Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Εικοσιδυό λεβέντες και μια μπάλα

Posted by sarant στο 26 Αυγούστου, 2009


mpalaΚαθώς αρχίζει η ποδοσφαιρική περίοδος είπα να βάλω ένα ποίημα του Μυτιληνιού ποιητή Ασημάκη Πανσέληνου (1903-1984) με τίτλο Ποδοσφαιρικό Ματς, που στέκεται κριτικά, όπως τότε οι διανοούμενοι της εποχής, απέναντι στο ποδόσφαιρο. Πότε γράφτηκε το ποίημα δεν το ξέρω γιατί το βιβλίο απ’ όπου το πήρα (Ταξίδια με πολλούς ανέμους, έκδοση Κέδρου) είναι μεν έκδοση του 1964 αλλά περιέχει πολλά παλιότερα ποιήματα. Θα έλεγα, τέλη δεκαετίας 1950. Από εκεί και το σκίτσο, της Μαρίας Βαξεβάνογλου.

Για λόγους ισορροπίας, να θυμίσω το πολύ νεότερο ποίημα του Ηλία Λάγιου για τον Μαραντόνα, και το κάπως παλιότερο του Γ. Μαρκόπουλου για τον Χρήστο Αρδίζογλου. Να θυμίσω επίσης, εκτός θέματος αυτό, ότι μέχρι το βραδάκι σήμερα θα περιμένω υπογραφές για την επιστολή προς το Βήμα.

ΠΟΔΟΣΦΑΙΡΙΚΟ ΜΑΤΣ

Εικοσιδυό λεβέντες και μια μπάλα
τις ώρες της δουλειάς και της σχολής μας
με ιδανικά τις γέμισαν μεγάλα,
να φτιάξουν, λέει, το μέλλον της φυλής μας.
Πόδια στραβά, στραβά μυαλά και χέρια,
κωλοπηδούν να πιάσουνε τ’ αστέρια!

Ορμούν, χτυπούν και κουτουλούν σα βόδια,
να βρουν το νόημα της ζωής στην πάλη,
όλο τους το μυαλό πήγε στα πόδια
και λες κλοτσούν πια τ’ άδειο τους κεφάλι
και ζουν κι αυτοί κι ο λαός μια καταδίκη
ανάμεσο στην ήττα και στη νίκη.

Νοικοκυραίοι φτωχοί μαγαζατόροι
κινούν νωρίς τ’ απόγεμα σα λύκοι,
της ζωής οι νικημένοι με το ζόρι
της νίκης ν’ απολάψουν τ’ αλκολίκι
και κλειουν σ’ ενός μαντράχαλου τα σκέλια
του κόσμου την αρχή και τη συντέλεια.

Κι ύστερα χουγιαχτό, βουή και χτύπος
και δεν έχει προβλήματα η ζωή,
καλά που ’ναι κι ελεύτερος ο τύπος,
για να μαθαίνει ο κόσμος το πρωί
πόσο κλοτσάει με νόηση ένα χαϊβάνι
κι η Λίζα η Τέιλορ έρωτα πώς κάνει.

Στείρα καρδιά και δύναμη τυφλή,
παράγουν ήρωες μαζικά στους τόπους,
ω κι αν βρισκόταν δυο άνθρωποι δειλοί,
να σώσουν απ’ τους ήρωες τους ανθρώπους
που ζουν σ’ ενός πολέμου μες στη δίνη,
για να ξεσυνηθίζουν την Ειρήνη.

Κι ω να βρισκόταν και στον κόσμο μια άκρη
που η χλαλοή του ματς να μην τη σκιάζει
να υπάρχει μια χαρά και μες στο δάκρυ
κι ένας καημός στων κοριτσιών το νάζι,
της Κυριακής χρυσή να πέφτει η εσπέρα
χωρίς κραυγή πολέμου και φοβέρα.

ΠΟΔΟΣΦΑΙΡΙΚΟ ΜΑΤΣ

Εικοσιδυό λεβέντες και μια μπάλα

τις ώρες της δουλειάς και της σχολής μας

με ιδανικά τις γέμισαν μεγάλα,

να φτιάξουν, λέει, το μέλλον της φυλής μας.

Πόδια στραβά, στραβά μυαλά και χέρια,

κωλοπηδούν να πιάσουνε τ’ αστέρια!

Ορμούν, χτυπούν και κουτουλούν σα βόδια,

να βρουν το νόημα της ζωής στην πάλη,

όλο τους το μυαλό πήγε στα πόδια

και λες κλοτσούν πια τ’ άδειο τους κεφάλι

και ζουν κι αυτοί κι ο λαός μια καταδίκη

ανάμεσο στην ήττα και στη νίκη.

