Νόστος νόστιμος (μια συνεργασία του Spiridione)

Τις τελευταίες μέρες, έχουμε πολύ ασχοληθεί με τον νόστο στο ιστολόγιο -πρώτα το άρθρο  μου στην ΕφΣυν, που το αναδημοσίευσα και εδώ, κι έπειτα η υπόθεση με το άρθρο του κ. Γέροντα, που φαίνεται να είναι αντιγραφή από παλιότερο δικό μου άρθρο, με θέμα τον νόστο πάλι (εδώ το ιστορικό της υπόθεσης).

Ο φίλος μας ο Spiridione πήρε αφορμή από το δικό μου άρθρο  για  να εξετάσει αποκλειστικά, αλλά σε  βάθος, μία μόνο, πολύ  ενδιαφέρουσα όμως, πτυχή της υπόθεσης -δηλαδή πώς η λέξη «νόστιμος», που παράγεται από τον νόστο,  πήρε τη σημερινη της σημασία,  με  άλλα λόγια τη σημασιακή της εξελιξη. Επειδή από αύριο αρχίζει η διαδικασία της Λέξης της χρονιάς κι έχουμε  και διάφορα άλλα εορταστικά-δεκεμβριανά άρθρα, προτίμησα να το δημοσιεύσω αμέσως, να έχετε και πρόσφατα τα όσα είπαμε σχετικώς. 

Θυμίζω πως ο Σπιριντιόνε έχει δώσει πολλά εξαιρετικά άρθρα στο παρελθόν, διαμάντια που κοσμούν το ιστολόγιο -αναφέρω με χρονολογική σειρά το άρθρο για τους Μόρτηδες, το άρθρο για τους Τραμπούκους, τη μελέτη για τους 200 της Καισαριανής, το άρθρο για την Ψωροκώσταινα, το άρθρο για τη Σταχτοπούτα, τις κερκυραϊκές λέξεις από τον Ιω. Καρτάνο,  ένα άρθρο με λέξεις από τον Κων. Θεοτόκη και, πριν από ένα μήνα, μια μετάφραση άρθρου για την Κίνα.

Χωρίς άλλη εισαγωγή, δίνω  τον λόγο στον Σπύρο και το νόστιμο άρθρο του. Νομίζω πως η  επιχειρηματολογία του είναι στέρεη και πειστική. Κι έτσι ολοκληρώνεται η εξέταση του θέματος.

Νόστιμος νόστος

Το ιστολόγιο έχει ασχοληθεί ξανά στο παρελθόν με τις λέξεις νόστος, νόστιμος και νοσταλγία. Στο σημερινό σημείωμα όμως αποκλειστικό θέμα είναι η σημασιολογική εξέλιξη της λ. νόστιμος, που είναι αρκετά ενδιαφέρουσα, αν και όχι ξεκάθαρη. Σκελετός του σημειώματος είναι ένα παλιό άρθρο του Πιερ Σαντρέν (Pierre Chantraine) GREC ΝΟΣΤΙΜΟΣ, που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Revue de philologie, de littérature et d’histoire anciennes (1941, σελ. 129-133), και με μερικές προσθήκες δικές μου. Ο Σαντρέν είναι ο επιφανής Γάλλος γλωσσολόγος που έχει γράψει και το γνωστό ετυμολογικό λεξικό των αρχαίων ελληνικών.

Όπως αναφερόταν και στο παλιό άρθρο του ιστολογίου, ο νόστος στην Οδύσσεια του Ομήρου είναι η επιστροφή στην πατρίδα, ο γυρισμός στο σπίτι – που ετυμολογείται από το ρ. νέομαι= επιστρέφω. Αντίστοιχα, νόστιμος είναι αυτός που αναφέρεται στον νόστο, στην επιστροφή, και αυτός που είναι ικανός να επιστρέψει. Σήμερα γνωρίζουμε ότι νόστιμος είναι ο ευχάριστος στη γεύση, ο εύγευστος, και γενικότερα μεταφορικά ο ευχάριστος ή και ο χαριτωμένος. Εύλογα αναρωτιόμαστε πώς μπορεί να έγινε με τέτοια σημασιολογική μετάβαση.

Σε εκτενές σχόλιο στο ετυμολογικό λεξικό Μπαμπινιώτη παρατίθεται η ερμηνεία του σχολιαστή του Ομήρου Ευστάθιου Θεσσαλονίκης (12ος αι. μ.Χ.): Ὅτι Ὅμηρος μὲν, ἦμαρ νόστιμον τὸ τῆς οἴκαδε ὑποστροφῆς λέγει· οἱ δὲ μεθ’ Ὅμηρον, καὶ βρῶμα φασὶ νόστιμον, ὡς καὶ ἀλλαχοῦ δηλοῦται. καὶ νόστον δὲ, τὴν ἡδύτητα, διὰ τὸ ἡδὺ τοῦ Ὁμηρικοῦ νόστου. Δηλαδή ο Όμηρος ονομάζει «νόστιμον ήμαρ» την ημέρα της επιστροφής, ενώ οι μεθομηρικοί λένε νόστιμο και το φαγητό και νόστο τη γλυκύτητα λόγω της γλυκύτητας της ομηρικής επιστροφής. Το ίδιο και στο λεξικό Σούδα σημειώνεται ότι η σημασία του ευχάριστου στη γεύση προέκυψε επειδή στον Όμηρο τίποτε δεν είναι πιο ευχάριστο από την επιστροφή στην πατρίδα.

Πράγματι και ο ίδιος ο Όμηρος κάνει λόγο για «νόστοιο τέλος γλυκεροῖο» και «νόστον μελιηδέα», γεγονός που προφανώς συντέλεσε στη διαμόρφωση και απήχηση αυτής της εξήγησης.

Αξίζει να παραθέσουμε και μια σχετική με το θέμα περικοπή του Αδ. Κοραή (Πρόδρομος ελληνικής βιβλιοθήκης Ι, σ. ριβ): «Όταν παραδείγματος χάριν εξηγής εις αυτούς [τους μαθητές] το «Νόστιμον ήμαρ» του Ομήρου, έχεις αφορμήν πολλά νόστιμον να εμπνεύσης εις τα νεαράς αυτών ψυχάς την αγάπην της πατρίδος, και τον υπέρ αυτής ζήλον, λέγων εις αυτούς τα ολίγα ταύτα λόγια: Εις τον ποιητήν, το Νόστιμον ήμαρ άλλο δεν σημαίνει παρά την ημέραν της επιστροφής εις την πατρίδα. Οι μεταγενέστεροι όμως Έλληνες ωνόμασαν Νόστιμα μεταφορικώς όλα τα ήδεα και αρεστά, αινιττόμενοι με τούτο πόσον είναι η πατρίς αξία αγάπης, πόσον πρέπει να ευαρεστήται όστις κατοικεί εις αυτήν, πόσον να την έχη εις την μνήμην ανεξάλειπτον όστις είναι μακράν αυτής. Όθεν λέγοντες κι εκείνοι τότε, και ημείς σήμερον, καθ’ υπόθεσιν, Νόστιμον βρώμα [φαγητό], άλλο δεν ενόουν εκείνοι, άλλο δεν λέγομεν ημείς, χωρίς να το νοώμεν οι περισσότεροι, παρά βρώμα τόσον ηδονικόν εις την γεύσιν, όσην ηδονήν προξενεί εις τον ξενιτευόμενον η ημέρα της επιστροφής εις την πατρίδα του».

Αυτή λοιπόν είναι μάλλον η πιο δημοφιλής ερμηνεία για τη σημασιολογική αυτή μετάβαση, την οποία παραθέτει και το ετυμολογικό λεξικό Μπαμπινιώτη, εκφράζοντας, είναι αλήθεια, και μια υπόρρητη επιφύλαξη γι’ αυτήν, χωρίς όμως και να αναφέρει καθόλου κάποια άλλη πιθανή εξήγηση.

Η ερμηνεία όμως αυτή, κατά τον Σαντρέν, μπορεί να χαρακτηριστεί ως συναισθηματική και με δυσκολία αντέχει στη βάσανο της προσεκτικής εξέτασης. Αντίθετα, ακολουθώντας την ιστορία της λέξης στα κείμενα, μπορούμε να δούμε την πορεία μέσω της οποίας η σημασία της εξελίχθηκε με τόσο ιδιαίτερο τρόπο.

Εγώ από πλευράς μου θα πρόσθετα εδώ ότι με την παραπάνω ερμηνεία του Ευστάθιου, αφενός δεν εξηγούνται οι ενδιάμεσες σημασίες της λέξης που έχουν σχέση με την τροφή, τις οποίες θα δούμε παρακάτω, αφετέρου μου φαίνεται ασυνήθιστη η μετάβαση από μια σημασία μεταφορική, αφηρημένη, που έχει σχέση με ψυχικά συναισθήματα (η γλυκύτητα της επιστροφής στην πατρίδα) σε μια πιο υλική σημασία, τη γεύση του φαγητού, ενώ συνήθως συμβαίνει το αντίστροφο. Αυτό μου θυμίζει την παλιά συζήτηση για τη μακεδονική σαλάτα, που η δημοφιλής άποψη λέει ότι το έδεσμα προήλθε από τη μίξη και πανσπερμία των λαών της Μακεδονίας, ενώ φαίνεται ότι συνέβη το αντίστροφο, αφού από ισχυρά στοιχεία προκύπτει ότι η σαλάτα πήρε το όνομά της από το μακεδονήσι (μαϊντανό) – macedoine.

Ξαναγυρνώντας στο θέμα μας, το ουσιαστικό νόστος με τη σημασία της επιστροφής (όπως και ο νόστιμος), μαρτυρείται μόνο στην Οδύσσεια και σε κάποιες τραγωδίες, όχι όμως σε πεζά αττικά και ιωνικά κείμενα. Αλλά υπάρχει τουλάχιστον ένα παράδειγμα που δείχνει ότι η λέξη επιβίωσε σε τεχνικό λεξιλόγιο και με ειδική σημασία. Σε απόσπασμα του γραμματικού Τρύφωνα του Αλεξανδρέα (1ος αι. π.Χ.) που διασώζει ο Αθήναιος διαβάζουμε: ἱμαῖος ἤ ἐπιμύλιος καλουμένη, ἣν παρὰ τοὺς ἀλέτους ᾖδον, ἴσως ἀπὸ τῆς ἱμαλίδος· ἱμαλίς δ’ ἐστὶ παρὰ Δωριεῦσιν ὁ νόστος καὶ τὰ ἐπίμετρα τῶν ἀλέτων =«ἱμαῖος ή αλλιώς ἐπιμύλιος, είναι (εργατικό) τραγούδι που τραγουδιέται κατά την άλεση (των σιτηρών), που ίσως προέρχεται από τη λέξη ἱμαλίς· διότι ἱμαλίς σημαίνει στους Δωριείς το προϊόν (νόστος) και την αφθονία ή περίσσευμα (επίμετρα) των αλεσμένων σιτηρών». Να σημειωθεί, παρενθετικά, ότι η εξέλιξη είναι στην πραγματικότητα αντίστροφη: ἱμάω σημαίνει «τραβώ», και επειδή τραβούσαν τις μυλόπετρες η ἱμαλίς πήρε τη σημασία «το προϊόν της άλεσης».

Γίνεται έτσι κατανοητό πώς ο νόστος με τη σημασία της ‘επιστροφής’ (retour) κατέληξε να πάρει στο πλαίσιο ειδικής τεχνικής ορολογίας τη σημασία της ‘απόδοσης’ (revenu), του ‘παραγόμενου προϊόντος’ (produit) του αλεσμένου σιταριού.

Ο Σαντρέν εδώ χρησιμοποιεί τη γαλλ. λέξη revenu, η οποία ακριβώς αρχικά σήμαινε στην κυριολεξία ‘επιστροφή’ (από το λατ. revenio= επιστρέφω) και αργότερα πήρε τη σημασία ‘απόδοση, εισόδημα’ (απ’ όπου και το αγγλ. revenue). Αλλά και στα ελληνικά έχουμε μια παραπλήσια περίπτωση: το ρ. αποδίδωμι αρχικά σήμαινε ‘επιστρέφω (κάτι)’ και στη συνέχεια πήρε και τη σημασία ‘παράγω (για καλλιεργούμενες εκτάσεις)’.

Αν και η χρήση της λ. νόστος με αυτήν την ειδική, τεχνική σημασία απαντά μόνο στο παραπάνω απόσπασμα του Τρύφωνα (υπάρχει και ένα ακόμη δυσανάγνωστο χωρίο σε παπύρους λέει ο Σαντρέν), παρ’ όλα αυτά ενισχύεται η ύπαρξη της χρήσης αυτής από αρκετά παράγωγα και σύνθετα της λέξης.

Το σύνθετο εὔνοστος απαντά στον Ευστάθιο και σε λεξικά· ο Ησύχιος γράφει: ἀγαλμάτιον εὐτελὲς ἐν τοῖς μυλῶσιν, ὃ δοκεῖ ἐφορᾶν τὸ ἐπίμετρον τῶν ἀλεύρων, ὅπερ λέγεται νόστος. Δηλαδή πρόκειται για ειδώλιο που τοποθετείται στους μύλους και θεωρείται ότι φέρνει αφθονία αλευριού, η οποία ονομάζεται νόστος.

Το παράγωγο νόστιμος είναι αυτό που μαρτυρείται πολύ καλύτερα με τη σημασία ‘παραγωγικός, αποδοτικός’, ιδιαίτερα σε σχέση με σιτηρά. Στον Θεόφραστο (4ος αι. π.Χ.) και στο φυτολογικό έργο του ‘Περί φυτών αιτιών’ υπάρχουν αρκετές αναφορές: περὶ δὲ τοῦ ἰσχυρότερα καὶ εὐχυλότερα γίνεσθαι καὶ νοστιμώτερα ἢ ἀνοστότερα =«για το εάν (τα φυτά) γίνονται πιο δυνατά και με περισσότερο χυμό, και εάν αποδίδουν περισσότερο ή λιγότερο προϊόν κατά την άλεση». Και λίγο παρακάτω: νοστιμώτερα … παρὰ τὴν τοῦ ἀέρος κρᾶσιν· οὐ γὰρ πάντως ὅταν πλεῖστος καὶ ἁδρότατος γένηται, καὶ νοστιμώτατος =«ανάλογα με το κλίμα γίνονται περισσότερο παραγωγικά ή όχι· δεν είναι πάντως η ποσότητα και το σφρίγος του καρπού αυτό που οδηγεί σε καλύτερη απόδοση αλευριού». Και τέλος: δοκεῖ δὲ μεγάλα συμβάλλεσθαι καὶ ἡ σκάλσις πρὸς τὸ νοστιμώτερον ποιεῖν =«φαίνεται ότι και το σκάλισμα βοηθά πολύ στο να κάνει (τον καρπό) πιο αποδοτικό». Παρομοίως και στο Γεωπονικά (συλλογή παλιότερων κειμένων του 10ου αι. μ.Χ.): ἐπιλεκτέον τόν σπειρόμενον σίτον … νοστιμώτατον· τοῦτο δὲ ἐκ τῆς ἀρτοποιίας δοκιμάζεται =«να επιλέγεις το πιο παραγωγικό σιτάρι· και αυτό το καταλαβαίνεις όταν φτιάχνεις ψωμί».

Στον Θεόφραστο απαντά και αντίθετο σύνθετο ἄνοστος ή ἀνόστιμος που δηλώνει μειωμένη απόδοση αλεσμένων σιτηρών: τὰ δ’ οἰκεῖα τῇ μὲν ἐπόμβρῳ καὶ ψυχρᾷ τὰ ἀνοστιμώτατα πρὸς τὴν σιτοποιΐαν = «οι ποικιλίες που είναι κατάλληλες για υγρό και ψυχρό έδαφος παράγουν και το λιγότερο αλεύρι».

Να προσθέσουμε και το σύνθετο πολύνοστος (που δεν το έχει ο Σαντρέν), πάλι στον Θεόφραστο: ὅταν δὲ εὐετηρία γένηται, καὶ πολυνοστότερα τὰ σπέρματα γίνεται =«όταν είναι καλή η χρονιά, τότε και οι σπόροι γίνονται πολύ πιο αποδοτικοί». Η λέξη αυτή υπάρχει και στο ιπποκρατικό κόρπους, στο Περί Διαίτης, με τη σημασία της τροφής που είναι πολύ θρεπτική (αν και έχει προταθεί η διόρθωση του χωρίου σε ‘πολύναστος’): Τὰ δὲ ἐκ τῶν ἀνύδρων καὶ ξηρῶν καὶ πνιγηρῶν χωρίων … βαρύτερα καὶ πυκνότερα καὶ πολύνοστά ἐστιν ἢ τὰ ἐκ τῶν ὑγρῶν καὶ ἀρδομένων καὶ ψυχρῶν =«(τα προϊόντα της φύσης) που είναι από άνυδρους και ξηρούς τόπους … είναι βαρύτερα, πυκνότερα και θρεπτικότερα από αυτά που είναι από υγρούς και ψυχρούς τόπους».

Στον Ύμνο προς τη Δήμητρα του Καλλίμαχου (3ος αι. π..Χ.) η λ. νόστιμος χρησιμοποιείται όχι ακριβώς με την παραπάνω τεχνική έννοια, αλλά ουσιαστικά με την ίδια σημασία: χαῖρε, θεά, καὶ τάνδε σάω πόλιν ἔν θ’ ὁμονοίᾳ / ἔν τ’ εὐηπελίᾳ, φέρε δ’ ἀγρόθι νόστιμα πάντα =«χαίρε θεά και φύλαγε την πόλη φέρνοντας ομόνοια / και ευημερία, και φέρε μας όλα τα αγαθά της γης σε αφθονία» (ή «χάρισέ μας καλή σοδειά στα χωράφια» κατά τη μετάφραση του Hopkinson). [Στη μετάφραση του Ύμνου που υπάρχει στο ΚΕΓ το νόστιμος αποδίδεται με τη σημερινή σημασία, κάτι που εδώ νομίζω δεν ταιριάζει].

Με έναν κάπως διαφορετικό τρόπο χρησιμοποιείται (ως ουσιαστικό) στον Σέξτο Εμπειρικό: ἵνα τῷ δὲ νοστίμῳ τῶν καρπῶν εἰκάζηται τὸ ἠθικόν = «έτσι ώστε η ηθική να μπορεί να συγκριθεί με τον χυμό των καρπών». Και στον Πλούταρχο: οὕτω τὴν συκῆν εἰς τὸ σῦκον ἅπαν τὸ λιπαρὸν καὶ νόστιμον ἀφιεῖσαν, αὐτὴν ἄμοιρον εἶναι γλυκύτητος =«έτσι και η συκιά, καθώς διοχετεύει μέσα στο σύκο όλη της τη λιπαρότητα και τον χυμό της, μένει η ίδια χωρίς γλυκύτητα».

Καταλαβαίνουμε από τα παραπάνω ότι η λ. νόστιμος πήρε και τη σημασία της ποσότητας του χυμού ενός φυτού. Αυτή η σημασία εμφανίζεται σε κείμενα του Διοσκουρίδη σχετικά με τον χυμό της ρητίνης που αντλείται από το φυτό χαλβάνη: τὸ μὲν νόστιμον εἰς τὸ ἄγγος ἀποτακήσεται. Μεταφορικά παίρνει και τη σημασία του υγιεινού και ευεργετικού (για νερό) στον Φλάβιο Ιώσηπο.

Η λ. νόστιμος χρησιμοποιείται συχνά για να περιγράψει θρεπτικές, χυμώδεις τροφές. Ο Αέτιος τη χρησιμοποιεί για την σάρκα των ψαριών, ο Σωρανός για τη διατροφή του εμβρύου μέσα στη μήτρα, και για το γάλα της τροφού. Αυτή η σημασία εμφανίζεται επίσης και σε καθαρά λογοτεχνικά κείμενα· στον Λουκιανό: τὸ μὲν νοστιμώτατον τῶν παρεσκευασμένων ὁ καπνὸς παραλαβὼν ἄνω εἰς τὸν οὐρανὸν οἴχεται =«ο καπνός, παίρνοντας μαζί του το πιο χυμώδες μέρος απ’ τις θυσίες, ανεβαίνει προς τον ουρανό»· ή μεταφορικά, πάλι στον Λουκιανό, δηλώνοντας την ουσία ενός πράγματος: ὅπερ ἦν νοστιμώτατον ἐν σοὶ ἀπανθισάμενος· και στον Μάρκο Αυρήλιο: ἐάν τις αὐτοῦ τὸ νόστιμον μέχρι τοῦ ἀληθοῦς δέχηται.

Η μετατόπιση, κατόπιν αυτών, από την έννοια του χυμώδους σε αυτή του εύγευστου δεν είναι καθόλου ανεξήγητη. Ο επικούρειος φιλόσοφος Φιλόδημος (1ος αι. π.Χ.) χρησιμοποιεί τη λέξη μιλώντας για την τροφή των θεών.

Εννοεί εδώ προφανώς ο Σαντρέν ότι η τροφή των θεών, όπως ξέρουμε, είναι γλυκιά, αμβροσία και νέκταρ· και το λεξικό Liddell Scott δίνει στο εν λόγω χωρίο του Φιλόδημου το ερμήνευμα ‘palatable‘. Εδώ είναι το, λίγο δυσνόητο για μένα, χωρίο από τους παπύρους του Ερκουλάνεουμ (Περί θεών): τοῖς δὲ θεοῖς τὸ πρ(οσ)λαμβανόμενον κ(αὶ) λεπτομερὲς ἐπινοοῦντας κ(αὶ) νόστιμον πᾶν κ(αὶ) προστιθέμεν(ον ἀκωλύ)τως.

Πράγματι λοιπόν, με την ανάλυση που κάνει ο Σαντρέν φαίνεται ομαλή η σημασιολογική αυτή εξέλιξη, όπως προκύπτει από τα κείμενα: Από τη σημασία του νόστου ως προϊόντος αλεσμένων σιτηρών φυσιολογικά το επίθετο νόστιμος παίρνει τη σημασία του παραγωγικού – αποδοτικού και άφθονου, και στη συνέχεια, επειδή ο καρπός που είναι παραγωγικός έχει και πολύ χυμό, παίρνει και τη σημασία του χυμώδους, ζουμερού, θρεπτικού. Τέλος, κατά την αρχαία ελληνική αντίληψη (και όχι μόνο) υπάρχει στενή σχέση μεταξύ του χυμού και της γεύσης, μία δε απ’ τις σημασίες της λ. χυμός στα αρχαία ελληνικά είναι και η γεύση, η ιδιότητα της γεύσης που έχει μια ουσία: ἅμα τῇ γεύσει ὁ χυμὸς λέει ο Αριστοτέλης στα Φυσικά.

Τώρα, για το πότε ακριβώς εμφανίζεται στα κείμενα η σημερινή σημασία της λ. νόστιμος (=εύγευστος), δεν είναι πάντα εύκολο να το διακρίνουμε γιατί είναι λεπτές οι διαφορές των παραπάνω σημασιών· πιθανότατα είναι στο παραπάνω χωρίο του Φιλόδημου, κατά το Liddell Scott και τον Σαντρέν. Στο Λεξικό Μπαμπινιώτη δίνεται ένα άλλο απόσπασμα, από το έργο του Ευτέκνιου ‘Παράφρασις εις τα του Οππιανού κυνηγητικά’ (3ος-5ος αι. μ.Χ.): αἱ τῇ τραπέζῃ παρακαθήμεναι τοῦ ἀνδρὸς τῶν παρατιθεμένων εἰς βρῶσιν ἀφῃροῦντο ἡδὺ τε καὶ νόστιμον =«(οι Άρπυιες) άρπαζαν από το τραπέζι (του Φινέα) κάθε φαγητό που ήταν γλυκό, που ήταν νόστιμο». Μπορούμε να καταλάβουμε καλύτερα ότι πράγματι εδώ το νόστιμος σημαίνει ακριβώς εύγευστος αν ανατρέξουμε στο πρωτότυπο έργο του Οππιανού, όπου λέει στο ίδιο σημείο: γλυκερήν μελέοισι ἐδητύν.

Από κει και πέρα, στα χρόνια που ακολούθησαν εδραιώθηκε η σημερινή σημασία του νόστιμος, και ήδη στη μεσαιωνική ελληνική εμφανίζονται και όλες οι μεταφορικές σημασίες που έχουν σχέση με την έννοια του ευχάριστου ή χαριτωμένου. Αντίστοιχα, η λ. άνοστος από εκεί που σήμαινε στην Οδύσσεια αυτόν που δεν επιστρέφει στην πατρίδα, και αφού ενδιάμεσα πήρε τη σημασία του μη παραγωγικού (για αλεσμένα σιτηρά), κατέληξε να σημαίνει τον άγευστο, τον χωρίς νοστιμιά, και μεταφορικά τον ανούσιο.

Τέλος, έχει ενδιαφέρον ότι η λ. εύνοστος, που είδαμε παραπάνω, ακολούθησε μία παράλληλη πορεία, αν και δεν μακροημέρευσε στη γλώσσα μας. Κατά τα βυζαντινά χρόνια συναντάμε τη λέξη ευνοστία με τη σημασία της νοστιμιάς, επηρεασμένη από την αντίστοιχη μεταβολή της λ. νόστιμος. Στον Βίο του Αγίου Επιφανίου (6ος αι. μ.Χ.) λέει ο καημένος ο άγιος: ἐμοὶ γὰρ ἄρτος ἀπὸ πιτύρων, καὶ ἅλας μικρὸν δι᾽ εὐνοστίαν παρέξει τὴν χρείαν τοῦ σώματος. Στη συνέχεια, στα μεσαιωνικά χρόνια, η ευνοστία τρέπεται σε εμνοστιά και ο εύνοστος σε έμνοστος (και πανέμνοστος), και κυριαρχούν οι μεταφορικές σημασίες όχι μόνο του ευχάριστου, αλλά κυρίως του όμορφου και πανέμορφου.