Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Το μακελειό του καρνάγιου

Posted by sarant στο 21 Ιουλίου, 2010


Μου στείλαν ένα εξαιρετικό μεταφραστικό μαργαριτάρι, που για να μην μπαγιατέψει πολύ σας το σερβίρω τώρα, αντί να το παρουσιάσω μαζί με άλλα μεζεδάκια κάποιαν άλλη φορά.

Λοιπόν, στα Νέα της Δευτέρας (19.7) σε άρθρο για τα σχέδια του Πολάνσκι, διαβάζουμε:

Ο Ροµάν Πολάνσκι επιστρέφει στη δουλειά, τώρα που έληξε ο κατ’ οίκον περιορισµός του στην Ελβετία. Ο 76χρονος σκηνοθέτης πρόκειται να µεταφέρει στην οθόνη το θεατρικό έργο της Γιασµίνα Ραζά «Ο Θεός του Καρνάγιου».

Αν το διάβαζα έτσι, ανειδοποίητος, ομολογώ ότι θα το προσπερνούσα χωρίς να αντιληφθώ το μαργαριτάρι, διότι, για να πω την αμαρτία μου, σε αντίθεση με τον πληροφορητή μου δεν είμαι και τόσο ενήμερος για το γαλλικό θέατρο -διότι γαλλικό είναι το θεατρικό έργο και Γαλλίδα είναι η Γιασμίνα Ρεζά (που την έκανε Ραζά ο δημοσιογράφος ή ο δαίμων).

Θα φανταζόμουν λοιπόν ένα καρνάγιο, παναπεί ένα μικρό ναυπηγείο, σε κάποια ήρεμη ακροθαλασσιά, κι έναν βετεράνο θαλασσόλυκο να το κουμαντάρει, και όλοι να τον σέβονται και να τον φοβούνται -θεός του καρνάγιου. Αλλά δεν συνεχίζω, διότι το καρνάγιο δεν υπάρχει παρά μόνο στη φαντασία του δημοσιογράφου των Νέων, διότι, βλέπετε, ο γαλλικός τίτλος του θεατρικού έργου είναι Le Dieu du carnage, ή αν το προτιμάτε αγγλικά God of carnage.

Και παρά την ομοιότητα, το carnage δεν έχει καμιά σχέση με το καρνάγιο -σημαίνει «μακελειό, σφαγή». Σημαδιακό ήταν ίσως, να το σφάξει μεταφραστικά ο δημοσιογράφος, επειδή βαριόταν να ανοίξει λεξικό (είναι και καλοκαίρι, όσο και να πεις, αλλά τους ξέρουμε κι απ’ το χειμώνα εκείνους που θεωρούν πως είναι ντροπή να ανοίξουν λεξικό)!

Το καρνάγιο, σαν λέξη, εμείς το πήραμε από το ιταλικό carenaggio, είναι δηλαδή ομόρριζο με την καρίνα και ανάγονται σε ένα λατιν. carina, που ίσως είναι ελληνικής αρχής (από κάρυον). Το carnage πάλι προέρχεται από μια παλιά ιταλική λέξη που έχει ένα μόνο γράμμα διαφορά από το carenaggio, τη λ. carnaggio, αλλά που δεν έχει καμιά ετυμολογική σχέση, μια και ανάγεται στο λατ. carnaticum (σφαγείο), από το carne, «κρέας, σάρκα», απ’ όπου και το δικό μας καρναβάλι. (Βλέπουμε και πάλι ότι λέξεις με μεγάλη ομοιότητα μεταξύ τους δεν έχουν καμιάν απολύτως ετυμολογική συγγένεια, κάτι που θα ήταν χρήσιμο να το εμπεδώσουν οι διάφοροι πορτοκαλόφρονες).

Στην προπολεμική Μυτιλήνη, ο Στρατής Παπανικόλας έβγαζε τον σατιρικό «Τρίβολο» (δείτε κι εδώ ένα παλιό μου άρθρο) και κατά καιρούς δημοσίευε ελληνογαλλικά καλαμπούρια, δηλαδή φράσεις γαλλικές που τις μετέφραζε μισογαλλικά-μισοελληνικά, π.χ. sans se plaindre = χωρίς να πλένεται (αντί «χωρίς να παραπονιέται»), αλλά ο Παπανικόλας το έκανε για καλαμπούρι, όχι στα σοβαρά όπως ο τσαπατσούλης του καρνάγιου.

Κι εδώ θα έκλεινα το άρθρο, αλλά ενώ το έγραφα ήρθε ηλεμήνυμα από άλλον φίλο, που μου επισημαίνει ένα παλιό μαργαριτάρι, που υπάρχει σε μια μετάφραση, ίσως εξαντλημένη πια, των «Ληστών» του Χόμπσμπομ. Εκεί διαβάζουμε για τον θρύλο λέει ότι ο Τζέσε Τζέιμς δεν λήστευε ποτέ «παπάδες, χήρες, ορφανά ή πρώην συνεργάτες του«. Επαινετή η αλληλεγγύη μεταξύ ληστών, αλλά κι αυτή είναι μεταφραστικό εφεύρημα. Το πρωτότυπο λέει …or ex-Confederates! Παναπεί, ο Τζέσε Τζέιμς, που ήταν πιστός Νότιος και είχε πολεμήσει με αντάρτικα σώματα Νοτίων στον εμφύλιο, απέφευγε να ληστεύει πρώην στρατιώτες του Νότου (ex-Confederates).