Νοικοκυραίοι φτωχοί μαγαζατόροι

κινούν νωρίς τ’ απόγεμα σα λύκοι,

της ζωής οι νικημένοι με το ζόρι

της νίκης ν’ απολάψουν τ’ αλκολίκι

και κλειουν σ’ ενός μαντράχαλου τα σκέλια

του κόσμου την αρχή και τη συντέλεια.

Κι ύστερα χουγιαχτό, βουή και χτύπος

και δεν έχει προβλήματα η ζωή,

καλά που ’ναι κι ελεύτερος ο τύπος,

για να μαθαίνει ο κόσμος το πρωί

πόσο κλοτσάει με νόηση ένα χαϊβάνι

κι η Λίζα η Τέιλορ έρωτα πώς κάνει.

Στείρα καρδιά και δύναμη τυφλή,

παράγουν ήρωες μαζικά στους τόπους,

ω κι αν βρισκόταν δυο άνθρωποι δειλοί,

να σώσουν απ’ τους ήρωες τους ανθρώπους

που ζουν σ’ ενός πολέμου μες στη δίνη,

για να ξεσυνηθίζουν την Ειρήνη.

Κι ω να βρισκόταν και στον κόσμο μια άκρη

που η χλαλοή του ματς να μην τη σκιάζει

να υπάρχει μια χαρά και μες στο δάκρυ

κι ένας καημός στων κοριτσιών το νάζι,

της Κυριακής χρυσή να πέφτει η εσπέρα

χωρίς κραυγή πολέμου και φοβέρα.

32 Σχόλια προς “Εικοσιδυό λεβέντες και μια μπάλα”

  1. Toixorixos said

    Στην ποδοσφαιρική ορολογία εντοπίζονται ορισμένα ωραία λεκτικά φαινόμενα, συνήθως παραφθορές, όπως το «αράουτ» (our out έλεγαν οι εγγλέζοι ναύτες που πρώτοι έφεραν το ποδόσφαιρο στην Ελλάδα), ο «λάισμαν» (linesman, δηλαδή ο επόπτης γραμμών) και το «κουτουπιέ» (εκ του coup de pied). Το scissor kick έγινε «ανάποδο ψαλίδι» (ψαλίδι μεν, ανάποδο δε), το goal παρέμεινε γκολ και μερικές φορές «τέρμα», το corner παρέμεινε «κόρνερ».
    Αλήθεια, η «μπάλα» προέρχεται από το βάλλω και οι αρχαίοι ημών πρόγονοι έπαιζαν μπαλίτσα στις αλάνες κάτω από την Ακρόπολη;

  2. sarant said

    Tοιχωρύχε, από το ‘βάλλω’ προέρχεται ο μπάλος και το μπαλέτο (ως αντιδάνεια), όχι η μπάλα, η οποία είναι από το palla, το οποίο σύμφωνα με τα λεξικά είναι λογγοβαρδικής αρχής. Ωστόσο, έχει ο Ησύχιος ένα πάλλα= σφαίρα εκ ποικίλων νημάτων πεποιημένη και υπάρχουν και δυο-τρεις ακόμα ανευρέσεις του πάλλα στην αρχαία (έστω μεταγενέστερη) γραμματεία, που με προβληματίζουν.

  3. πολὺ σωστὸς ὁ ποιητής.

  4. Μαρία said

    ΠΡΟΣΕΦΕΡΑ ΣΤΗΝ ΜΠΑΛΑ

    Κάθομαι κι αγαλλιάζω· Σέντρες και σουτ
    προσέφερα στην μπάλλα – κάτι οιακισμούς
    ως πέναλτι· των μακρινών των φάουλ μετατροπές
    σε βόμβες στα δοκάρια. θησαύρισα απ’ αυτήν!
    Ξέρει να επιχρυσώνει γάμπαν αθλητικήν·
    πέριξ εις τις κερκίδες αλαλαγμούς ποιούσα,
    διπρόσωπη στ’ αράουτ, υπέρ ημών στα κόρνερ.

    Κ.Π.Φαβάκη [=Μίμη Σουλιώτη], Ποιήματα εν Παρόδω, 1974

  5. Μαρία, εξαιρετικός ο Μίμης. Δεν ήξερα αυτή τη συλλογή: είναι όλη με παρωδίες του Καβάφη; Αυτό τουλάχιστον υποδηλώνει το ψευδώνυμο.

  6. technobrutus said

    Από παιδί στο δημοτικό, όταν άρχισα να μαθαίνω Αγγλικά, αναρωτιόμουν από που βγαίνει το «αράουτ». Είχα πεισθεί μάλιστα ότι πρόκειται για δική μας, παιδική παράφραση του άουτ. Δεν είχε πάει καν το μυαλό μου ότι πρόκειται για το «our out»…!!!

    🙂

  7. Έχω ακούσει /διαβάσει την εξήγηση αυτή από το γνωστό -κι εδώ μέσα- αθλητικό δημοσιογράφο Αντώνη Πανούτσο. Είναι αληθοφανής, όμως, δεν ξέρω αν υπάρχει και άλλη πιο έγκυρη πηγή.

  8. Μαρία said

    Τιπού, ναι.
    Το μαραφέτι μου το ‘κανε μαντάρα. Όπως και στο «εκόμισα εις την τέχνη» υπάρχει κενό πριν απο: Σέντρες, κάτι, των φάουλ,θησαύρισα, γάμπαν,αλαλαγμούς, υπέρ.

  9. gbaloglou said

    Χμμ, σιγα σιγα πεφτει και το τελευταιο οχυρο της Ελληνικης μεσα στην ενδεκαδα: ο «τερματοφυλακας» γινεται «κιπερ» (keeper) 😦

    Στο ποιημα του Πανσεληνου προσεχω την «χλαλοη», υποθετω πως προερχεται απο την «οχλαγωγια».

    [Μεγαλη βραδια για το Κυπριακο ποδοσφαιρο κατα τα αλλα, που στελνει ομαδα στο Champions League για δευτερη συνεχομενη χρονια — και μαλιστα με προκριση εις βαρος μη Ελληνικης ομαδας αυτην την φορα 🙂 🙂 ]

  10. sarant said

    Γιώργο, σωστά υποθέτεις για τη χλαλοή.
    Όμως για την ελληνική μέσα στην ενδεκάδα τα πράγματα είναι πιο σύνθετα: άλλα οχυρά πέφτουν, άλλα ανακαταλαμβάνονται. Τα «μεσοεπιθετικός» και τα «ακραίος» δεν ακούγονταν καθόλου πριν από καιρό. Υπάρχει ονλάιν όλο το αρχείο της Αθλητικής Ηχώς, από 1945, που θα μας έδινε τη δυνατότητα να μελετήσουμε την εξέλιξη, αλλά θέλει δουλειά αυτό.

  11. ο “τερματοφυλακας” γινεται “κιπερ” (keeper)

    Βεβαίως, οι Εγγλέζοι τον τερματοφύλακα, πολύ συχνά τον λένε και stopper, αλλά οι Έλληνες εκφωνητές και δημοσιογράφοι στόπερ λένε τον center half των Εγγλέζων, που είναι ο ένας από τους δύο κεντρικούς στην άμυνα -κάποιο ξυλάγγουρο τύπου Κυρ(γ)ιάκος, συνήθως· όμως, το κεντρικό χαφ των Ελλήνων είναι χαφ (half), κεντρώος παίκτης, κι όχι αμυντικός, οπότε… μύλος η υπόθεση. Βάλε μέσα και strikers, for(ward)s, centre for(ward)s και extrems, και πελάγωσες πολύ πριν φτάσεις στο οφσάιτ (sic)..

    Για να μην ανοίξουμε τη κουβέντα για τα ελ του μπάσκετ 🙂 (θα με ενδιέφερε βέβαια η ετυμολογία του όρου)

  12. Gbaloglou, επιβεβαιώνω ότι στη Λευκωσία γινότανε της μουρλής όλο το βράδυ απ’ τα κορναρίσματα. Με το δίκιο τους οι αδρώποι. 🙂

  13. akindynos said

    Το οσμή, εκ του ως μη γενόμενο, το πρόλαβε κανείς;

  14. gbaloglou said

    Χλαλοη μεγαλη στην Λευκωσια χθες βραδυ λοιπον, πολυ ωραια … αλλα ποιο ειναι το «χθες» της «χλαλοης» στην Ελληνικη? Αν με ειχε ρωτησει καποιος προχθες περι «οχλαγωγιας» θα ελεγα πως ειναι δημιουργημα της Καθαρευουσας, η «χλαλοη» μου λεει πως προκειται για γνησια επιβιωση (την βλεπω τωρα και στον Εθνικο Υμνο). Οποτε ανοιγω το TLG και βλεπω το γνωστο «Εναρξις εις Πολυβιον», και να και η των Εβδομηκοντα απο διπλα, και οι παναρχαιες Εβραικες μας ριζες 🙂

  15. gbaloglou said

    Βεβαιως εχουμε αλλαγη νοηματος εδω, αρχικα «οχλαγωγος» σημαινε «δημαγωγος» — η αλλαγη γυρω στον 7ο αιωνα.

