Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Ετυμολογικά’ Category

Δεν είχε πάει μακριά η βαλίτσα

Posted by sarant στο 12 Ιανουαρίου, 2022

Την Κυριακή το πρωί επέστρεψα στο Λουξεμβούργο, μετά τις γιορτές, με απευθείας πτήση της Ετζίαν. Είχα μαζί μου δυο βαλίτσες, η μία -η μεγάλη- είχε ρούχα και συναφή, η μικρή είχε βιβλία. Στο Ελ Βενιζέλος ο αρμόδιος υπάλληλος με κατεύθυνε στον αριστερό από τους δυο μαιάνδρους που οδηγούν τους επιβάτες στην παράδοση των αποσκευών, εκεί όπου πρέπει να σκανάρεις μόνος σου τις ετικέτες και να τις κολλήσεις στις βαλίτσες σου. Δεν είχα ξανακάνει τη διαδικασία, υπήρχε όμως υπάλληλος που μας καθοδηγούσε. Ζύγισα τις δυο βαλίτσες μου, που τις είχα φέρει και τις δύο πολύ κοντά στο όριο, μόλις κάτω από τα 23 κιλά, σκάναρα, τύπωσα τις ετικέτες και τις πέρασα στο χερούλι της κάθε βαλίτσας -αν και όχι πολύ καλά.

Φτάνοντας στο Λουξεμβούργο τρεις ώρες αργότερα, στήθηκα στον ιμάντα και περίμενα να βγουν οι βαλίτσες μου. Οι άλλες έβγαιναν, οι δικές μου όχι. Ένας ένας οι άλλοι επιβάτες έπαιρναν τα μπαγκάζια τους και αποχωρούσαν, εγώ έμενα. Καναδυό φορές γελάστηκα πως είδα την μεγάλη, αλλά είχα λαθέψει -ήταν κάποια που της έμοιαζε, είναι και γκρίζα, μάλλον συνηθισμένη απόχρωση και κοψιά. Ενώ είχαμε μείνει πεντέξι που περιμέναμε ακόμα, ξαφνικά βλέπω τη μικρή, την κόκκινη βαλιτσούλα να ξεπροβάλλει καμαρωτή από το στόμιο της χοάνης. Την άδραξα και την απόθεσα στο καροτσάκι με τις ελπίδες αναπτερωμένες. Αφού ήρθε η μία, λέω, δεν θα αργήσει και το ταίρι της.

Αλλά οι ελπίδες μου διαψεύστηκαν. Ο ιμάντας ξέβρασε άλλες πέντε αποσκευές, ισάριθμοι επιβάτες που περίμεναν τις πήραν κι έφυγαν, κι εγώ απόμεινα να κοιτάζω το στόμιο. Σε λίγο σταμάτησε κιόλας να γυρίζει ο ιμάντας, και ένας ηλεκτρονικός κρωγμός σήμανε το τέλος της διαδικασίας. Καταπτοημένος κατευθύνθηκα προς τη θυρίδα των χαμένων αποσκευών για να δηλώσω την απώλεια, ενώ σκεφτόμουν πώς να περιγράψω τη βαλίτσα μου.

Tόσα χρόνια που ζω έξω κάνω πολλά αεροπορικά ταξίδια τον χρόνο -οπότε δεν ήταν η πρώτη φορά που μου συνέβη το ατύχημα να μην φτάσει η βαλίτσα μου. Μου έχει ξανατύχει κάμποσες φορές. Μια περίοδο που έπαιρνα μια πτήση μέσω Ζυρίχης που είχε σύντομη ανταπόκριση (διότι απευθείας πτήσεις δεν είχαμε πάντοτε από το Λουξεμβούργο στην Αθήνα τα προηγούμενα χρόνια) ήταν αρκετά συνηθισμένο να προλάβουμε την πτήση εμείς αλλά όχι οι αποσκευές μας -έρχονταν όμως με το επόμενο αεροπλάνο, την άλλη μέρα το πρωί. Πρώτη φορά όμως μου έτυχε να φτάσει η μία αποσκευή και να χαθεί η άλλη.

Όμως, κάπου εδώ ακούγεται από το βάθος μια φωνούλα: Εμείς εδώ λεξιλογούμε. Της κείνης ρήμασι πειθόμενος, λοιπόν, θ’ αδράξω την ευκαιρία να λεξιλογήσω για τη βαλίτσα και τις αποσκευές.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in όπερα, Δυσετυμολόγητα, Ετυμολογικά, Ταξιδιωτικά, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , | 161 Σχόλια »

Μανία για χαλκό

Posted by sarant στο 10 Ιανουαρίου, 2022

Ένα μικρό άρθρο σήμερα, απάντηση σε απορία φίλου τις προάλλες. Δημοσιεύουμε βεβαια κατά καιρούς, περίπου μια φορά το χρόνο, άρθρα με μαζεμένες απαντήσεις σε ερωτήσεις φίλων του ιστολογίου, αλλά εκείνες είναι πιο σύντομες. Εδώ, η έκταση της απάντησης δικαιολογεί ξεχωριστό άρθρο, έστω και μικρούτσικο.

Λοιπόν, τις προάλλες με ρώτησε ένας φίλος:
«Τι σχέση έχει η χαλκομανία με τον χαλκό; Μήπως χρησιμοποιούσαν χαλκό σε κάποιο στάδιο της κατασκευής; Και σε ποιο; Δεν το θεωρώ πιθανό και δεν βλέπω τη σχέση».

Και καλά κάνει και δεν βλέπει ποια σχέση έχει η χαλκομανία με τον χαλκό διότι καμιά σχέση δεν υπάρχει ανάμεσα στα δύο. Ούτε πραγματολογικη, ούτε ετυμολογική -ή μάλλον, υπάρχει σχέση παρετυμολογική.

Χαλκομανία, όπως λέει το Λεξικό, το ΛΚΝ συγκεκριμένα, είναι «εικόνα τυπωμένη σε διαφανή μεμβράνη και κολλημένη σε χαρτί, από όπου μπορούμε να τη μεταφέρουμε, με κατάλληλο τρόπο, σε άλλη λεία επιφάνεια».

Xαλκομανίες κολλάμε, ας πούμε, στα πασχαλινά αυγά ή στα τετράδιά τους οι μαθητές. Όταν ήμουν έφηβος, ήταν πολύ συνηθισμένες οι έγχρωμες χαλκομανίες που προσφέρονταν από τα εφηβικά (κυρίως τα κοριτσίστικα) περιοδικά και που μπορούσες να τις σιδερώσεις πάνω σε ρούχα, κυρίως φανελάκια, όχι πάντα με τέλειο αποτέλεσμα.

Και επειδή η χαλκομανία είναι πολύ λεπτή, ουσιαστικά δισδιάστατη, υπάρχει και η μεταφορική έκφραση «έγινε/τον έκανε χαλκομανία» όταν ας πούμε κάποιον τον πατήσει αυτοκίνητο ή όταν ένα αυτοκίνητο χτυπήσει σε τοίχο -η σχεδόν κυριολεξία της έκφρασης εμφανίζεται μόνο στα κόμικς όπου οι ήρωες που τους πατάει οδοστρωτήρας βγαίνουν πράγματι σαν χαλκομανίες,

Βρίσκω επίσης ότι «κάνω κάποιον χαλκομανία» σημαίνει «τον ξυλοφορτώνω άγρια». Δεν θυμαμαι να την έχω ακούσει σε κανονική χρήση, αλλά τη βρίσκω σε περισσότερα από ένα λεξικά.

Πού όμως βρίσκεται ο χαλκός σε όλα αυτά;

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά δάνεια, Ετυμολογικά, Παρετυμολογία | Με ετικέτα: , , | 147 Σχόλια »

Ο κρίνος δεν κρίνει

Posted by sarant στο 29 Δεκεμβρίου, 2021

Τις τελευταίες μέρες ένας απρόσμενος επισκέπτης κέρδισε το 15λεπτο (και βάλε) της δημοσιότητας στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και στη γενικοτερη συζήτηση: ο κρίνος. Παρόλο που το θέμα έχει καταλαγιάσει μάλλον (και πώς να μην έχει, με 21650 κρούσματα), θέλω σήμερα να κάνω μιαν επισκόπηση της συζήτησης και βέβαια να λεξιλογήσω.

Η αρχή ήταν, φυσικά, ένα μιμίδιο, από τα χιλιάδες που κυκλοφορούν, που το αναπαρήγαγε στη σελίδα του στο Φέισμπουκ ο καθηγητής Ηλίας Μόσιαλος. Σε μια σκηνή από βιβλική ταινία, ένα αντρόγυνο πορεύεται σε ένα ξερό τοπίο. Δεν πιστεύω στον κορονοϊό, γι’ αυτό δεν φοραω μάσκα, λέει ο άντρας -ο Ιωσήφ, ας πούμε. «Αλλά ότι έμεινα έγκυος απο κρίνο το κατάπιες αμάσητο», του απαντάει η έγκυος γυναίκα του -ας πούμε η Μαρία.

Το μιμίδιο φυσικά δεν το έφτιαξε ο Μόσιαλος, κάπου το είδε και το αναδημοσίευσε. Η ίδια η φωτογραφία δεν ξέρω βέβαια από ποια ταινία προέρχεται αλλά βρίσκω ότι έχει χρησιμοποιηθεί σε αμερικάνικο μιμίδιο πριν από μερικά χρόνια.

Η Ιερά Σύνοδος έσπευσε να καταδικάσει την ανάρτηση:

Η προσβλητική ανάρτηση, φερομένη υπό το όνομα του αντιπροσώπου της Ελληνικής Δημοκρατίας σε διεθνείς οργανισμούς για τον κορονοϊό κ. Ηλία Μόσιαλου, παραμονή των Χριστουγέννων, που χλευάζει την θρησκευτική πίστη εκατομμυρίων ορθοδόξων χριστιανών της χώρας που εκπροσωπεί, και οι συναφείς διαμαρτυρίες μελών της Εκκλησίας που περιήλθαν σε γνώση μας, δίνουν την αφορμή για την γενικότερη υπόμνηση ότι, αν και το πρόσωπο του Χριστού και της Κυρίας Θεοτόκου δεν έχουν ανάγκη οποιασδήποτε ανθρώπινης υπεράσπισης έναντι των ανθρώπινων ύβρεων, οι προσβολές και επιθέσεις κατά του Χριστιανισμού θα συνεχίσουν και θα αυξάνονται κατά τον 21ο αιώνα.

Σχολιάζοντας την ανακοίνωση, ο Άκης Γαβριηλίδης επισήμανε ότι οι δυο προτάσεις μετά το «αν και» είναι ασύνδετες η μια με την άλλη, οπότε έχουμε ένα κανονικότατο non sequitur. Εγώ πάλι θα παρατηρούσα ότι αφού «το πρόσωπο του Χριστού και της Κυρίας Θεοτόκου δεν έχουν ανάγκη οποιασδήποτε ανθρώπινης υπεράσπισης έναντι των ανθρώπινων ύβρεων» η ανακοίνωση της Ιεράς Συνόδου ήταν, ομολογημένα, εντελώς περιττή.

Πολλοί βουλευτές και πολιτευτές της Νέας Δημοκρατίας, ανάμεσά τους και η υπουργός Παιδείας, έσπευσαν να καυτηριάσουν την ανάρτηση του Ηλία Μόσιαλου, σε έναν ιδιότυπο διαγωνισμό για τα ψηφαλάκια του αλτ-ράιτ ακροατηρίου. Κάποιοι υπαινιχθηκαν ή και ανέφεραν ρητά ότι δεν μπορεί ο Μόσιαλος πλέον να εκπροσωπεί τη χώρα σε διεθνείς οργανισμούς (πιο απερίφραστα, ο ανεξάρτητος πλέον Κ. Μπογδάνος, που έσπευσε να χαρακτηρίσει ρατσιστική την ανάρτηση!). Οι φιλελεύθεροι του κυβερνώντος κόμματος τήρησαν αιδήμονα σιγή, διότι θέλουν να ξαναβγούν βουλευτές.

Στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, αντίθετα, το θέμα αντιμετωπίστηκε πολύ πιο χαλαρά, με χιούμορ, ίσως επειδή στα σόσιαλ υπάρχει λιγότερη υποκρισία.

Μια κριτική που μπορεί να έχει βάση ειναι ότι ένα δημόσιο πρόσωπο που βρίσκεται σε υψηλή θέση και που ασκεί μεγάλη επιρροή στο θέμα της πανδημίας πρέπει να είναι πιο προσεκτικό στις τοποθετήσεις του απ’ ό,τι ένας απλός πολίτης. Μπορεί επίσης να υποστηριχτεί ότι λιγότερο πείθει κανείς (ας πούμε τους αρνητές του ιού) με τη χλεύη και περισσότερο με επιχειρήματα, οπότε αν σκοπός του Η. Μόσιαλου ήταν να πείσει κάποιους, αστόχησε.

Μια άλλη κριτική που ασκήθηκε ήταν επί θεολογικού. Σφάλλει, λένε, ο Μόσιαλος, και δείχνει ημιμάθεια η ανάρτησή του, διότι στο Ευαγγέλιο δεν γίνεται πουθενά λόγος για κρίνο. Το τελευταίο ισχύει. Και όπως διαβάζω σε εμβριθή μελέτη του αρχιμανδρίτη Χερουβείμ Βελέτζα, το σύμβολο του κρίνου εμφανίζεται στη δυτική ζωγραφική και ήρθε στην Ελλάδα με τους Βαυαρούς, δηλαδή τον 19ο αιώνα, οπότε και επικράτησε με αποτέλεσμα «να γεμίσουν οι ναοί και τα σπίτια, για μια μακρά περίοδο, από εικόνες του Ευαγγελισμού, στις οποίες ο αρχάγγελος Γαβριήλ κρατά κρίνο αντί για ράβδο».

Αν όμως είναι κοινός τόπος ο κρίνος σε ναούς και σε σπίτια, και τον διδάσκουν και θεολόγοι στα σχολεία, η κατηγορία της… ημιμάθειας σε όποιον αναπαράγει ένα ανέκδοτο είναι όχι μονο υπερβολική αλλά και υποκριτική. (Η επισήμανση βέβαια του θέματος έχει αξία).

Αλλά εμείς εδώ λεξιλογούμε, λέει μια φωνούλα στο βάθος. Οπότε θα λεξιλογήσουμε σήμερα για τον κρίνο.

Λέμε ο κρίνος αλλά και το κρίνο. Στα αρχαία, ήταν ουδέτερο, το κρίνον, και ήταν ετερόκλιτο στον πληθυντικό, έτσι στις Νεφέλες του Αριστοφάνη βρίσκουμε «κρίνεσι στεφανοίς» (και όχι «κρίνοις»).

Η αρχαία λέξη θεωρείται δάνειο, αλλά αγνώστου ετύμου. Δεν έχει καμια ετυμολογική σχέση με το ρήμα «κρινω». Ο κρίνος δεν κρίνει λοιπόν. Ούτε έχει σχέση με το κρινολίνο, τη φαρδιά φούστα που έχει σκελετό από ελάσματα, που είναι ιταλικό δάνειο και ως προς το πρώτο συνθετικό του ανάγεται στο λατινικό crinis.

Οι αρχαίοι είχαν δυο λέξεις για τα λουλούδια της οικογένειας του κρίνου. Το κρίνον και το λείριον. Η πρώτη είναι η συνηθέστερη και η αττική, αλλά η δεύτερη έχει επίσης ενδιαφέρον, αφού από αυτήν προήλθε η νεότερη λέξη «λειρί» για το λοφίο του πετεινού από την ομοιότητά του με το λουλούδι. Η λέξη «λείριον» θεωρείται δάνειο απο ανατολική γλώσσα, η δε αντίστοιχη λατινική λέξη, lilium, είναι είτε δάνειο από τα ελληνικά είτε παράλληλο δάνειο από την ίδια ανατολική γλώσσα. Από τη λατινική λέξη έχουμε και το αγγλικό lily, το γαλλικό lis, το ιταλικό giglio και άλλα αντίστοιχα στις νεότερες γλώσσες.

Γυρνάμε στον κρίνο. Οι αρχαίοι είχαν την παροιμιώδη φράση «κρίνου γυμνότερος» που την λέγανε και για κάποιον ενδεή, ενώ κάπου βρίσκω ότι ο κρίνος ήταν σύμβολο του θανάτου, αλλά βέβαια στα νεότερα χρόνια, και με βάση τη λαϊκή εικονογραφία του Ευαγγελισμού, ο κρίνος συνδέεται με την κρυφή εγκυμοσύνη.

Έχει άλλωστε λεξικογραφηθεί, στο Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής, η φράση Mύρισε τον κρίνο, «για την Παναγία και ως έκφραση ειρωνικά για κάποια που έμεινε έγκυος, ενώ η ίδια παρουσιαζόταν ως πολύ σεμνή και αγνή». Την ίδια φράση τη βρίσκουμε π.χ. στους Κεκαρμένους του Ν. Κάσδαγλη («Σιγά, μη μου τηνε βγάλεις παρθένα! Και για το μούλικο, θα μύρισε τον κρίνο«) ή στο λεξικό της αργκό του Ζάχου Παπαζαχαρίου και στο αντίστοιχο του Γιώργου Κάτου («Ειρωνική έκφραση για ανύπαντρη γυναίκα που έμεινε έγκυος, ενώ παρουσιαζόταν ως πολύ σεμνή. Αναφορά στην άμωμη σύλληψη της Παρθένου (Καινή Διαθήκη)».)

Eπιμένω κάπως περισσότερο, διότι στα σόσιαλ είδα κάποιους να θεωρούν, υποκριτικά νομίζω, καινοφανή την αναφορά στον κρίνο, ενώ είναι μια κοινή παροιμιώδης φράση. Ούτε θεωρώ ότι είναι προσβλητική προς τη θρησκεία, τουλάχιστον όχι περισσότερο από τα εφηβικά (και όχι μόνο) θρησκευτικά ανέκδοτα από τα οποία ο καθένας θα ξέρει δεκάδες. Το να κάνουμε πλάκα με τους θεούς και τους αγίους μας είναι ίδιον των Ελλήνων από την αρχαιότητα κιόλας -δείτε τι έγραφαν Αριστοφάνης και Λουκιανός.

Αλλά δεν θα τολμούσατε να τα γράψετε αυτά για τον Μωάμεθ, είπαν στα σόσιαλ κάποιοι. Όπως έγραψα, όσοι κάνουν τέτοιες ερωτήσεις στην πραγματικότητα ζηλεύουν αφόρητα την πραγματική ή υποτιθέμενη ανελευθερία άλλων κοινωνιών και πολύ θα ήθελαν να την επιβάλουν κι εδώ. Αλλά βέβαια, το πρότυπό μας ως προς τη θρησκευτική ελευθερία δεν είναι το Ιράν. (Παρεμπιπτόντως, κυκλοφόρησε και μιμίδιο με μουσουλμανικές αναφορές -αντί για κρίνο λέει «αλλά τις 72 παρθένες τις πίστεψες, ε;»).

Οπότε, πολύ άσχημα έκανε η Ιερά Σύνοδος που ασχολήθηκε με την ανάρτηση του Ηλ. Μόσιαλου. Καλύτερα να απεύθυνε κι η ίδια μιαν ακόμα έκκληση για εμβολιασμό και να καταδίκαζε ρητά τους διάφορους «πνευματικούς» που έχουν πάρει τόσο κόσμο στον λαιμό τους. Ο κρίνος τούς μάρανε;

Posted in Άνθη και φυτά, Ετυμολογικά, Ελευθερία του λόγου, Θρησκεία | Με ετικέτα: , , , | 375 Σχόλια »

Μίζεροι, βρόμικοι και κακοί

Posted by sarant στο 27 Δεκεμβρίου, 2021

O τίτλος του άρθρου είναι παραλλαγή του τίτλου της ταινίας του Έτορε Σκόλα «Βίαιοι, βρόμικοι και κακοί» (Brutti, sporchi e cattivi) με τον Νίνο Μανφρέντι, που πήρε βραβείο στις Κάννες το 1976, μόνο που αντικατέστησα το πρώτο επίθετο με ένα άλλο, που ακούστηκε τις τελευταίες μέρες, και που γι’ αυτό σκοπεύω να λεξιλογήσω. Οπότε, το άρθρο δεν θα είναι σινεφίλ, απλώς ο τίτλος κλείνει το μάτι (ταιριάζει κιόλας διότι στη συγκεκριμένη ταινία ο πρωταγωνιστής ήταν υποτίθεται μονόφθαλμος).

Βέβαια, εμείς εδώ είμαστε ιστολόγιο με πετριά για τα γλωσσικά, οπότε δεν αποκλείω να γίνει και κάποιο σχόλιο για την ορθογραφία της δεύτερης λέξης του τίτλου -και για να σας προλάβω σας παραπέμπω στο περσινό μας άρθρο με τίτλο Γιατί βρόμικος; Είπαμε, το σημερινό άρθρο εστιάζεται στην πρώτη λέξη του τίτλου.

Συζητήθηκε πολύ στα μέσα κοινωνικής δικτυωσης η απόφαση του δημάρχου Αθηναίων να ανατεθεί η πρωτοχρονιάτικη συναυλία, που φέτος θα γίνει χωρίς κοινό λόγω κορονοϊού, στον Σάκη Ρουβά.

Το κόστος της εκδήλωσης, 215.000 ευρώ (ενδεχομένως συν ΦΠΑ), σε συνδυασμό με την πολύ μικρή διάρκειά της, μόλις 17 λεπτά, προκάλεσαν εύλογες αντιδράσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, όπου κυκλοφόρησαν μιμίδια που συγκρίνουν την αμοιβή του Ρουβά με τον μισθό του Λέο Μέσι στην Παρί Σεν Ζερμέν, ενώ, όπως θα περίμενε κανείς μέσα σε συνθήκες πανδημίας, είδα πάνω από ένα τουίτ να στηλιτεύει το γεγονός ότι μέσα σε 17 λεπτά ο Σάκης Ρουβάς θα εισπράξει όσα σε 10 χρόνια ένας εντατικολόγος.

Βέβαια, δεν θα εισπράξει ο Ρουβάς το ποσόν αυτό. Οι 215.000 (με ή χωρίς ΦΠΑ) είναι το κόστος όλης της εκδήλωσης και από το ποσόν αυτό θα πληρωθούν όλοι οι συντελεστές της. Η υπερβολή αυτή είναι απολύτως αναμενόμενη στη σάτιρα, αλλά σωστά επισημάνθηκε στην απάντηση της Τεχνόπολης, που παρέθετε στοιχεία από προηγούμενες πρωτοχρονιάτικες εκδηλώσεις για να υποστηρίξει ότι η φετινή δεν θα είναι κάτι το προκλητικό.

Ο δήμαρχος Αθηναίων θα μπορούσε να απαντήσει κάπως έτσι, τεκμηριωμένα και λογικά, αλλά προτίμησε να επιτεθεί σε όσους τον επέκριναν, θεωρώντας ότι «Οι διαμαρτυρίες για τον στολισμό της Αθήνας και το κόστος της Πρωτοχρονιάτικης γιορτής είναι κάτι σαν τα κάλαντα. Έθιμο των ημερών. Κάθε χρόνο τα ίδια» και ότι «Κι ας μείνουν μίζερα κι ανούσια κάποιοι να φαρμακώνονται από τα λόγια τους».

Μίζεροι λοιπόν αυτοί που διαμαρτύρονται. Η λέξη έχει ενδιαφέρον. Μίζερος είναι, σύμφωνα με το ΜΗΛΝΕΓ, προκειμένου για πρόσωπα, εκείνος που «μεμψιμοιρεί, γκρινιάζει, δεν ικανοποιείται με τίποτα». Τη φράση τη χρησιμοποιούν συχνά γονείς για τα παιδιά τους, παραπονούμενοι πως είναι «μίζερα στο φαΐ».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in όπερα, Αθηναιογραφία, Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Κινηματογράφος, Μιμίδια, ιταλικά | Με ετικέτα: , , , , , , , , | 177 Σχόλια »

Κάλαντα, έστω και με μάσκα

Posted by sarant στο 24 Δεκεμβρίου, 2021

Όπως ανακοινώθηκε πριν από λίγο, από σήμερα το πρωί επανέρχεται η υποχρέωση να φοράμε μάσκα και στους εξωτερικούς χώρους -οπότε, συμπεραίνω, και οι παρέες των παιδιών που θα μας πουν τα κάλαντα θα πρέπει επίσης να μασκοφορούν, αν και αυτό δεν το ανακοίνωσε ρητα ο υπουργός Υγείας.

Έστω και με μάσκα όμως, η σημερινή παραμονή των Χριστουγέννων είναι η μέρα που λένε τα Κάλαντα, οπότε θα επαναλάβω ένα παλιότερο άρθρο μας για τα λεξιλογικά και άλλα των καλάντων, που τελευταία φορά το είχαμε δημοσιεύσει εδώ πριν από πέντε χρόνια.

Πριν προχωρήσω στο άρθρο, να σας θυμίσω ότι συνεχίζεται η ψηφοφορία για τη Λέξη της χρονιάς, οπότε αν δεν έχετε ήδη ψηφίσει σας προτρέπω να ρίξετε τον οβ… την ψήφο σας εδώ!

Λοιπόν, μια και η μέρα το θέλει, ταιριάζει να μιλήσουμε σήμερα λιγάκι για την ιστορία όχι του εθίμου (έχουν γράψει τόσοι και τόσοι γι’ αυτό) αλλά της λέξης, της λέξης «κάλαντα».

Στην αρχή της αλυσίδας βρίσκουμε τις ρωμαϊκές νουμηνίες ή νεομηνίες, που τις έλεγαν calendae, καλένδες (υπάρχει και γραφή με k, kalendae, παρόλο που το γράμμα k είχε εκπέσει τότε). Για την προέλευση της λατινικής λέξης, είχε γραφτεί παλιότερα ότι προέρχεται από τη λατινική φράση calo luna novella, δηλαδή «ανακηρύσσω τη νέα σελήνη», με την οποία ο αρχιερέας του Καπιτωλίου ανάγγελλε τη νεομηνία. Ωστόσο, η φράση αυτή φαίνεται πως είναι προϊόν διπλής παρανάγνωσης, αφού οι περισσότερες πηγές την παραδίδουν ως calo Juno Covella, όπου Juno ήταν το ρωμαϊκό ισοδύναμο της Ήρας.

Το Covella μάλλον προέρχεται από το covus, παλαιότερη μορφή του cavus (“κούφιο”). Το κρίσιμο χωρίο είναι του Βάρρωνα (De lingua latina 6.27): Primi dies mensium nominati kalendae, quod his diebus calantur eius mensis nonae a pontificibus, quintanae an septimanae sint futurae, in Capitolio in curia Calabra sic dicto quinquies ‘kalo Iuno Covella’, septies dicto ‘kalo Iuno Covella’ (Οι πρώτες ημέρες του μήνα ονομάζονται Kalendae, επειδή τις ημέρες αυτές ανακοινώνονται [calantur] από τους ιερείς στην Αίθουσα των Ανακοινώσεων του Καπιτωλίνου οι Νώννες, εάν δηλαδή θα πέσουν στις πέντε ή στις επτά του μηνός, με τον ακόλουθο τρόπο: Ήρα Λειψή, σε καλώ την πέμπτη ημέρα ή Ήρα Λειψή, σε καλώ την έβδομη ημέρα). Προσέξτε και πάλι τη γραφή με k.

Ούτως ή άλλως, στην αρχή έχουμε το ρήμα calo, που είναι συγγενικό με το δικό μας το «καλώ» (και όχι δάνειο από το δικό μας όπως αφελώς γράφεται), αν και δεν έχω πρόχειρο τον Ερνού-Μεγιέ (το ετυμολογικό της λατινικής) κι έτσι κρατάω μιαν επιφύλαξη. Πάντως, από το calo προέκυψαν οι calendae και από εκεί και τα σημερινά calendar, calendrier, το δικό μας καλεντάρι κτλ.

Το ετυμολογικό λεξικό του Μπαμπινιώτη, στην πρώτη του έκδοση, έδινε σαν προέλευση της λ. καλένδες τη λαθεμένη λατινική φράση (calo Juno novella). Η δεύτερη έκδοση διόρθωσε το λάθος, αλλά βέβαια δεν έχουν όλοι την ευχέρεια να προμηθεύονται τις επανεκδόσεις οπότε η αρχική, λαθεμένη εκδοχή αναφέρεται συχνά.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επαναλήψεις, Ετυμολογικά, Εορταστικά, Ιστορίες λέξεων, Λαθολογία, Λαογραφία, Φρασεολογικά, Χριστούγεννα | Με ετικέτα: , , , , | 334 Σχόλια »

Ράπιντ για όλους;

Posted by sarant στο 23 Δεκεμβρίου, 2021

Είχα κανονίσει να ταξιδέψω προς Ελλάδα το μεσημέρι της Κυριακής 19 Δεκεμβρίου. Είχα συμπληρώσει το έντυπο PLF κανονικά, αλλά δυο ή τρεις μέρες πριν από το ταξίδι η Ελλάδα (όπως και άλλες χώρες) αποφάσισε να επιβάλει νέα μέτρα για τους ταξιδιώτες που έμπαιναν στη χώρα και να ζητάει (αρχικά) PCR 48ωρο, ακόμα και από τους πλήρως εμβολιασμένους, ειδικά για την περίοδο των εορτών.

Επειδή ταξίδευα Κυριακή δεν ήταν πολύ εύκολο να βρεθεί εργαστήριο που να κάνει τεστ και να βγάζει έγκαιρα τα αποτελέσματα -ευτυχώς όμως την επόμενη μέρα άλλαξε η αρχική απόφαση κι έτσι γίνονταν δεκτά και τα ράπιντ τεστ του τελευταίου 24ώρου. Στο αεροδρόμιο υπήρχε η δυνατότητα για ράπιντ, και αυτό κάναμε, το πρωί της Κυριακής.

Στον ιστότοπο travel.gov.gr η σχετική διάταξη προστέθηκε τελευταία στιγμή, κάπως εμβαλωματικά, και σε όχι πολύ προσεγμένα αγγλικά -μάλιστα αρχίζει με μικρό γράμμα:

travellers arriving in Greece are required during the period from 19.12.2021 to 10.1.2022, and specifically from 6.00 in the morning of 19.12.2021 to have a) or be diagnosed negative in a laboratory test by PCR method for coronavirus Covid- 19, which must have been performed within the last 72 hours before their arrival in Greece or alternatively b) have been negatively tested using rapid coronavirus antigen detection Covid-19 (rapid-19) within 24 hours before their arrival in Greece.

Τέλος πάντων, φτάσαμε αισίως, όλα καλά. Μετά, διέρρευσε η είδηση ότι η κυβέρνηση σκέφτεται, για την περίοδο των γιορτών, να επιβάλει την υποχρέωση όλοι όσοι μπαίνουν σε κλειστούς χώρους εστίασης και/ή διασκέδασης να έχουν ράπιντ τεστ, ανεξάρτητα αν είναι εμβολιασμένοι ή όχι, και μάλιστα το κόστος για τα σχετικά τεστ να βαραίνει τον πολίτη.

Η διαρροή συνάντησε εντονότατες αντιδράσεις, όχι μόνο από εμβολιασμένους πολιτες αλλά και από τους επαγγελματίες της εστίασης, που έβλεπαν ότι το μέτρο αυτό θα ισοδυναμούσε με ένα άτυπο λοκντάουν -χωρίς αποζημίωση βέβαια αφού θα ήταν ακήρυχτο. Κι έτσι, τελικά, ο πρωθυπουργός ανακοίνωσε, με το αυτοκρατορικό στιλ που συνηθίζει και που το βρίσκω ελαφρώς κωμικό (φαίνεται ομως ότι πιάνει σε ορισμένους), ότι ενώ του έγιναν εισηγήσεις για ράπιντ σε όλους, τις απέρριψε διότι θα ήταν άδικο. Και αποφάσισε απλώς να διανεμηθούν από δύο σελφ τεστ σε κάθε πολίτη -δηλαδή, ουσιαστικά να αφεθούν τα πάντα στην ατομική ευθύνη (λέγεται ότι την προηγούμενη φορά που διανεμήθηκαν δωρεάν αυτοτέστ απορροφήθηκαν μόνο κατά 30%).

Και πάλι, παρατηρεί κανείς ότι άλλες χώρες έχουν πάρει πολύ πιο σοβαρά μέτρα για την περίοδο των γιορτών. Στην Πορτογαλία, ας πούμε, όπου το ποσοστό εμβολιασμού βρίσκεται γύρω στο 88% και όπου οι θάνατοι καθημερινά δεν ξεπερνούν τους 20, αποφασίστηκε να κλείσουν νυχτερινά κέντρα και μπαρ, να επιβληθεί τηλεργασία, και να χρειάζεται αρνητικό τεστ για την είσοδο σε εστιατόρια και σε καζίνα. Παρόμοια μέτρα βρίσκει κανείς και σε άλλες χώρες που έχουν καλύτερες εμβολιαστικές επιδόσεις και ανθεκτικό σύστημα υγείας.

Η χώρα μας προς το παρον δεν έχει πάρει τέτοια μέτρα. Τα πλεονεκτήματα της Ελλάδας είναι ότι προς το παρόν η παραλλαγή Ο, που προκαλεί ανησυχία στις άλλες χώρες και αποτέλεσε τον καταλύτη της λήψης μέτρων, έχει πολύ μικρότερη παρουσία και ότι το πρόγραμμα της τρίτης δόσης εμβολιασμού πηγαίνει καλά. Μπορούμε επίσης να αναφέρουμε τον συγκριτικά ήπιο χειμώνα μας και βέβαια τον Θεό της Ελλάδος που μας προσέχει περισσότερο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Πανδημικά | Με ετικέτα: , , | 210 Σχόλια »

Μπήκε ο χειμώνας…

Posted by sarant στο 22 Δεκεμβρίου, 2021

Από χτες στις 6 μμ, που είχαμε το χειμερινό ηλιοστάσιο, μπήκαμε επισήμως στον χειμώνα -εννοώ όσους βρισκόμαστε στο βόρειο ημισφαίριο βέβαια, διότι οι άλλοι έχουν την αρχη του καλοκαιριού. Και βέβαια, η φωτογραφία που συνοδεύει το άρθρο δείχνει τον χειμώνα σε κάποια βορειότερη χώρα -δεν είναι έτσι ο ελληνικός χειμώνας, όχι τουλάχιστον στην Αττική.

Πάντως, ημερολογιακά ο χειμώνας θα διαρκέσει από χτες έως τις 20 Μαρτίου, που θα έχουμε την εαρινή ισημερία. Αυτές τις μέρες η νύχτα έχει τη μεγαλύτερη διάρκεια του χρόνου και η ημέρα τη μικρότερη: σήμερα ο ήλιος ανέτειλε στις 07.37 και θα δύσει στις 17.09, δηλαδή η μέρα θα διαρκέσει μόλις 9 ώρες και 32 λεπτά, απέναντι στις 14 ώρες και 28 λεπτά της νύχτας. Από αύριο-μεθαύριο θα αρχίσει η μέρα να τσιμπάει από ένα-δυο λεπτά κάθε εικοσιτετράωρο.

Βέβαια, στα δικά μας κλίματα στα μέσα Μαρτίου δύσκολα θα πει κανείς πως έχουμε χειμώνα -για να θυμηθούμε και την παροιμία, «Από Μάρτη καλοκαίρι κι από Αύγουστο χειμώνα» και, όπως συνηθίζουν οι παροιμίες να αλληλοδιαψεύδονται, «Μήτ’ ο Μάρτης καλοκαίρι, μήδ’ ο Αύγουστος χειμώνας». (Αλλά να θυμόμαστε πως όταν βγήκαν αυτές οι παροιμίες ο Μάρτιος ήταν καμιά δεκαριά μέρες νωρίτερα).

Ακριβώς επειδή από σήμερα αρχίζει η μέρα να μεγαλώνει ή έστω σταματάει να μικραίνει, το ηλιοστάσιο ήταν μεγάλη γιορτή για τους παλιότερους ανθρώπους που δεν είχαν τις σημερινές ανέσεις κι έτσι δικαίως αντιπαθούσαν και φοβούνταν τα σκοτάδια και το κρύο του χειμώνα περισσότερο από εμάς. Οι Ρωμαίοι γιόρταζαν στις 25 Δεκεμβρίου, διότι τα χρόνια εκείνα τότε έπεφτε το ηλιοστάσιο, τον Sol Invictus, τον ακατανίκητο ήλιο, που από τη μέρα εκείνη θα άρχιζε το ταξίδι της επιστροφής του. Διόλου τυχαία λοιπόν η επιλογή της ημέρας των Χριστουγέννων.

Τόσα χρόνια που υπάρχει το ιστολόγιο, έχουμε γράψει άρθρο για τις άλλες τρεις εποχές, περιέργως όμως ο χειμώνας μάς ξέφυγε (ή μάλλον, δεν είναι και τόσο περίεργο: οι 21 και 22 Δεκεμβρίου είναι μέρες χριστουγεννιάτικες, οπότε συχνά αφιερώνονται σε άρθρα για τις λέξεις των γιορτών). Τέλος πάντων, το χρέος το ξοφλάμε σήμερα, που θα λεξιλογήσουμε για τον χειμώνα.

Η λέξη «χειμώνας» της νέας ελληνικής προέρχεται από την αρχαία «χειμών», όταν, τον μεσαίωνα, η αιτιατική (τον χειμώνα) έδωσε νέα ονομαστική. Η αρχαία λέξη σήμαινε ό,τι και η σημερινή, είχε όμως και την επιπλέον σημασία «χειμωνιάτικος καιρός, θυελλώδης καιρός». Τη βρίσκουμε ήδη στον Όμηρο, ας πούμε «χειμῶνος δυσθαλπέος ὅς ῥά τε ἔργων ἀνθρώπους ἀνέπαυσεν επί χθονί» δηλαδή «[σημάδι] βαριού χειμώνα αβάσταγου, που των ξωμάχων κόβει κάθε δουλειά» [Ρ549] στη μετάφραση Καζαντζάκη-Κακριδή.

Ως προς την ετυμολογία, η λέξη «χειμών» θεωρείται παράλληλος τύπος της λέξης «χείμα» (με περισπωμένη), που σήμαινε «ψύχος, παγετός» και στη συνέχεια χειμώνας (χείματος ώρη στον Ησίοδο), που ανάγεται σε ινδοευρωπαϊκή ρίζα *gheim, «χειμώνας – παγετός, χιόνι». Άλλωστε και η ίδια η λέξη «χιών» στην ίδια ρίζα ανάγεται, όπως και η χίμαιρα, που αρχικά σήμαινε την κατσίκα που είχε γεννηθεί τον προηγούμενο χειμώνα και μετά πήρε τη σημασία του μυθικού τέρατος», αλλά και ο χείμαρρος.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ημερολογιακά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , | 306 Σχόλια »

Τι είδους δώρα θα κάνετε στις γιορτές;

Posted by sarant στο 21 Δεκεμβρίου, 2021

Παρά την πανδημία και το φάσμα της Όμικρον που κρέμεται πάνω από το κεφάλι μας, παρά την ακρίβεια που έχει στείλει τις τιμές στα ύψη και απειλεί με εκτροχιασμό τον οικογενειακό προϋπολογισμό μας, στις γιορτές θα κάνουμε δώρα.

Το ιστολόγιο έχει καθιερώσει το έθιμο να δημοσιεύει ένα βιβλιοφιλικό άρθρο τον Δεκέμβρη, ακριβώς με θέμα τα βιβλία που μπορούμε να κάνουμε δώρο (και στον εαυτό μας) στις γιορτές -το αντίστοιχο φετινό άρθρο δημοσιεύτηκε πριν από καμιά δεκαριά μέρες. Η προτίμηση λοιπόν του ιστολογίου είναι σαφής, όπως και η απάντηση στην ερώτηση του τίτλου.

Όμως, εμείς εδώ λεξιλογούμε. Και το περίεργο είναι πως τόσα χρόνια, μια και τα φετινά θα είναι, αν θέλετε το πιστεύετε, τα δέκατα τρίτα ιστολογημένα μας Χριστούγεννα, δεν έχουμε λεξιλογήσει για το δώρο. Σπεύδω λοιπόν να επανορθώσω, με το σημερινό άρθρο.

Το δώρο λοιπόν, που είναι κάτι που δίνουμε εκούσια, χωρίς απαίτηση ανταλλάγματος, αμοιβής ή ανταπόδοσης. Κάτι που το χαρίζουμε, σε ένδειξη φιλίας, αγάπης, τιμής ή εύνοιας, σε κάποιον άλλον για μια συγκεκριμένη αφορμή, π.χ. επέτειο ή γιορτή -όπως τώρα.

Το δώρο, ως δώρον, είναι λέξη αρχαία -πανάρχαιη πιο σωστά, αφού το βρίσκουμε και στη Γραμμική Β’ (do-ra στον πληθυντικό). Το βρισκουμε και στον Όμηρο, ας πούμε «αγλαά δώρα» στον καβγά Αγαμέμνονα και Αχιλλέα στο Α της Ιλιάδας (Α213, δώρα ατίμητα το μεταφράζει ο Πολυλάς). Οι σημασίες της αρχαίας λέξης περίπου ίδιες με τις σημερινές, συν την τελετουργική προσφορά στους θεούς. Να σημειώσουμε ότι στους Αττικούς ρήτορες η λέξη «δώρα» συχνά σήμαινε τη δωροληψία, κι έτσι «δώρων γραφή» ήταν η καταγγελία για αξιωματούχο που δωροδοκήθηκε ενώ «δώρων ὀφλεῖν» σήμαινε ότι κάποιος βρέθηκε ένοχος δωροληψίας. Δώρον του ποταμού αποκαλούσε ο Ηρόδοτος την Αίγυπτο, του Νείλου βέβαια.

Να σημειώσουμε πάντως ότι στην κλασική αρχαιότητα “δωροδοκώ” σήμαινε “δέχομαι να εξαγοραστώ με δώρα, διαφθείρομαι” και δωροδόκος ήταν ο χρηματιζόμενος, ο δωρολήπτης· για παράδειγμα στο “Περί στεφάνου” ο Δημοσθένης όταν λέει “τῶν μὲν ἐν τῷ πολιτεύεσθαι καὶ πράττειν δωροδοκούντων καὶ διαφθειρομένων ἐπὶ χρήμασι” εννοεί δωροδοκούμενους. Ωστόσο, ήδη από την ελληνιστική περίοδο η σημασία αντιστράφηκε στη σημερινή.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , , , | 169 Σχόλια »

Της τρίτης δόσης

Posted by sarant στο 7 Δεκεμβρίου, 2021

Από προχτές άνοιξε η πλατφόρμα για να κλείνουν οι πολίτες ραντεβού για την τρίτη δόση εμβολιασμού, εφόσον έχει περάσει τρίμηνο από τη δεύτερη δόση τους (ή από την πρώτη για όσους έχουν κάνει το μονοδοσικό εμβόλιο). Ως τώρα, το ελάχιστο διάστημα ήταν έξι μήνες και η μείωση του διαστήματος στο μισό έκανε εντύπωση.

Θα το συζητήσουμε κι αυτό στο σημερινό άρθρο, αλλά να μην ξεχνάμε τα βασικά -ότι εμείς εδώ λεξιλογούμε, και ότι δεν έχουμε ως τώρα λεξιλογήσει για τη λέξη «δόση», κάτι που είναι πραγματικά περίεργο, αν σκεφτεί κανείς ότι η λέξη δεν βρίσκεται στην επικαιρότητα μονάχα τώρα με την πανδημία, αλλά βρισκόταν και παλιότερα, με άλλες σημασίες της.

Η λέξη «δόση» είναι αρχαία, με τον τύπο δόσις, βέβαια. Αρχικά σήμαινε «δόσιμο, παροχή» αλλά και «δώρο, προσφορά». Τη βρίσκουμε ήδη στον Όμηρο. Στην Ιλιάδα (10.213): καί οἱ δόσις ἔσσεται ἐσθλή (καλό είναι το δώρο που θα πάρει), αλλά και στην Οδύσσεια (6.208) δόσις δ’ ὀλίγη τε φίλη τε («πρόσχαρο το λίγο που θα δώσεις», μεταφράζει ο Ζήσιμος Σίδερης).

Δυο από τις σημερινές σημασίες της λέξης είναι ήδη αρχαίες. Η σημασία της τμηματικής πληρωμής εμφανίζεται σε επιγραφές τον 5ο αιώνα πΧ (IG12.296 βρίσκω στο Λίντελ Σκοτ, που είναι από την Αθήνα γύρω στο 435 πΧ), ενώ η σημασία της δόσης φαρμάκου είναι πολύ συχνή στους μεγάλους γιατρούς των ελληνιστικών χρόνων και της ύστερης αρχαιότητας.

Με την ιατρική ακριβώς σημασία η λέξη περνάει, ως dosis, στα μεσαιωνικά λατινικά, και από εκεί έχουμε το γαλλικό dose, από το οποίο και το αγγλικό dose. Να πούμε εδώ ότι στα αγγλικά και τα γαλλικά οι λέξεις αυτές δεν έχουν ολόκληρο το σημασιακό φάσμα του νεοελληνικού όρου, ας πούμε δεν έχουν τη σημασία της τμηματικής πληρωμής.

Στα νέα ελληνικά, η δόση χρησιμοποιείται καταρχάς για την ορισμένη ποσότητα φαρμάκου που πρέπει να πάρει κάθε ασθενής, όπως και για τα εμβόλια, ή ακόμα και για ναρκωτικά -παίρνω τη δόση μου. Η υπερβολική δόση πρέπει να είναι μεταφραστικό δάνειο από το αγγλ. overdose.

Λέγεται επίσης για την ακριβή ποσότητα κάθε υλικού, κυρίως (αλλά όχι μόνο) στη μαγειρική και τη ζαχαροπλαστική -τέσσερις δόσεις νερό, τρεις δόσεις ζάχαρη, δυο δόσεις σιμιγδάλι και μια δόση λάδι είναι η συμβατική συνταγή για τον σιμιγδαλένιο χαλβά.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Πανδημικά | Με ετικέτα: , , , | 300 Σχόλια »

Όλα όσα θέλατε να μάθετε για τη Σταχτοπούτα (μια συνεργασία του Spiridione)

Posted by sarant στο 29 Νοεμβρίου, 2021

Με μεγάλη χαρά παρουσιάζω σήμερα μια ακόμα συνεργασία του φίλου μας του Spiridione.

Οι τακτικοί αναγνώστες του ιστολογίου ξέρουν ότι οι συνεργασίες του Spiridione είναι από τα διαμάντια που κοσμούν το ιστολόγιο -αναφέρω με χρονολογική σειρά το άρθρο για τους Μόρτηδες, το άρθρο για τους Τραμπούκους, τη μελέτη για τους 200 της Καισαριανής, ή το άρθρο για την Ψωροκώσταινα, ενώ και σε άλλα άρθρα η συμβολή του υπήρξε πολύτιμη.

Πριν από λίγο καιρό είχαμε συζητήσει στο ιστολόγιο, και όχι για πρώτη φορά, την ετυμολογία της λέξης Σταχτοπούτα, του γνωστού παραμυθιού. Η συζήτηση (στα σχόλια αυτού του άρθρου) είχε δώσει κάποια στοιχεία. Ο Spiridione στο σημερινό του άρθρο ανακεφαλαιώνει και συνοψίζει τις παλαιότερες συζητήσεις μας και προσθέτει κάποια ακόμη στοιχεία από τη δική του έρευνα. Έτσι, αν και δεν δίνει οριστική απάντηση στην ετυμολογία της λέξης, ωστόσο προσφέρει στοιχεία που μας επιτρέπουν να αποκλείσουμε την εκδοχή των λεξικών (μεταφορά του γερμανικού Aschenputtel) ενώ επίσης, και αυτό είναι σημαντικό, μας γνωρίζει τον πυρήνα του λαϊκού παραμυθιού που είναι διαφορετικός από τη Σταχτοπούτα όπως τη γνωρίσαμε π.χ. από τον Ντίσνεϊ ή από την όπερα του Ροσίνι. Στο τέλος, ως επίμετρο, ο Spiridione παραθέτει έναν κατάλογο με πολλές δεκάδες παραλλαγές του ονόματος της ηρωίδας του παραμυθιού, όπως έχουν καταγραφεί σε διάφορες πηγές.

Ο τίτλος είναι δικός μου, όπως και η εικόνα από ξυλογραφία του Ντορέ. Όλα τα άλλα είναι του Spiridione, που τον ευχαριστώ πολύ για ένα ακόμα εξαιρετικό άρθρο.

Το θέμα της Σταχτοπούτας μάς έχει απασχολήσει αρκετές φορές στο ιστολόγιο, τόσο από λαογραφικής, όσο και από γλωσσολογικής πλευράς. Με το σημείωμα αυτό επιχειρώ μια σύνοψη διαφόρων παλιότερων συζητήσεων, με κάποιες ακόμη προσθήκες.

Η Σταχτοπούτα είναι ένα από τα πιο γνωστά και τα πιο διαδεδομένα παγκοσμίως παραμύθια. Παρότι σήμερα οι περισσότεροι το ξέρουμε από τις ταινίες της Ντίσνεϊ, το παραμύθι αυτό έχει μια παλιά και ενδιαφέρουσα ιστορία. Για την λαογραφική ιστορία του που παρατίθεται στη συνέχεια, σε συντομία όμως γιατί το θέμα είναι μεγάλο, έχω βασιστεί κυρίως σε ένα παλιό άρθρο του Δημ. Λουκάτου που δεν υπάρχει ονλάιν, «Το παραμύθι της Σταχτοπούτας στις ελληνικές και στις ξένες παραλλαγές» (Παρνασσός, 1959) και στο βιβλίο των Άννας Αγγελοπούλου, Μαριάνθης Καπλάνογλου και Εμμανουέλας Κατρινάκη «Επεξεργασία παραμυθιακών τύπων και παραλλαγών AT 500-559».

Τα στοιχεία δείχνουν ότι τα μοτίβα του παραμυθιού και η σύνθεσή του πρωτοεμφανίστηκαν στην Ανατολή. Στον πυρήνα του παραμυθιού βρίσκεται ένα πανάρχαιο μοτίβο, του κατατρεγμένου ορφανού παιδιού που τρέφεται από ένα ζώο, και γύρω απ’ αυτό συντέθηκαν διάφορα άλλα, όπως της μετεμψύχωσης της μητέρας σε αγαπημένο και προστατευτικό για την ηρωίδα ζώο, του χαμένου παπουτσιού και της εκλογής της νύφης του βασιλιά απ’ αυτό κ.α., που σύμφωνα με τον Λουκάτο θυμίζουν δοξασίες ανατολικές. Η πιο παλιά παραλλαγή του παραμυθιού αυτού, με τα βασικά στοιχεία του, έχει καταγραφεί στην Κίνα τον 9ο αιώνα μ.Χ. (το παραμύθι της Ye Xian). Βέβαια, το χαρακτηριστικό μοτίβο του χαμένου παπουτσιού έχει καταγραφεί αρκετά νωρίτερα, από τον Στράβωνα, στην ιστορία της Ροδώπιδας που εκτυλίσσεται στην Αίγυπτο. Σύμφωνα με τον Λουκάτο, επικρατεί η άποψη ότι το παραμύθι στην πορεία του από την Ανατολή προς τη Δύση πρωτοπέρασε από τον βυζαντινό ελληνισμό, προχώρησε στα Βαλκάνια και τη Ρωσία, ύστερα στην Κεντρική Ευρώπη, και παράλληλα πέρασε στις μεσογειακές χώρες. Επειδή μάλιστα στον τουρκικό πληθυσμό το παραμύθι δεν έχει μεγάλη διάδοση, τούτο είναι ένδειξη κατ’ αυτόν ότι πέρασε απ’ τη Μικρά Ασία πριν από την έλευση των Τούρκων. Αλλά, όλα τα θέματα αυτά που αφορούν την καταγωγή του παραμυθιού, σηκώνουν πολλή συζήτηση.

Η πρώτη καταγραφή του παραμυθιού στην Ευρώπη είναι από τον Giambattista Basile το 1634 με τον τίτλο «La gatta cenerentola» (Η γάτα η σταχτιάρω). Λίγο αργότερα, το 1697, δημοσιεύτηκε από τον Charles Perrault το παραμύθι με τον τίτλο «Cendrillon», που είναι και σήμερα η πιο δημοφιλής παραλλαγή της Σταχτοπούτας παγκοσμίως, και σ’ αυτή βασίζονται θεατρικά έργα, όπερες, όπως του Ροσίνι La Cenerentola, οι ταινίες της Ντίσνει, του Χόλιγουντ κτλ. Η διήγηση του Περό είναι περισσότερο εξευγενισμένη και ηθικοδιδακτική, απευθυνόμενη στα σαλόνια της εποχής και στα παιδιά του Παρισιού και σ’ αυτήν υπάρχουν στοιχεία που δεν απαντώνται σε άλλες παραλλαγές, όπως η νεράιδα που βοηθά την ηρωίδα, η μεταμόρφωση της κολοκύθας και των ποντικών μέχρι τα μεσάνυχτα κτλ. Το 1812, δημοσιεύτηκε από τους αδελφούς Jacob & Wilhelm Grimm η πρώτη γερμανική παραλλαγή του παραμυθιού, με τον τίτλο Aschenputtel, πολύ γνωστή και αυτή, αλλά αρκετά πλησιέστερη προς τα λαϊκά μοτίβα σε σχέση με του Περό.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Λαογραφία, Λεξικογραφικά, Παραμύθια, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , , | 263 Σχόλια »

Τρένο ή τραίνο; Πώς το γράφετε εσείς;

Posted by sarant στο 15 Νοεμβρίου, 2021

Τις μέρες αυτές κυκλοφορεί στο Φέισμπουκ ένα μιμίδιο, που το βλέπετε εδώ αριστερά.

— Πόσων ετών είσαι;

— Δεν ρωτάνε ηλικία σε μία κυρία

— Καλά. Γράψε μου λίγο σε ένα χαρτί τη λέξη «αβγά» και τη λέξη «τρένο» να δω κάτι.

Σημειώνω το κλισέ «να δω κάτι» που συνηθίζεται πολύ στα σόσιαλ, και που έχει αναφερθεί (αλλά μόνο σε σχόλιο) στο παλιότερο άρθρο μας για το κλισεδολόγιο του Φέισμπουκ, αλλά δεν θα σταθώ σε αυτό.

Όπως βλέπετε, στο μιμίδιο η ορθογραφία των λέξεων «αβγά» και «τρένο» θεωρείται δηλωτική της ηλικίας του γράφοντος. Υπονοείται δηλαδή ότι οι νεότεροι θα γράψουν «αβγά» και «τρένο» ενώ οι πιο ηλικιωμένοι «αυγά» και «τραίνο» -κι έτσι, η κυρία, που δεν θέλει να πει πόσων χρονών είναι, θα προδώσει τα χρόνια της γράφοντας «αυγά» και «τραίνο».

Φυσικά, το μιμίδιο είναι χιουμοριστικό -δεν έχει αξιώσεις επιστημονικής μελέτης. Ωστόσο, κάνει χιούμορ πατώντας πάνω σε κάτι που έχει μια βάση: αν κάποιος γράψει «τραίνο» είναι πιθανότερο να είναι πιο ηλικιωμένος από αυτόν που γράφει «τρένο». Πιθανότερο, αλλά όχι βέβαιο: εγώ, ας πούμε, γράφω «τρένο», κι αν με πείτε νέο θα σας κεράσω μπίρα (και όχι μπύρα).

Στο σημερινό άρθρο δεν θα ασχοληθώ με το δίλημμα «αυγό ή αβγό», παρά μόνο με το «τρένο ή τραίνο». Η επιλογή αυτή ίσως χαρακτηριστεί φυγομαχία, και μπορεί πράγματι να έχει στοιχεία φυγομαχίας, διότι κι άλλες φορές έχω υποσχεθεί να γράψω άρθρο για τον «πόλεμο των α*γών» χωρίς ως τώρα να έχω τηρήσει την υπόσχεση. Ωστόσο, αφενός το θέμα «αβγό ή αυγό» αξίζει πράγματι χωριστό άρθρο, αφού η αντιπαράθεση ξεκίνησε το μακρινό 1917 και υπάρχουν ενδιαφέροντα κείμενα της εποχής, και αφετέρου η περίπτωση δεν είναι ίδια με την «τρένο ή τραίνο», όπώς θα φανεί στη συνέχεια της συζήτησης.

Λοιπόν, τρένο ή τραίνο;

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Λεξικογραφικά, Μιμίδια, Ορθογραφικά | Με ετικέτα: , , | 215 Σχόλια »

Από πού δανειστήκαμε τα ράντζα;

Posted by sarant στο 10 Νοεμβρίου, 2021

Είδα χτες το πρωί στην τηλεόραση την απάντηση της κ. Ματίνας Παγώνη προς τη διοίκηση του νοσοκομείου Γεννηματάς σχετικά με τα ράντζα που επιστρατεύτηκαν από το νοσοκομείο στη δύσκολη εφημερία της Κυριακής, την οποία η ίδια είχε προχτές χαρακτηρίσει «νύχτα του Αγίου Βαρθολομαίου», προκαλώντας την απάντηση της διοίκησης.

Δεν ξέρω ποιος έχει δίκιο και δεν έχει και μεγάλη σημασία. Το θέμα είναι ότι το σύστημα υγείας της χώρας, όπως είχαμε φοβηθεί ή προβλέψει, έχει φτάσει σε κατάρρευση λόγω της έκρηξης της ανάγκης για νοσηλείες και για εισαγωγή σε ΜΕΘ, κάτι βέβαια που επηρεάζει αρνητικά και το σύνολο των ασθενών, από όλες τις αιτίες, κόβιντ ή όχι, αφού έχουν εξαντληθεί ή κοντεύουν να εξαντληθούν οι δυνατότητες απόκρισης του συστήματος -και που δείχνει πόσο άστοχος είναι ο όρος «πανδημία των ανεμβολίαστων» αφού εμβολιασμένοι και μη απειλούνται όχι μόνο από κορονοϊό αλλά και από άλλες αιτίες που δεν θα βρουν σωστή αντιμετώπιση λόγω της πίεσης που ασκεί ο κορονοϊός.

Εμείς όμως εδώ λεξιλογούμε. Οπότε, παίρνω αφορμή από τη φράση της κ. Παγώνη «Το θέμα είναι ότι γέμισε το νοσοκομείο με ράντζα, όχι από πού τα δανείστηκαν» και την αντιστρέφω, αφού εδώ θα εξετάσω «από πού δανειστήκαμε τα ράντζα».

Βέβαια, ακριβώς επειδή λεξιλογούμε, το άρθρο θα αναφερθεί σε λέξεις και σε γλωσσικό δανεισμό. Θα δούμε δηλαδή πώς και από πού πήραμε τη λέξη «ράντζο» -ή τις λέξεις «ράντζο», αν προτιμάτε.

Διότι βέβαια, υπάρχει το ράντζο στο οποίο ξαπλώνουμε, το πτυσσόμενο φορητό κρεβάτι, υπάρχει όμως και το ράντζο το αγρόκτημα των κτηνοτρόφων στην Αμερική, που το βλέπουμε στα γουέστερν. Τα λεξικά, και σωστά, ξεχωρίζουν τις δυο λέξεις, αν και η ετυμολογική τους αρχή είναι ίδια.

Το ράντζο που έχουμε στη χώρα μας, εννοώ το φορητό κρεβάτι, είναι δάνειο από το ιταλικό rancio, που είχε και τη σημασία «κουκέτα στρατιώτη ή ναύτη». Η ιταλική λέξη, πάλι, προέρχεται από το ισπανικό rancho, που είχε τη σημασία «τραπεζαρία, αίθουσα φαγητού» και «ομάδα ανθρώπων που τρώνε και πίνουν μαζί». (Να σημειωθεί ότι σήμερα στα ιταλικά η κύρια σημασία της λέξης rancio είναι το συσσίτιο των στρατιωτών).

Στη συνέχεια, η ισπανική λέξη πήρε τη σημασία «υπνωτήριο για το πλήρωμα πλοίου», οπότε μετά από το γενικό πέρασε στο μερικό, δηλαδή στην ατομική κουκέτα, και μετά στο φορητό κρεβάτι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά, Πανδημικά | Με ετικέτα: | 179 Σχόλια »

Η διάλεξη του δόγη

Posted by sarant στο 8 Νοεμβρίου, 2021

Κάπως περίεργος είναι ο σημερινός μας τίτλος -ποια διάλεξη, και κυρίως ποιος δόγης.

Τη λέξη «δόγης» την έχουμε συσχετίσει με τη Δημοκρατία της Βενετίας, αν και το αξίωμα υπήρχε και σε άλλες ιταλικές πόλεις-κράτη του Μεσαίωνα, και κυρίως στη Δημοκρατία της Γένοβας. Αλλά η Δημοκρατία της Βενετίας έχει πάψει να υφίσταται από το 1797, το δε αξίωμα δεν ήταν κληρονομικό ώστε να συνεχίζεται η διαδοχή, όπως συμβαίνει με κάτι μονάρχες που συνεχίζουν να αυτοχαρακτηρίζονται πρίγκιπες και βασιλιάδες παρόλο που ο θρόνος τους έχει πάψει να υπάρχει. Οπότε, ποιος δόγης εμφανίστηκε να δώσει διάλεξη;

Ομολογώ ότι ο τίτλος μου είναι παραπλανητικός -ήθελα όμως να χρησιμοποιήσω αυτές τις δύο λέξεις, «διάλεξη» και «δόγης».

Γιατί αυτές τις δύο λέξεις; Διότι θέλω να σας μιλήσω σήμερα για τον νέο τόμο του Ιστορικού Λεξικού της Ακαδημίας, ακριβέστερα για το 1ο τεύχος του 7ου τόμου, που εκδόθηκε πριν από λίγο καιρό, και που ξεκινάει από το λήμμα «διάλεξη» και τελειώνει στο λήμμα «δόγης».

Για να μην μπερδευόμαστε, δεν εννοώ το Χρηστικό Λεξικό της Νεοελληνικής Γλώσσας, έκδοση επίσης της Ακαδημίας Αθηνών, που εκδόθηκε στα τέλη του 2014 και το είχαμε παρουσιάσει κι εδώ και συχνά πυκνά το αναφέρω και σε διάφορα άρθρα του ιστολογίου. Εννοώ το Ιστορικό Λεξικό, που ο πλήρης τίτλος του είναι «Ιστορικόν Λεξικόν της Νέας Ελληνικής» με υπότιτλο «της τε κοινώς ομιλουμένης και των ιδιωμάτων», ΙΛΝΕ συντομογραφικά.

Όπως μαρτυράει και η γλώσσα του τίτλου του, το ΙΛΝΕ ξεκίνησε ως εγχείρημα στη μακρινή δεκαετία του 1920, αμέσως με την ίδρυση της Ακαδημίας Αθηνών, με πρωτοβουλία του Γεωργίου Χατζιδάκι, οι δε πρώτοι τόμοι εκδόθηκαν στη δεκαετία του 1930. Ως το 1942 είχαν εκδοθεί τρεις τόμοι φτάνοντας μέχρι το λήμμα «βλέπω». Το1953 εκδόθηκε το πρώτο τεύχος του 4ου τόμου, βλεφαρίδα-γάργαρος, και ύστερα για δεκαετίες τίποτα, σε σημείο που να γίνει παροιμιώδες «το λεξικό της Ακαδημίας που άρχισε εδώ και πενήντα χρόνια και σταμάτησε στο Γάμμα»

Το 1980 όμως εκδόθηκε το δεύτερο τεύχος του 4ου τόμου, φτάνοντας ως το λ. γεροδέματος και στην ίδια δεκαετία εκδόθηκε, επίσης σε δύο τεύχη, το 1984 και το 1989, ο 5ος τόμος, φτάνοντας στο λημμα «δαχτυλωτός». Και ύστερα όλα σταμάτησαν ξανά, οπότε το παροιμιώδες λεγόμενο αναπροσαρμόστηκε στο «το λεξικό της Ακαδημίας που άρχισε εδώ και ογδόντα χρόνια και σταμάτησε στο Δέλτα».

Από το 1989 κύλησε πολύ νερό στ’ αυλάκι:  έγινε η αναπροσαρμογή των στόχων του Κέντρου Ερεύνης των Νεοελληνικών Διαλέκτων και Ιδιωμάτων, κατά καιρούς ανακοινωνόταν η οριστική διακοπή της έκδοσης του λεξικού, εκδόθηκαν έγκυρα και εκτενή λεξικά της νέας ελληνικής, μεταξύ άλλων και από την Ακαδημία το 2014, αλλά το 2017 εκδόθηκε επιτέλους ο έκτος τόμος: δε -διάλεκτος27 χρόνια μετά τον προηγούμενο. Τον τόμο αυτόν τον είχαμε παρουσιάσει και στο ιστολόγιο.

Και σήμερα, (μόλις) τέσσερα χρόνια μετά, εκδίδεται άλλος ένας τόμος (ή έστω ημίτομος), ενώ μαθαίνω ότι έχει προχωρήσει πολύ και ο επόμενος ημίτομος, με τον οποίο θα ολοκληρωθεί ο 7ος τομος και θα φτάνει εως το τέλος του γράμματος Δ.

Ο νέος ημίτομος έχει 538 σελίδες. Από αυτές οι 106 (με ελληνική αρίθμηση) είναι η, αναγκαστικά εκτενής, εισαγωγή (με απαρίθμηση όλων των πηγών που χρησιμοποιήθηκαν) και οι 432 είναι το «ψαχνό», τα λήμματα του λεξικού, από τη διάλεξη έως τον δόγη, συνολικά 2411 λήμματα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Ετυμολογικά, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , , , | 202 Σχόλια »

Γήσμπα (αφήγημα του Νώντα Τσίγκα)

Posted by sarant στο 7 Νοεμβρίου, 2021

Στο κυριακάτικο λογοτεχνικό μας άρθρο θα αναδημοσιεύσω ένα σύντομο αφήγημα του Νώντα Τσίγκα, που το πήρα από το 2ο τεύχος του περιοδικού Αντίθετα ρεύματα. Θυμίζω ότι από το πρώτο τεύχος του ίδιου περιοδικού είχα παρουσιάσει εδώ, πριν από 3-4 μήνες, ένα πεζογράφημα του Ν.Δ.Τριανταφυλλόπουλου.

Το περιοδικό εκδίδεται στη Χαλκίδα, αλλά ο συγγραφέας ζει στη Θεσσαλονίκη, όπου ασκεί την ιατρική και έχει αξιόλογη λογοτεχνική παρουσία. Καιρό ήθελα να βάλω κάτι δικό του.

Διάλεξα τη Γήσμπα επειδή έχει και γλωσσικό ενδιαφέρον. Θα το υποψιαστήκατε ίσως ότι η Γήσμπα του Τσίγκα έχει κάποια σχέση με τη ρωσική ίσμπα, την καλύβα των χωρικών.

Την ίσμπα την ξέρουμε κυρίως από τα ρωσικά μυθιστορήματα, αλλά η λέξη έχει περάσει και σε βορειοελλαδίτικα ιδιώματα, όπου σημαίνει υπόγειο, υπόγεια κρύπτη, αλλά και ειδικότερα, στους καπνοπαραγωγικούς τόπους, το υπόγειο όπου κρεμούσαν τον καπνό για να μαλακώσει. Την είχαμε αναφέρει άλλωστε σε ένα κείμενο του Πίτερ Μάκριτζ που είχε φιλοξενήσει πριν από εφτά χρόνια το ιστολόγιο, όπου ένα τυπογραφικό λάθος στον Μοσκώβ Σελήμ του Βιζυηνού είχε δώσει τον ανύπαρκτο τύπο «ιόμπα».

Στα σχόλια εκείνου του παλιού άρθρου, ο φίλος μας ο Σπιριντιόνε είχε αναφέρει και τον τύπο «γίσμπα», που καταγράφεται στην Κοζάνη και στη Χαλκιδική, πάντοτε με τη σημασία «υπόγειο, χαμοκέλα». Είναι εύκολο να αναπτυχθεί το αρχικό γ-, για να αποφευχθεί η χασμωδία της εκφοράς «η ίσμπα».

Ο Τσίγκας επίσης χρησιμοποιεί τον τύπο «γίσμπα», με γιώτα, στο άρθρο του -το ήτα του τίτλου, γήσμπα, εξηγείται στο τέλος του σύντομου αφηγήματός του. Αλλά βέβαια, το ότι είναι σύντομο (κάτω από 500 λέξεις, μπονζάι που θα το έλεγε ο Γιάννης Πατίλης) δεν το κάνει λιγότερο αξιοδιάβαστο. 

Καθώς ο Τσίγκας πέρασε παιδικά χρόνια στο Βογατσικό της Καστοριάς, μπορούμε να υποθέσουμε ότι η γίσμπα/ γήσμπα λεγόταν και σε εκείνα τα μέρη.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Διηγήματα, Ετυμολογικά, Θεσσαλονίκη, Πεζογραφία | Με ετικέτα: , , , , , | 212 Σχόλια »