Βέβαια, αυτή η μετάφραση του Χόμπσμπομ έγινε το 1975, οπότε τα διαθέσιμα βοηθήματα ήταν ελάχιστα (πάντως έχει κι άλλα, σοβαρότερα, λάθη). Οπότε, αναγνωρίζουμε ελαφρυντικά στη μεταφράστρια, που ασφαλώς δεν ισχύουν για το μεταφραστικό μακελειό του καρνάγιου!

21 Σχόλια προς “Το μακελειό του καρνάγιου”

  1. ΣοφίαΟικ said

    Εξαιρετικό μαργαριτάρι, ειδικά μάλιστα καθώς το θεατρικό δεν είναι πολύ καινούργιο αλλά έχει ήδη κάνει τη γύρα των ευρωπαϊκών θεατρικών κύκλων και σύμφωνα με το πιο κάτω λίνκ το ετοιμάζουν και Έλληνες ηθοποιοί για το χειμώνα που έρχεται.
    http://www.ethnos.gr/article.asp?catid=11380&subid=2&pubid=19614949
    και το γκουγκλ μου λέει ότι η είδηση κυκλοφορεί απο τον Απρίλιο. Είπε κανείς ότι οι δημοσιογράφοι πρέπει να είναι ενημερωμένοι για καθε είδηση; είπε κανείς ότι τα καλλιτεχνικά είναι με΄ρος της ενημέρωσης;

  2. Χότζας said

    Παλιότερα, νόμιζαν οτι τα γαλλικά ήταν «η γλώσσα των σαλονιών», οπότε γίνονταν διάφορα τραγελαφικά π.χ. η λέξη «λακριντί» υπολαμβάνονταν ως φράγκικη «l’ acridie» και λέγονταν με ανάλογο στόμφο, το περίφημο «ανφάν γκατέ» στην πραγματικότητα σημαίνει κακομαθημένο τσογλάνι, η Μαντάμ Σουσού φωνασκούσε «τσεκούρ!» δηλ. «au secours!» = βοήθεια γαλλιστί κλπ.

    Έχει ειπωθεί για τον στρατιωτικό-πολιτικό Γεώργιο Κονδύλη, οτι επειδή είχε χλευασθεί από τον τύπο ως άξεστος και αγενής, προσπαθούσε να παρουσιασθεί ως «καλλιεργημένος». Άρχισε λοιπόν να συστήνεται ως Georges Crayon (Κονδύλι) προς μεγάλη θυμηδία των τότε κοσμικών κύκλων (χέστε μας).
    Ο μύθος το’ χει οτι σε μια παράσταση της μπαλαρίνας Άννα Πάβλοβα, θέλησε να της κάνει κομπλιμέντο λέγοντας «Κυρία μου, εσείς δεν χορεύετε, πετάτε», και είπε «Madame, vous ne dancez pas, vous petez!» , δηλαδή, «Κυρία μου, εσείς δεν χορεύεται, πέρδεσθε!».

  3. Ηλεφούφουτος said

    σχ. 2 εκείνο που ξέρω ότι όντως συνέβη είναι πως σε μια εκδρομή των ρωσομαθών της Πανεπιστημιακής Λέσχης στην τότε ΕΣΣΔ ένας απ την παρέα θέλησε να κάνει κοπλιμέντο σε μια κοπέλα που περνούσε και της φώναξε είσαι μπάμπουσκα (= γιαγιά), νομίζοντας ότι την έλεγε κούκλα, επειδή για κάποιο λόγο που δεν ξέρω οι χαρακτηριστικές ρωσικές κούκλες για τουρίστες (ματριόσκι στα Ρωσικά) έχει καθιερωθεί να λέγονται στην Ελλάδα μπαμπούσκες.

    Το κορίτσι γύρισε, τον κοίταξε και του είπε «А ты дедушка!» (κι εσύ είσαι παππούς).

  4. ΣοφίαΟικ said

    Και στα αγγλικά μπαμπούσκες λέγονται, Ηλεφ, αλλά τελευταία έχει γίνει προσπάθεια να το αλλαχτεί.

  5. aerosol said

    Εκπληκτικό το καρνάγιο!
    Πρόσφατο: σε τηλεοπτική σειρά ο ήρωας παρακολουθούσε την γραφική, εκκεντρική συμπεριφορά του μάγειρα Μισέλ («Michel’s antics»). Οι υπότιτλοι μας εξήγησαν πως «είδε τις αντίκες της Μισέλ».

  6. sarant said

    2:

    Για τον Κονδύλη εγώ έχω ακούσει ότι σε μια δημόσια εμφάνισή του στο Παρίσι τον χειροκρότησαν οπότε αυτός έκανε με τα χέρια τη σχετική χειρονομία και είπε «Il arrive, il arrive!» θέλοντας να πει «Φτάνει».

    Ο Φραγκόπουλος έχει ένα διήγημα με έναν ανόητο διπλωμάτη που θέλοντας να ρωτήσει τη δούκισσα του Λουξεμβούργου αν κάνει σκι, της είπε «est-ce que vous sciez, madame?» (δηλαδή, «χέζετε, μαντάμ;») -το σωστό θα ήταν skiez.

  7. akyla said

    Αγαπητέ sarant, το scier σημαίνει πριονίζω!.. Το χέζω λέγεται chier.

  8. Μαρία said

    6 Πολύ μασάλι ο Φραγκό.
    scier=πριονίζω, προφ.σιέ chier=χέζω, προφ. σιέ με παχύ σ. Κάποιος που δεν προφέρει το παχύ μπορεί να πει χέστον και να του βγει πριόνισέ τον.
    Άρα μπέρδεμα με το σκιέ δε γίνεται.

  9. sarant said

    Ακύλα, Μαρία δίκιο έχετε, chiez -βέβαια, ο διπλωμάτης υποτίθεται πως είπε «σιέ», δεν το έγραψε. Το διήγημα έχει κάμποσα άλλα μπεντροβάτα διπλωματικά, π.χ. για τον ψευδό που είπε «αρχίζει και κουράζει» για τη διάλεξη ενός υπουργού.

  10. 2,
    …σαν τα φασόλια πιάζ – ακούγεται γαλλικό, σαν το μοντάζ, ίσως η συνταγή της Εντίθ Πιάφ, πλην τούρκικο

  11. Mindkaiser said

    Γευστικότατο το μεζεδάκι.
    Ειρήσθω εν παρόδω, μόνο εγώ ψιλοσκιάζομαι που θα είναι υποψήφιος στις δημοτικές εκλογές της Θεσσαλονίκης ένας νύκτωρας;

  12. sarant said

    11: Κι εγώ το σκέφτηκα, πάντως

  13. voulagx said

    #11 Νυκτωρ ηρθε και νυκτωρ θα φυγει!

  14. Μαρία said

    Εκτός απ’ τον νύκτορα κατεβαίνει κι ο κοπτοράπτης του Ισοκράτη.

  15. Superdora said

    Με το chier την πατάνε και οι Ιταλοί λόγω sciare = κάνω σκι (στα ιταλικά είναι παχύ το sci-)

    Ένα (εκτός θέματος) πρόσφατο μεζεδάκι από τηλεοπτικούς υπότιτλους: self-fulfilling prophesy = προφητεία αυτοϊκανοποίησης!

  16. Ο περιθώριος said

    Δεν θα ‘θελα να «φάω» το χώρο μου γιά να εξηγήσω πως έφτασα σ’ αυτό το blog,
    πάντως είναι κατάντημα γιά το «δημοσιογράφο» να μη χρησιμοποιήσει τουλάχιστον
    τη μετάφραση του google (carnage=σφαγή), μιάς και δεν ξέρει γαλλικά, τουλάχιστον
    να το κρύψει από αφεντικά και αναγνώστες.
    Φαίνεται προς τα που έχει πάει ο καθεστωτικός τύπος, καιρός να αλλάξουμε …

  17. gbaloglou said

    Το μακελειό του καρνάγιου

  18. sarant said

    Δίκιο έχεις, Γιώργο!

  19. Κάθομαι απέναντι στα καρνάγια των Σπετσών (που πράγματι απειλούνται με σφαγή – βλέπε http://spetses.wordpress.com/tekmiria/telesigrafo/ )και αναπολώ την παροιμιώδη πρόσκληση φιλοξενίας που έκανε επιφανής αγγλομαθής Έλληνας σε Γάλλους φίλους: «venez dans notre pays, nous allons vous hospitaliser».

    Πέτρος Χαριτάτος, Σπέτσες

  20. sarant said

    Φίλε Πέτρο, εξαιρετικό το μαργαριτάρι -και μακάρι να σωθούν τα καρνάγια!

  21. Παύλος said

    Και ένα μαργαριτάρι από τα σημερινά Νέα:
    “Η προσεκτική ανάγνωση των περίπου 250 ανθρώπων της διανόησης, της τέχνης και των γραμμάτων που υπέγραψαν το κείμενο στήριξης του νεοσύστατου κόμματος της Δημοκρατικής Αριστεράς προσδίδει ίσως με τον πλέον ανάγλυφο τρόπο και τα πολιτικά χαρακτηριστικά του χώρου του οποίου ηγείται ο Φώτης Κουβέλης και, όπως λένε στελέχη του, «ξεφεύγει» κατά πολύ από το να είναι ένα «απόκομμα του ΣΥΝ» ή «η πρώην ανανεωτική πτέρυγα της Κουμουνδούρου».”

    Η προσεκτική ανάγνωση των ανθρώπων προσδίδει τα πολιτικά χαρακτηριστικά…

    http://www.tanea.gr/default.asp?pid=2&ct=1&artid=4585952

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: