεύουν τις υπηρεσίες και αναλαμβάνουν τις διαδικασίες σύναψης συμβολαίων για αθλητές, ιδίως ποδοσφαιριστές, όπως και για καλλιτέχνες, αλλά και για λογοτέχνες. Ο επίσημος όρος είναι πράκτορας, αλλά δεν λέγεται και τόσο πολύ επειδή θυμίζει τον Τζέιμς Μποντ (που κι αυτός ήταν agent βέβαια).

Ο ατζέντης μπήκε νωρίτερα στη  γλώσσα. Σε σμυρνιές εφημερίδες βρίσκω ήδη από το 1876 τη λέξη «ο ατζέντες», δηλ. ο εμπορικός πράκτορας, ο εμπορικός αντιπρόσωπος, καθώς και τον τύπο «ατζέντης» -που πληρώνεται, στη  σχετική αγγελία, με «κομισιόνα».

Θα πετύχει το σκοπό της  η εξαγγελία για συνταγματική αναθεώρηση; Αμφίβολο, διότι τα προβλήματα δεν τα διώχνει μια κίνηση αντιπερισπασμού. Και βέβαια, μια κυβέρνηση  που έχει καταστρατηγήσει πολλάκις το Σύνταγμα δεν πείθει ότι κόπτεται για τη βελτίωσή του. Η ατζέντα αυτή δεν αλλάζει.