    «ποιεῖ γὰρ μάγους, πλάνους, θύτας, ἰατρούς, ἀστρολόγους, ὀχλαγωγούς, τραπεζίτας, παραχαρακτάς, ὁμοιογράφους,» 🙂

  16. espectador said

    Στην διαρκεια της χουντας εγινε μια «προσπαθεια» ελληνοποιησης των ποδοσφαιρικων ορων. Θυμαμαι το «γωνιακο λακτισμα», το «σφαλμα» καλα το ‘εκτος παιδιας»…με το πεναλτυ δεν θυμαμαι τι ειχαν σκαρφισθει..
    Το αραουτ και το μπεναλτ ειναι απο τα παιδικα μας χρονια. Αυτη την στιγμη παντως επικρατει το «για» στις ποδοσφαιρικες αναμεταδοσεις και οχι μονο εκει. π.χ. Η μπαλλα ειναι για τον Παο..Η κατοχη 9εννοει) της μπαλλας ειναι για την Αεκ κ.τ.λ. Οσο για το «σχεδον καταμεστο γηπεδο» και τα συναφη μαργαριταρια , δεν υπαρχει τελος και δεν προβλεπεται τετοιο.

  17. Μαρία said

    espectator, επανορθωτικόν λάκτισμα:
    http://www.sarantakos.com/language/benalti.html

  18. Πάπιας said

    http://en.wikipedia.org/wiki/Association_football_positions

  19. voulagx said

    Μια απορια ( μη ποδοσφαιρικη):
    Ποιος ειναι ο σωστος τυπος: πολιτιστικος ή πολιτισμικος;
    Ειχα συνηθισει στο » πολιτιστικος». Πχ πολιτιστικες διαφορες,πολιτιστικη αντισταση, αλλα παρατηρω οτι τα τελευταια χρονια τεινει να επικρατησει το «πολιτισμικος».

  20. #19

    ὑπῆρχε μιὰ διαμάχη στὸ ἱστολόγιο αὐτὸ σχετικὰ μὲ τὸ θέμα ποὺ θίγεις.

  21. https://sarantakos.wordpress.com/2009/06/28/epamera-5/

  22. από σχόλιο 73 και μετά

  23. SophiaΟικ said

    Το ενδιαφερον δεν έιναι τόσο τί είναι το σωστό αλλά γιαίτ έιναι απαραίτητη η υπερδιόρθωση. Διάβασα στην εφημερίδα π.χ. για τον Πολιτισμικό Οργανισμό του δήμου Αθηναίων κι αναρωτιόμουν αν ήταν αυτό που μέχρι πρόσφατα λέγαμε πολιτιστικό (οργανισμό/ κέντρο κλπ) και γιαίτ χρειάστηκε η διόρθωση τη στιγμή που δεν επρόκειτο για κανένα κραυγαλεό λάθος του στύλ ρήμα με όμικρος.

  24. echthrosopher said

    @ Μια απορια ( μη ποδοσφαιρικη):
    Ποιος ειναι ο σωστος τυπος: πολιτιστικος ή πολιτισμικος;
    Ειχα συνηθισει στο ” πολιτιστικος”. Πχ πολιτιστικες διαφορες,πολιτιστικη αντισταση, αλλα παρατηρω οτι τα τελευταια χρονια τεινει να επικρατησει το “πολιτισμικος”.

    Στο Παντειο (κοινωνική ανθρωπολογία) μας λέγανε ότι το πολιτισμικός είναι ο «σωστός» όρος όταν αναφερόμαστε σε κάτι που σχετίζεται με τον πολιτισμό(culture) π.χ. πολιτισμικό πλαίσιο, πολιτισμικά συμφραζόμενα, πολιτισμική ανθρωπολογία(χονδρικά η κοινωνική ανθρωπολογια στην Αμερική).Το πολιτιστικός το περιόριζαν στους συλλόγους και αν θυμάμαι καλά το επιχείρημα ήταν ότι σ’αυτή την περίπτωση η εννοια του πολιτισμού είναι διαφορετική (δεν αναφέρεται στο σύνολο αντιλήψεων, αξιών, τελετουργιων κλπ μιας κοινωνικής ομάδας).Εχω πετύχει πάντως καθε δυνατό συνδυασμό…

  25. Β.Π. said

    Αγαπητέ Νίκο Καλημέρα. Με αφορμή την έναρξη της νέας ποδοσφαιρικής περιόδου, πήγε η θύμησή μου 50 χρόνια πίσω, εκεί στη δεκαετία του πενήντα, τότε που παίζανε οι ποδοσφαιριστές για το όνομα και τη φανέλα της ομάδας. Εκείνα τα χρόνια τραγουδούσαμε τον ύμνο του Παναθηναϊκού, που τον θυμάμαι ζωντανό και ατόφιο, σαν να ήταν χθες :
    ¨Μέσα στο γήπεδο σαν μπει
    το ξακουστο τριφύλλι,
    όλοι βαστάνε την καρδιά
    και λένε με τα χείλη.
    Να ζει παιδιά ο Φυλακτός
    ο Πετσανάς, ο Σίμος και ο Χιονίδης
    Μαθιός και Νικολόπουλος
    Γαζής και Σταφυλίδης.
    Να ζει παιδιά ο Διαλετής
    και ο μάστορας Γιαννάκης (Παπαντωνίου)
    το μπακ ο Κυριαζόπουλος
    και ο βράχος Μιχαλάκης.

    ΄

  26. voulagx said

    @Stazybo Horn.Σχ.2: Ευχαριστω για την παραπομπη. Συμφωνω με την αποψη σου.

    @echthrosopher. Σχ.24:Φιλος μου, που σπουδασε Κοινωνιολογια στη Γαλλια, μου ειπε οτι αυτη η διακριση προεκυψε (σαν ορος της Κοινωνιολογιας) σαν (η ως) αποτελεσμα της προσπαθειας να αποδοθει η διαφορα των εννοιων: πολιτισμος (civilisation)- κουλτουρας(culture) στα ελληνικα.Και των παραγωγων τους φυσικα.

    @Σαραντακος:
    Στο βιβλιο του Δημοσθενη Κουρτοβικ:»Τι ζητουν οι βαρβαροι» βρηκα τη λεξη «επίκανθος». Ποια ειναι η ετυμολογια της;

  27. voulagx said

    Δυο σαν στην ιδια φραση; Μηπως πασχω απο … σανίτιδα;

  28. argosholos said

    Θυμάμαι και εγώ όπως ο expectador το αλλαλούμ που προκλήθηκε από την ελληνοπρεπή απόφαση της χούντας. Οι δυστυχείς εκφωνηταί της εθνικού ιδρύματος ραδιοφωνίας και του Κεντρικού Ραδιοφωνικού Σταθμου Ενόπλων Δυνάμεων Ελλάδος είχαν πάθει τη πλάκα τους. Από την άλλη θυμάμαι και τα τυπικά: στοπάρει, κοντρολάρει, ψάχνει να βρει ελεύθερο συμπαίκτη του ….

  29. sarant said

    Φίλε Β.Π., δεν ήξερα αυτόν τον λαϊκό ύμνο του Παναθηναϊκού, μόνο τον επίσημο (σύλλογος μεγάλος…)

    Voulagx, επίκανθος είναι μια συγγενής ανωμαλία, όπως τη λένε, όταν ο βολβός του ματιού καλύπτεται από μια πτυχή του δέρματος των βλεφάρων. Κανθός είναι η γωνία του ματιού.

  30. lost said

    περί penalty, ή μπέναλντι, στην ελληνική [ει μη τουρκική], χρησιμοποιείται και η «εσχάτη των ποινών»…

  31. Γ-Κ said

    Έμεινα με το στόμα ανοιχτό διαβάζοντας το ποίημα… Είναι δυνατό να είχε τέτοια στάση η ελληνική διανόηση για τον αθλητισμό!!!
    Τι θα έλεγε, άραγε, βλέποντας νεαρούς ΑΗΠ να παγκρατίζουν… (το «παγκρατίζοντες» παραδίδεται, το «παγκρατίζω» όχι)

  32. Γ-Κ said

    Ας πάμε και σε ένα γλωσσικό θέμα.

    Στα καθαρευουσιάνικα λέμε «η μπάλα είναι εντός / εκτός παιδιάς».
    Πιτσιρικάδες λέγαμε «η μπάλα παίζει / δεν παίζει».
    Στο μπάσκετ λέγεται «η μπάλα είναι ζωντανή ή ψόφια», μετάφραση εκ του αμερικανικού.
    (ΟΚ, δεν λέγεται ψόφια, λέγεται «δεν είναι ζωντανή» και σπανιότερα «νεκρή».)

    Παρατήρηση: Not to be confused με το «παίκτης εκτός παιδιάς» = οφσάιντ.

    Εγώ προτιμώ: Η μπάλα / το παιχνίδι παίζεται / δεν παίζεται (στην παθητική φωνή).

    Εσείς τι προτείνουτε;

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: