Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Ο αήττητος ακράνης και η αμφίβολη αθιβολή

Posted by sarant στο 9 Απριλίου, 2013


 

Πήρα προχτές ένα ηλεμήνυμα από τον φίλο του ιστολογίου τον Πέπε, ο οποίος διάβασε το βιβλίο μου «Λέξεις που χάνονται«, και μου έκανε την τιμή να μου στείλει ένα εκτενές σημείωμα με τα σχόλιά του πάνω σε λήμματα του βιβλίου, με συμπληρώσεις και παράλληλους τύπους, αλλά και με διορθώσεις μερικών αβλεψιών ή και διαφωνίες στον χειρισμό λημμάτων. Περιττό να πω ότι τέτοια γράμματα είναι πολύτιμα, και πολύ τα εκτιμώ. Δεν είναι η πρώτη φορά που παίρνω μέιλ από αναγνώστες του βιβλίου μου με σχόλια για τα λήμματα που περιέχει, και συχνά μετατρέπω τα σημειώματά τους αυτά σε άρθρα του ιστολογίου (όπως ας πούμε το γράμμα του φίλου Αρκεσινέα ή τη συνεργασία του Ορεσίβιου), σήμερα όμως σκέφτομαι να κάνω κάτι διαφορετικό, να ξεχωρίσω δηλαδή ένα από τα λήμματα για το οποίο μου γράφει ο φίλος Πέπε, που αναφέρεται σε ένα δημοτικό τραγούδι, και να σχολιάσω τα γλωσσικά αυτού του τραγουδιού, και ιδίως μια πολύ ενδιαφέρουσα, παρετυμολογική θα έλεγα, μετατροπή στο πώς τραγουδιέται σήμερα το τραγούδι αυτό.

Το λήμμα για το οποίο σας λέω είναι η λέξη «ακράνης», για το οποίο γράφω στις Λέξεις που χάνονται, ανάμεσα στα άλλα, και τα εξής:

Ακράνης είναι ο φίλος, ο συμπολεμιστής, ο σύντροφος. Η λ. είναι δάνειο από το τουρκικό akran, που  σημαίνει συνομήλικος, όμοιος, και είναι αραβικής αρχής. Δεν ακούγεται πια στις μέρες μας, αλλά τα παλιότερα λεξικά την έχουν. Τη βρίσκουμε σε ακριτικό τραγούδι από την Κάρπαθο, όπου «κι ο Κωσταντίνος ο μικρός ας ελιανοτραούει τ’ ακράνη του τ’ Ανδρόνικου του νιου του παινεμένου».

Το καρπάθικο αυτό τραγούδι, το ακούμε εδώ από τη Δόμνα Σαμίου:

Παραθέτω και τα λόγια, όπως τα πήρα από τον ιστότοπο domnasamiou.gr, με μερικές δικές τους ερμηνευτικές σημειώσεις:

Άρκοντες τρων και πίνουσι σε μαρμαρένην τάβλαν,
σε μαρμαρένην, σ’ αργυρήν και σε μαλαματένην,
κι ούλοι τρώσι και πίνουσι κι αθιολή ’ε φέρνου1
κι ο Kωσταντίνος ο μικρός ας εψιλοτραούει,
τ’ ακράνη2 του τ’ Aνδρόνικου, του νιού του παινεμένου.
Mαύρος είσαι, μαύρα φορείς, μαύρον καβαλικεύγεις
μαθαίνεις τον να περπατεί, μαθαίνεις τον να δρέμει3,
μαθαίνεις τον να ’έχεται4 τον όχλον του πολέμου,
μαθαίνεις του και στεριάς ωσάν και του πελάου,
ξεχάνεις και της λυερής της γλυκοποθητής σου.


1αθιολή ’ε φέρνου: δεν κουβεντιάζουν
2ακράνης: σύντροφος
3δρέμει: τρέχει
4’έχεται: δέχεται

Βλέπουμε αμέσως ένα χαρακτηριστικό του καρπάθικου ιδιώματος, που είναι τυπικό των δωδεκανησιακών ιδιωμάτων, αλλά και της κυπριακής, την αποσιώπηση των μεσοφωνηεντικών τριβόμενων συμφώνων, δηλαδή ότι τα /β/, /γ/, /δ/, όταν τύχουν σε μεσοφωνηεντικό περιβάλλον, ανάμεσα σε φωνήεντα, δεν ακούγονται, κι αυτό το βλέπουμε πολύ χαρακτηριστικά στο ρήμα «εψιλοτραούει», που δεν είναι άλλο από το «εψιλοτραγούδει». Μεσοφωνηεντικό περιβάλλον δεν υπάρχει μόνο στη μέση της λέξης, αλλά και στην αρχή της αν προηγείται μόριο, κι έτσι το «να δέχεται» γίνεται «να ‘έχεται».

Αλλά ας πάμε στον ακράνη. Μου γράφει ο φίλος Πέπε, που ναι μεν δεν έχει καταγωγή από την Κάρπαθο αλλά έχει στενούς ψυχικούς δεσμούς με το νησί:

Το αναφερόμενο καρπάθικο τραγούδι (Άρχοντες τρων και πίνουσι) αποτελεί ολοζώντανο στοιχείο της τοπικής δημοτικής παράδοσης. Στην Όλυμπο, το κατεξοχήν «παραδοσιακό» χωριό του νησιού, ήταν παλιότερα το εναρκτήριο τραγούδι των γαμήλιων γλεντιών. Σήμερα είναι το εναρκτήριο τραγούδι σχεδόν κάθε γλεντιού, είτε πρόκειται για γάμο ή βάφτιση, είτε για πανηγύρι, είτε για γλέντι μεταξύ φίλων που μπορεί να προέκυψε και απρογραμμάτιστα. Τις τελευταίες δεκαετίες αυτή του η χρήση επεκτείνεται και στα υπόλοιπα χωριά, τη λεγόμενη Κάτω Κάρπαθο.

Όμως η συγκεκριμένη λέξη, προ γενεών ήδη χαμένη από το ενεργό λεξιλόγιο των Καρπαθίων, δε λέγεται σχεδόν ποτέ. Συνήθως λένε τ’ Αντρόνικου τ’ αήττητου. Αήττητος είναι εμφανώς λέξη που δεν μπορεί να προέρχεται από δημοτικό τραγούδι.

Εγώ βέβαια δεν είμαι σε θέση να ελέγξω τα όσα μου γράφει ο φίλος Πέπε, αλλά γκουγκλίζοντας βρίσκω τουλάχιστον μία περίπτωση, και μάλιστα από ιστότοπο μαθημάτων παραδοσιακής μουσικής, όπου δίνεται η περίεργη αυτή εκδοχή:

κι ο Κωνσταντίνος ο μικρός ας ελιανοτραούει
τ’ αήττητου τ’ Αντρόνικου του νιού του παινεμένου.

Αντί «τ’ ακράνη του τ’ Αντρόνικου» (δηλαδή «του φίλου του τ’ Αντρόνικου»), έγινε «τ’ αήττητου τ’ Αντρόνικου». Πώς και γιατί; Όπως πολύ εύστοχα λέει ο Πέπε, η λέξη «αήττητος» είναι λόγια, δεν θα περιμέναμε να τη δούμε σε δημοτικό τραγούδι. Η εξήγηση που δίνει ο ίδιος, μου φαίνεται πολύ πειστική και διδακτική:

Είμαι της γνώμης ότι αρχικά το ακράνη του εξελήφθη ως μία λέξη, ακράνητου (ο *ακράνητος). Ύστερα, είτε λόγω άγνοιας της σημασίας και παρετυμολογικής επίδρασης είτε από απλό παράκουσμα, θα έγινε ακράτητου. Τι μπορεί να σημαίνει του Αντρόνικου τ’ ακράτητου; Μάλλον θα εννοούσε −σκέφτηκε κάποιος (υποθέτω)− «ασυγκράτητου, ορμητικού, δεινού στη μάχη». Από κει, το πέρασμα στις λέξεις ανίκητος (που δεν είμαι βέβαιος αν το έχω ακούσει) και αήττητος (που το έχω ακούσει πολλάκις) είναι εύκολο.

Ο στίχος στην παλιά μορφή, τ’ Αντρόνικου τ’ ακράνη του, ακούγεται σήμερα μόνο από ανθρώπους που ναι μεν συμμετέχουν στα παραδοσιακά γλέντια με ενεργό ρόλο, ταυτόχρονα όμως έχουν διαβάσει και Μιχαηλίδη Νουάρο ή ίσως και Νικόλαο Πολίτη, είναι δηλαδή όχι απλώς γραμματιζούμενοι αλλά σχεδόν λόγιοι. (Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά στοιχεία της καρπάθικης κουλτούρας και ζωής είναι ότι στο γλέντι συχνά δασκάλοι, γιατροί, δικηγόροι κλπ. συμμετέχουν και συμπεριφέρονται σαν παραδοσιακοί  Έλληνες της υπαίθρου του 19ου αιώνα, με πλήρως αφομοιωμένους −εμπειρικά− τους κώδικες του προφορικού πολιτισμού.)

Νομίζω ότι η εξήγηση είναι απολύτως εύλογη -εμένα τουλάχιστον με πείθει. Η λέξη «ακράνης», πράγματι, σήμερα δεν ακούγεται καθόλου, με αποτέλεσμα να έχει ξεχαστεί και να μην έχει καμιά διαφάνεια. Πάντως, επειδή αντιστοιχεί ακριβώς στην αρχαία «εταίρος», χρησιμοποιείται πολύ από τους Καζαντζάκη-Κακριδή στις ομηρικές μεταφράσεις τους, π.χ. «σέρνει φωνή κι ανακαλέστηκε τον γκαρδιακό του ακράνη» (Ψ179), ή «Ευτύς φωνάζει του Αλκιμέδοντα, του γκαρδιακού του ακράνη» (Ρ500) ή «που τον τρανό, καλόκαρδο, σου ’χει σκοτώσει ακράνη» (Φ96). Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, το ομηρικό κείμενο έχει εταίρος. Η μετάφραση των Καζαντζάκη-Κακριδή έχει επικριθεί για το ότι περιέχει λέξεις εκτός της κοινής νεοελληνικής, κι εδώ έχουμε ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα -από την άλλη πλευρά, βέβαια, η μετάφραση της Ιλιάδας δεν μπορεί να περιοριστεί στο λεξιλόγιο της εφημερίδας.

Ας ξαναγυρίσουμε στο καρπάθικο τραγούδι που είδαμε στην αρχή. Στην παραλλαγή που τραγουδάει η Δόμνα Σαμίου υπάρχει και η φράση «κι αθιολή ‘ε φέρνου», που επεξηγείται «δεν κουβεντιάζουν». Ισχύει και πάλι εδώ ότι το «δε» τρέπεται σε ‘ε, επειδή το δέλτα βρίσκεται ανάμεσα σε φωνήεντα. Αλλά τι είναι η «αθιολή»; Η αθιολή είναι η αθιβολή, λέξη πολυσήμαντη στη μεσαιωνική ελληνική γλώσσα και σε πολλά ιδιώματα. Κατά σύμπτωση, υπάρχει κι αυτή στις Λέξεις που χάνονται, και γράφω τα εξής:

Λέξη με πολλές σημασίες, αθιβολή είναι η αμφιβολία· ο λόγος, η συζήτηση· αλλά και η μνεία για κάποιον π.χ. «χτες βράδυ είχαμε τη αθιβολή σου» δηλ. συζητούσαμε για σένα· είναι όμως και η σκέψη ή η θύμηση. Από το μεσαιωνικό αμφιβολή < αμφιβολία. Η λέξη είναι εμβληματική του κρητικού ιδιώματος, αν και ακουγόταν παλιότερα και σε άλλες περιοχές.

Συχνό μοτίβο σε δημοτικά τραγούδια είναι το «αθιβολή δεν είχανε κι αθιβολή ευρήκαν» (δηλαδή θέμα για συζήτηση), ενώ για κάποιον που φέρεται εκκεντρικά λένε πως «έγινε αθιβολή της γειτονιάς». Φυσικά, η λ. είναι συχνή στις μαντινάδες, π.χ. «Αν τύχει και μου φέρουνε αθιβολή για σένα, ξανοίγω αλλού να μη φανούν τα μάθια μου κλαμένα». Και «αθιβολές μέσα στη νύχτα μού ταράζουνε το νου» τραγούδησαν οι Χαΐνηδες. Αθιβολές λέγονται και οι ευτράπελες διηγήσεις, και είναι συχνός τίτλος σε συλλογές ανεκδότων, συχνά γραμμένων σε τοπικό ιδίωμα.

Ξαδερφάκι της αθιβολής είναι η λεσβιακή «αφλουγή» (αμφιβολή > αφιβουλή > αφλουγή) και σημαίνει κουτσομπολιό, κουβεντολόι, δηκτικό σχόλιο. Συχνός τίτλος σε στήλες παραπολιτικών σχολίων στις τοπικές εφημερίδες.

Θυμάμαι όταν ήμουνα μικρός και φυλλομετρούσα μιαν από τις μυτιληνιές εφημερίδες που έρχονταν στο σπίτι, κι είχε πέσει το μάτι μου σε μια τέτοια στήλη που είχε τίτλο «Αφλουγές». Ρώτησα τη γιαγιά μου τι θα πει «αφλουγή», κουτσομπολιό μου απάντησε. «Και τι σχέση έχει με τις φλόγες;» αναρωτήθηκα, παρετυμολογώντας (και με το δίκιο μου, θα έλεγα) τη λέξη -και συμπέρανα ότι τα κουτσομπολιά θα ανάβουν φωτιές στις οικογένειες!

111 Σχόλια προς “Ο αήττητος ακράνης και η αμφίβολη αθιβολή”

  1. munich said

    ευχαριστώ για την ωραία ανάρτηση και για το ωραίο τραγούδι

  2. Αρκεσινεύς said

    Κάθε μέρα μια νέα ευχάριστη έκπληξη και ευχαριστούμε τον Νικοκύρη και για σήμερα τον πολύ καλό συσχολιαστή λεξικογράφο Πέπε που έδωσε την αφορμή για την ανάρτηση.

    Το τραγούδι είναι το 69 του Πολίτη ο οποίος γράφει ότι είναι Καρπάθου και η πηγή του:Μανωλακάκη Καρπαθιακά 220,2

  3. Αρκεσινεύς said

    Από το ΛΕΓ του Πάπυρου βρίσκω 2 παραπομπές στον Ερωτόκριτο:
    Τις το ‘λεγε μ’ ευλάβεια και τις με γέλιο πάλι,
    και τούτων την αθιβολήν είχα μικροί μεγάλοι (Β΄2171-2)

    Συζήτηση

    πάντα ‘ν ο φίλος του κοντά κι αθιβολές του φέρνει
    κι εκείνος ό,τι κι α γρικά, παρηγοριά δεν παίρνει (Α’1349-50)

    αντίρρηση,αμφιβολία

    τη λ. αθιβολή την ετυμολογεί < αφιβολή με ανομοίωση του φ σε θ λόγω του ακολουθούντος χειλικού συμφώνου β

  4. Θα ‘πρεπε να γράψω κάτι για τον ακράνη αλλά εκπλήσσομαι που δεν αναφέρεται ο ορίτζιναλ Ακράτητος.

  5. Ενδιαφέρουσα ανάρτηση, θαλασσινό αεράκι το τραγούδι της Δόμνας Σαμίου
    Τελικά μήπως η αθιβολή δεν χάθηκε ακόμα ; εμένα μου φάνηκε «οικεία» λέξη κι ας μη μιλώ τα κρητικά (πλην όμως τα νοιώθω όπως και τα κυπριακά)

  6. Αρκεσινεύς said

    [Λεξικό Κριαρά]

    αθιβολή η· ανθιβολή· αφιβολή.

    1) Aμφιβολία, δισταγμός:
    χωρίς καμίαν αφιβολήν την κεφαλή του κόψω (Θησ. Γ´ [542]).
    2)
    α) Συζήτηση, ομιλία, κουβέντα:
    πάντα για τον τραγουδιστήν αθιβολές εκίνα (Eρωτόκρ. A´ 436)·
    β) ιστορία, διήγηση:
    (Iμπ. 986).
    3) Θέμα, ζήτημα, περίπτωση:
    εις τούτη την αθιβολή κι εκείνοι να μου μοιάσα (Στάθ. Γ´ 408).
    4) Aιτία, αφορμή:
    οπού έχουσιν αθιβολήν μαλώνουν; (Σαχλ., Aφήγ. 235).

    [πιθ. <μτγν. ουσ. αμφιβολή (πβ. αμφίβολον). O τ. ανθι‑ και η λ. και σήμ. ιδιωμ.]

    [Λεξικό Γεωργακά]

    αθιβολή [aθivolí] η, dial & region.

    ① doubt, hesitation

    ② talk, conversation, discussion:
    ποτέ δε φέραμε … την ~ για τις άγιες δονκιχώτικες ετούτες ώρες (Kazantz) |
    οι άντρες πιάσανε τις αθιβολές (Prevelakis) |
    folks. ~ δεν είχανε κι αθιβολήν ευρήκαν (Theros)

    ⓐ subject of conversation, mention (syn θέμα συζητήσεως):
    με τα καμώματά της έγινε ~ του χωριού |
    χτες βράδυ είχαμε την ~ σου |
    κάθε που έρχουνταν ο παππούς μου στο σπίτι έφερνε την ~ της και τα μάτια του βούρκωναν (Kazantz) |
    σαν απίστευτη ~ σερνόταν από στόμα σε στόμα στο χωριό πως κλ (Myriv)

    [fr MG αθιβολή, αφιβολή, ανθιβολή ← MG αμφιβολή, which form in -ή fr αμφιβολία (αθιβολία attested in Laconia, αθθιβολία in Cos) as αντιλογή (Mani) fr (MG, ModG) αντιλογία]

  7. spiral architect said

    Καλημέρα. 🙂

    Τη λέξη «αθιβολή» τη μιλούμε στην Κρήτη:

    Τση Κρήτης την αθιβολή φέραν σε ξένο τόπο
    και πρέπιζε η κουβέντα τους τσι χάρες των ανθρώπω.

    Τσ’ αγάπης την αθιβολή μην φέρνετε μπροστά μου
    γιατί ξανοίγω πως και πως να γιάνω την καρδιά μου.

    (κρητικές μαντινάδες με διαφορετικό νόημα καθεμιά τους)

  8. sarant said

    Καλημέρα, ευχαριστώ πολύ για τα πρώτα σχόλια!

    5: Ε, γράψε κάτι ντε!
    Πάντως ο ακράνης, όπως και ο εργένης, είναι από τις λέξεις που είναι μεν τουρκικής καταγωγής αλλά δεν τους πολυφαίνεται, αφού μπορεί να παρετυμολογηθούν από τα άκρα και από το έργο 🙂

  9. Μα δεν έχω πολλά να γράψω. Τη συναντώ τη λέξη σε οθωμανικά έγγραφα, όταν υπογράφει ως μάρτυρας κάποιος σημαίνων, π.χ. ο γραμματικός των γενιτσάρων: φαχρ ουλ-ακράν Τάδε, «ο Τάδε, το καύχημα των ομοίων του».

  10. Πέπε φχαριστούμε για τη πάσα στον Νίκο 🙂

    Τ’ ονείρου μου ‘σαι συντροφιά κι αθιβολή τση μέρας,
    στην παγωνιά μου ζεστασιά, στην κάψα μου αέρας*.

    όχι νοτιάς εννοείται…

  11. Αρκεσινεύς said

    Τη λ. αθιβολή δεν τη λέμε στην Αμοργό, λέμε όμως το ρ. (α)νετθιβάλλω (:θυμάμαι, φέρνω στο νου, αναφέρομαι σε κάποιον) όταν αναφερόμαστε σε πεθαμένους:
    Θεός συχωρώσ’ τους που τους νετθιβάλαμε

    http://www.greek-language.gr/greekLang/medieval_greek/kriaras/search.html?lq=%CE%B1%CE%BD%CE%B1%CE%B8%CE%B9%CE%B2%CE%AC%CE%BB%CE%BB%CF%89&sin=kriaras

  12. Ιδού λοιπόν απόδοση για το peers, που τόσο μας δυσκολεύει στη μετάφραση (peer review = αξιολόγηση από ομοτίμους — ε, μή μου πείτε πως ακρανοκοίταγμα δεν θα ήταν καλύτερο!) Αλλά μόνον ο Καζαντζάκης τα τολμούσε αυτά, κι έχει πενήντα τόσα χρόνια πεθαμένος…

  13. Λοιπόν Άγγελε, αυτή η σκέψη πέρασε κι απ’ το δικό μου μυαλό! Μόνο που μπλόκαρα, γιατί κοίταξα να κάνω κανένα λογοπαίγνιο με τούρκικα και δεν μου έβγαινε…

  14. sarant said

    12-13: Κι εμένα μου πέρασε από το μυαλό το peers!

  15. Alexis said

    Καλημέρα.
    Συγχαρητήρια για το πολύ καλό άρθρο, φυσικά και στον Πέπε για τη συμβολή.

    Το «αναθιβάνω» που λέγεται συχνά στον Ερωτόκριτο είναι της ίδιας ρίζας με την αθιβολή;

    π.χ. από την αρχή του Ερωτόκριτου:
    …αυτά μ’ ανακινήσασι τη σήμερο ημέρα
    ν’ αναθιβάνω και να πω ‘τα κάμαν και ‘τα φέρα…

  16. Καλη(μεση)μέρα σε όλους, και να ευχαριστήσω με τη σειρά μου τον κ. Σαραντάκο για την (πάντοτε) όμορφη ανάρτηση.

    Λόγος του σχολιασμού μου είναι μία απορία:

    ενώ λεξικογραφικά είναι αναμφίβολη η «αμφιβολία» της «αθιβολής», υπάρχει περίπτωση η ετυμολογία της να είναι διπλή;
    Σκέπτομαι μήπως οι ρίζες της «αθιβολής» πρέπει εξίσου ν’ αναζητηθούν στο «αναθιβάλλω». Το οποίο έρχεται από το «αθιβάλλω», δηλαδή «αντί» + «βάλλω», που, ως «ανά» + «αθιβάλλω» έχει την έννοια της θύμησης, της μνείας, της διήγησης. Διότι όταν λέμε σε κάποιον «είχαμε την αθιβολή σου» σημαίνει «για σένα μιλούσαμε», «σε θυμηθήκαμε και πιάσαμε την κουβέντα σου». Για την ακρίβεια, μου φαίνεται ηχητικά και ιδιωματικά πιθανότερο το «αθιβάλλω» να γέννησε την «αθιβολή», παρά το «αμφιβάλω», το οποίο θα μπορούσε απλώς να γεννήσει την «αφιβολή» – αν δεν την έχει γεννήσει κιόλας σε κάποιο ιδίωμα/διάλεκτο.
    Τί λέτε;

  17. sarant said

    15-16: Το αναθιβάνω/αναθιβάλλω δεν έχει σίγουρη ετυμολογία αλλά θεωρείται πιθανό ότι προήλθε από το «αθιβάλλω» με συμφυρμό με κάποια λέξη όπως «αναθυμούμαι». Το δε «αθιβάλλω» μάλλον από το αμφιβάλλω το παράγουν.

    http://www.greek-language.gr/greekLang/medieval_greek/kriaras/search.html?lq=%CE%B1%CE%BD%CE%B1%CE%B8%CE%B9%CE%B2%CE%AC%CE%BB%CE%BB%CF%89&dq=

    και

    http://www.greek-language.gr/greekLang/medieval_greek/kriaras/search.html?lq=%CE%B1%CE%B8%CE%B9%CE%B2%CE%AC%CE%BB%CE%BB%CF%89&dq=

  18. christos k said

    Σχετικά με τον ακράνη ο φίλος Πέπε θεωρεί-πολύ λογικά- πως παρετυμολογήθηκε σε ακράτητο-αήττητο. Μήπως τελικά αυτό αποτελεί μια ζωντανή απόδειξη πως όταν οι λέξεις δεν φανερώνουν μέσα απο τη δομή τους το νόημά τους διατρέχουν τον κίνδυνο, εφόσον δεν χρησιμοποιηθούν αρκετά, να χαθούν; Τέτοιες λέξεις είναι τα δάνεια.

    Εντύπωση επίσης μου έκανε και το γεγονός πως ο Πέπε-μάλλον σωστά- θεωρεί πως μόνο ιδιαίτερα μορφωμένοι γνωρίζουν τον στίχο με τη λέξη ακράνης. Το εντυπωσιακό εδώ είναι οτι ενώ παλιά οι λόγιοι ήθελαν να εξελληνίσουν τη γλώσσα βγάζοντας τις ξένες λέξεις (καθαρευουσιάνοι κτλ) στην περίπτωση αυτή μόνο λόγιοι (πχ Καζατζάκης) γνωρίζουν και χρησιμοποιούν αυτή τη δάνεια λέξη. Εδώ θέλω να πω πως όταν η γλώσσα αρχίζει να γίνεται για λίγους μου φαίνεται λογικό που χάνεται αλλά και το πώς αλλάζει η στάση των λογίων κατα καιρούς. Όταν η δάνεια λέξη όμως παραμένει κοινό κτήμα του λαού, έστω και ως ιδιωματική όπως το ζγιαφέτ-ζιαφέτι (Ίμβρος), τότε το πράγμα αλλάζει.

    Ίσως τελικά τα δάνεια στην ελληνική γλώσσα να είναι καταδικασμένα να χάνονται ή να αλλάζουν με την πάροδο του χρόνου μεσα απο την επίδραση των εκάστοτε κοινωνικών αλλαγών. Πόσο συχνά στις μέρες μας ακούς τον δικηγόρο να τον λένε φαρπαλιέρο;

    Νομίζω τελικά οτι ο ρόλος των δανείων στην γλώσσα μας είναι να μας συνδέει με τον υπόλοιπο κόσμο, με σκοπό να τον κατανοήσουμε και όποτε αλλάζει αυτός ο κόσμος θα αλλάζουν κι αυτά.

  19. Raptakis Dimitrios said

    Να μη παραπονάσαι μπλιο ποτέ για δε σου φταίω/ και την καλή σου αθιβολή όπου κι αν είσαι λέω!

  20. Στο λεξ Δημητράκου, για αθιβολή:
    – μνεία, υπαινιγμός< εις του κυρού τζ' αθιβολή στην προξενειάν εκείνη
    – αντίρρηση, φιλονεικία < (δημοτ. τραγ.: κάθου κει δα που κάθεσαι κι αθιβολή μη φέρνειςφήμησ
    – ξεμπρόστιασμα, επίπληξη < την κάλλια πάνω στο χορό τος πού 'χει μάτια βλέπει, κι οπού δε θέλει να τη δή αθιβολή του πρέπει
    – δυσφήμηση < (δημ. τρ.: να πάψουν οι αθιβολές κι οι γλώσσες των ανθρώπω

  21. Αντιφασίστας said

  22. Αντιφασίστας said

  23. spyroszer said

    Ωραίο άρθρο. Σωστό το σκεπτικό του Πέπε.
    Δύτη, έχεις γράψει τίποτα για τον Σαγίντ Μπατάλ; ενδιαφέρον ότι στο τούρκικο κείμενο λέει ο Ακρίτας γράφεται ως «Ακράτης», αναγραμματισμένος. http://dimitris-a-skourtelis.blogspot.gr/

    Η αθιβολή και σε ένα ποίημα του Σεφέρη:

    «…Άθος η αθιβολή η αλλοτινή
    κι η σιγανάδα που άπλωνε ωσάν λάδι·
    δεν είναι ταχινή ουδέ αργατινή
    το κάρβουνό μας βράζει στο σκοτάδι.
    Η πρίκα μας σκληρό προσκεφαλάδι
    κι η λησμονιά ξαγριεύει την ξενιά,
    κι η θύμηση γιαγέρνει μ’ απονιά,
    να λέει την κρίση όπου τα πάθη φέρα,
    κι απόμεινέ μας μοναχή γιατρειά
    να χτίζομε περβόλια στον αγέρα».

    http://www.greek-language.gr/digitalResources/literature/tools/concordance/browse.html?cnd_id=8&text_id=1025

  24. Πέπε said

    @18 (Χρήστος Κ.):

    Χρήστο, μη φανταστείς ότι αναφέρομαι σε λογίους του μεγέθους του Χατζηδάκη. Εννοώ απλώς τους μορφωμένους του νησιού. Θα εξυπηρετούσε το σκεπτικό μου αν μπορουσα να αντιδιαστείλω τους φορείς του προφορικού πολιτισμού (αγρότες, ψαράδες) από τους φορείς του γραπτού πολιτισμού, αλλά φυσικά στις μέρες μας και ο αγρότης / ψαράς εγγράμματος είναι. Πάντως έχουμε από τη μια ανθρώπους που ξέρουν τα τραγούδια του χωριού τους μέσω της παλιάς διαδικασίας της ζωντανής μετάδοσης από γενιά σε γενιά, και από την άλλη εκείνους που το έχουν και αυτό αλλά επιπλέον το ‘χουν ψάξει και λίγο στη βιβλιογραφία. Δε σημαίνει ότι οι απόψεις τους στοιχειοθετούν κάποια τάση.

    Βασικά δηλαδή υπάρχει μία τάση, απλώς δεν αφορά τον κυριολεκτικά λόγιο κόσμο. Ο ντόπιος που εκτός από τη βιωματική εμπειρία έχει ανοίξει και μερικά βιβλία σχετικά με την παράδοση του χωριού του, το πιθανότερο είναι ότι θα έχει ένα ενδιαφέρον για τη διατήρηση και τη μη αλλοίωση της παράδοσης. Ο άλλος, που απλώς γλεντάει όπως έβλεπε να κάνει ο πατέρας του και ο παππούς του, δε σκοτίζεται για τέτοια. Ο πρώτος αναζητεί το «ορθό» στις παλιότερες καταγραφές. Ο δεύτερος στις προφορικές του μνήμες.

    Προσωπικά θεωρώ ορθότερο, πιο αυθεντικό, το «αήττητου», όσο κι αν η λέξη χτυπάει ξεκάρφωτα σε δημοτικό τραγούδι. Ορθότερο, γιατί σήμερα έτσι το λένε αυτοί τους οποίους θα ρώταγε, αν ζούσε, ο Μανωλακάκης, ο Μιχαηλίδης Νουάρος ή ο Πολίτης. Το «ακράνη του» ήταν ορθότερο πριν 100 χρόνια, αλλά σήμερα αποτελεί υπερδιόρθωση. Όποιος αγαπά να σκέφτεται το δημοτικό τραγούδι ως ζωντανή παράδοση και όχι ως μουσειακό είδος (και στην Κάρπαθο πράγματι είναι ζωντανό), δε θα γυρέψει να το μάθει ούτε από βιβλία ούτε από τη Δόμνα Σαμίου, αλλά από το Πλατύ, το Σελλάι και τους καφενέδες.

  25. EΦΗ ΕΦΗ said

    23.Για την αθιβολή στο Σεφέρη.Κλαίω. Γιατί το αγνοούσα αυτό το αριστούργημα; Σ εκείνα τα «Άπαντα» του που έχω, δεν είναι. Άνοιξα και το διάβασα όλο κι εχοχλάκισε η φλέγα μου ¨Εχει μέσα όλη την παιδική μου μνήμη.Μα το Χριστό. Προθυμερή, πεντάπλουμη, κουρφί, ξενιά, λέξεις καταδικές μου. Της λαλάς μου, εις μνήμην:
    Τρίτη γεννάται ο φρόνιμος, Τετάρτη αντριωμένος, Πέμπτη το κακορίζικο, Παρακευή ο ξένος, Σαββάτο ο πολύξερος και Κυριακή ο πλούσος.
    Δευτέρα ο προθυμερός σ ότι δουλειά γκι αν έναι.

    Για την αθιβολή κι άλλα. Να συνέλθω και σε λίγο

  26. EΦΗ ΕΦΗ said

    «Φέρε την αθιβολή ν του
    για να δεις και το μουστρί ν του » Αλλιώς:
    Αν θε να δεις τον άθρωπο, πε την αθιβολή ντου

  27. Δημήτρης Καραδαγλής said

    Καλησπέρα και από μένα,
    να και ένα απόσμασμα από τον καταπληκτικό Απόκοπο του Μπεργαδή με αθηβολή πολύθλιβο.

    «K’ απήτης τους εσύντυχα κ’ απήτ’ αποκριθήκαν,
    εποίκαν σχήμα σιωπής και το ερωτάν αφήκαν.
    K’ αναστενάξαν κ’ είπασιν ω! κάτι καταλόγιν,
    κ’ αθηβολήν πολύθλιβον κ’ έμοιαζεν μοιρολόγιν.»

    (Διατήρησα την ορθογραφία όπως τη βρήκα).

  28. Η ‘Όλυμπος Καρπάθου’ λέγεται Έλυμπο

    αθιβολή, την ήξερα κι εγώ ως αμφιβολία και αθιβάλω = αμφιβάλω. Δεν θυμάμαι πού την έχω ακούσει και από ποιους αλλά την έχω χρησιμοποιήσει κι εγώ ‘ποιητολογώντας’. Νομίζω όμως ότι του Αρκεσινέα (@11) πρόκειται γι’ άλλη λέξη, αναθιβάνω = θυμάμαι, πολύ πιο κοινή.
    Πρόσθεσα μια λέξη στο ελληνικό λεξιλόγιο, και μην πείτε όχι.

    @7 Συνετραμμένε Αρχιτέκτονα, νομίζω ότι η σημασία της λέξης είναι ίδια και στις δύο ματινάδες, αθιβολή = κουβέντα, αναφορά. Διαφέρει ελαφρά η σημασία στην μαντινάδα του Ραπτάκη (@19)με την έννοια ότι εδώ η αθιβολή σημαίνει μάλλον παίνεμα.
    Πού τις βρήκατε τόσο ωραίες μαντινάδες;

    @10 Ιμμόρ. Από τα ωραιότερα δίστιχα που έχω διαβάσει ποτέ

    @12,13 Κι εγώ σκέφτηκα το peer καθώς πρωτοδιάβαζα το άρθρο

    @18 το φαρπαλιέρος = δικηγόρος δεν το ήξερα· αλλά το σπετσιέρης = φαρμακοποιός, το ήξερα.
    Αυτό που λες για τα δάνεια είναι σωστό αλλά και φυσικό. Οι δάνειες λέξεις είναι συχνά ‘κακοακουσμένες’ ή φθείρονται από στόμα σε στόμα, χάνουν ‘κεφάλια και ουρές’ επειδή δεν έχουν ετυμολογικό υπόστρωμα. Αυτό συμβαίνει ακόμα και με λέξεις της ίδιας της γλώσσας όταν αυτό που σημαίνουν μπορεί ν’ αποδοθεί με λιγότερες συλλαβές, πρβλ ευχαριστώ / φχαριστώ και άλλα παρόμοια. Πολλές φορές μένει ο πυρήνας της λέξης ή μάλλον της εκφώνησής της, δηλαδή το τμήμα γύρω από τον τόνο, π.χ. Κωνσταντινούπολις / Ίσταμπουλ.

    @23 Σπύρο, μου έκανες, προσωπικά, πολύ μεγαλύτερο δώρο απ’ όσο μπορείς να φανταστείς.

    @25 Έφη, πραγματικά, σήμερα όλοι δώσανε ρέστα!

  29. sarant said

    Eυχαριστώ πολύ για τα νεότερα σχόλια και για τα θαυμάσια ποιήματα!

  30. Μαρία said

    αβαμπαρλιέρης ο· αβαμπαλιέρης· αβαντπαρλιέρης· αφαμπαλιέρης· αφαμπαρλιέρης·
    φαρπαλιέρος http://www.greek-language.gr/greekLang/medieval_greek/kriaras/search.html?lq=%CE%91
    avant-parlier
    http://atilf.atilf.fr/scripts/dmfX.exe?LEM=avant-parlier;ISIS=isis_dmf2012.txt;OUVRIR_MENU=2;s=s156329f8;LANGUE=FR;AFFICHAGE=0;MENU=menu_dmf;;XMODE=STELLa;FERMER;;

  31. 23, Spyroszer: Λοιπόν αυτό δεν το είχα ψάξει και σ’ ευχαριστώ! Όχι, δεν έχω γράψει τίποτα για αυτό το μεσαιωνικό τουρκικό έπος, το Μπαταλναμέ.

    Έρριξα μια ματιά στη σχετική διατριβή του Γιώργου Δέδε, στο Χάρβαρντ, και βρήκα τα εξής:

    Εμφανίζεται ένας Aqratis, με διάφορες μορφές: ως βεζίρης του (Ρωμαίου/Βυζαντινού) αυτοκράτορα που η κόρη του είναι μάγισσα και προσπαθεί να τη φέρει στον ήρωα, τον Σεγίτ Μπατάλ, ως πρωτοπαλήκαρο του Καίσαρα (μαζί με τους Αλκάν, Καλούν, Ταλούκ και Κονσταντίν) και μάγος (λέει «Είμαι ο Ακρίτης ο Μάγος, γιος της Μπαϊντά της μάγισσας»), τον οποίο ξεγελάνε οι μουσουλμάνοι, και ως βασιλιάς του Μαγρέμπ που σκοτώνεται από τον Σεγίτ Μπατάλ σε μονομαχία.

    Για την πρώτη περίπτωση, ο Δέδες γράφει: The emperor’s vizier has for a long time been partially identified with the Byzantine hero Digenes Akrites (eg. Grégoire 1931: 473-477). His daughter, however, has not been identified with any Byzantine figure. (…) the identification of the Aqratis or Aqritis (or Aqritish) of the Muslim works with Digenes Akrites rests on the assumption that Digenes Akrites was the akrites (borderer) par excellence. It is entirely possible, however, that Aqratis is merely the collective echo of the Byzantine akrites rather than of any one in particular.

    Για την τρίτη, ανιχνεύει επιρροή από παλιότερα αραβικά έπη, όπου είναι σύμμαχος του εβραίου βασιλιά Γιαχουντά, ο οποίος κατόπιν περνά με το μέρος των μουσουλμάνων και σκοτώνει τον Ακριτίς. Εδώ πρέπει να υπάρχει και κάποια επιρροή του μυθικού βασιλιά της Κρήτης, του Ικριτίς, για τον οποίο θα πούμε άλλη φορά.

  32. Ωχ, τώρα είδα ότι τα μισά απ’ όσα γράφω τα έχει και ο λίκνος του spyroszer πιο κάτω…

  33. EΦΗ ΕΦΗ said

    Ο ερωτοκριτος έχει κι άλλες πολλές αθιβολές, αναθιβάλλω, αναθιβαίνω

    Α Ενότητα
    Στους πρώτους δέκα στίχους:7,8,9,10
    αυτάνα μ’ εκινήσασι τη σήμερον ημέραν,
    ν’ αναθιβάλω και να πω τά κάμαν και τά φέραν
    σ’ μιά Κόρη κ’ έναν ’γουρο, που μπερδευτήκα’ ομάδι
    σε μιά φιλιάν αμάλαγη, με δίχως ασκημάδι.
    381
    Ήλεγεν κι ανεθίβανεν της Eρωτιάς τα Πάθη,
    και πως σ’ Aγάπη εμπέρδεσεν, κ’ εψύγη κ’ εμαράθη.
    659
    Kαι πώς τα λέγεις τ’ άμοιαστα, στο νου σου πώς τα βάνεις;
    πού τα’βρες τούτα τ’ άνοστα οπού μ’ αναθιβάνεις;
    1900
    Nα το γρικήσει, να χαρεί, κι ό,τι έσφαλα, για κείνη
    να μην αναθιβολευτεί, κι ανέγνοια ν’ απομείνει.»
    2164
    Tίς το’λεγε μ’ ευλάβειαν, και τίς με γέλιο πάλι,
    κ’ ετούτην την αθιβολή είχα’ μικροί-μεγάλοι.

  34. Αρκεσινεύς said

    28. Λεώνικε, το αμοργιανό ρ. είναι, όπως έχω γράψει στο 11, (α)νετθιβάλλω < αναθιβάλλω. Το αναθιβάνω δεν το χρησιμοποιούμε. Αθιβολή, αθιβάλλω (-νω) και αναθιβάλλω (-νω) ανήκουν στο ίδιο ετυμολογικό πεδίο.

  35. Στρατος Βασδεκης said

    Εκτος των λεξικων, που παραπανω εχουν αναφερθει, τον «ακρανη» και την «αθιβολη» (οπως και το «αναθιβαλλω») τα βρισκουμε επισης στην πολυ καλη Live-Pedia: http://www.livepedia.gr/index.php/%CE%91%CE%BA%CF%81%CE%AC%CE%BD%CE%B7%CF%82 κι εδω: http://www.livepedia.gr/index.php/%CE%91%CE%B8%CE%B9%CE%B2%CE%BF%CE%BB%CE%AE, http://www.livepedia.gr/index.php/%CE%91%CE%BD%CE%B1%CE%B8%CE%B9%CE%B2%CE%AC%CE%BB%CE%BB%CF%89.

  36. Αρκεσινεύς said

    Έφη, η τελευταία σου παραπομπή πρέπει να είναι λανθασμένη.

    Από Α΄

    Μ’ αθιβολές απόμακρα εσίμωνε κοντά τζι,
    οπού κανε τσι γέροντες, κι ελέγαν τ’ όνομά τζι,
    μα δεν εγνώθασι ποτέ το λογισμόν, απόχει
    γιατί ‘χωνε με φρόνεψι τσ’ αναλαμπής τη λόχη.

  37. sarant said

    35: Ναι, η Live-pedia πολλές φορές έχει λέξεις που δεν τις έχουν τα έντυπα λεξικά.

  38. Πέπε said

    28 α.
    Λεώνικε, Όλυμπος λέγεται. Θα έπρεπε να λέγεται Έλυμπο, γιατί αυτό είναι το γνήσιο όνομα από το στόμα του λαού, αλλά η επίσημη ονομασία Όλυμπος έχει κυριαρχήσει. Λίγοι πια λένε «η Έλυμπος» και ελάχιστοι ίσως λένε ακόμα «η Έλυμπο». Βλ. και το σχολιο 137 στο κείμενο https://sarantakos.wordpress.com/2013/04/04/barba/ .
    (Αν και ορισμένοι μη Καρπάθιοι, λαογραφίζοντες και ρομαντικοί, επιμένουν στο «γραφικό» Έλυμπος.)

  39. EΦΗ ΕΦΗ said

    Μαντινάδες

    Μ΄έκαμες και σ’ αγάπησα κι εδά μου λές πουλί μου
    ότι δεν τη θες να τη γροικάς μπλιό την αθιβολή μου. (Παλιά)

    Τσ’ αγάπης σου η αθιβολή, ζάλη στο νου μου φέρνει,
    μια με πετά στ’ ανέφαλα, μια ‘πίσω με γιαγέρνει.(Νεο-παρεϊστικη)

    Λέει σ ένα συρτό του ο Κακλής μια δυνατή «Καλόχαρή μου αθιβολή», παλιό δισκάκι με τον Αλεφαντινό, αλλά εκόλλησε το τσερβέλο τί λέει παρακάτω.¨Ηθελα να τη γράψω πρώτη-πρώτη κ μαζί ν αναρτήσω και το τραγούδι της αλλά το γιουτιούμπι μου το κόβει. Ξα του.
    36. Αρκεσίνιε μπορεί,γιατί μπρος πίσω τα στιχάκια καθώς έχει πολλές-πολλές φορές τη λέξη,τα μπουρδούκλωσα φαίνεται.
    Ωραίο που είναι το τραγούδι όμως αυτό από την Κάρπαθο.

    15.Αλέξη,τώρα είδα ότι τόχεις νωρίς -νωρίς καταγράψει.
    -Ο ακράνης, άγνωστος.Εν τούτοις κάτι αναδεύεται στο νού.Όταν κατακάτσει θα δούμε.

  40. EΦΗ ΕΦΗ said

    39. Ε βέβαια καίτοι ανήκουστός μου ντίπι ο ακράνης ,στην Ιλιάδα κατά Καζαντζάκη-Κακριδή, στη Ραψωδία Ψ μόνο, αναφέρεται δέκα φορές.¨Οταν πήρα τη μαντιναδένια -κατά Ψυχουντάκη- Ιλιάδα, βρήκα να τον αποδίδει σύντροφο ή φίλο και μια φορά τον λέει βοηθό (το Μηριόνη, του αντρείου Ιδομενέα που ο Πολυλάς τον αποδίδει ως ακόλουθο.Στο πρωτότυπο, «θεράπων» ).

  41. Άρτεμη said

    Τί ωραίο κείμενο και τί όμορφες και πλούσιες οι απαντήσεις – συζητήσεις…
    Και το τραγούδι με τη Δόμνα πανέμορφο!
    ώρα μου όμως για μιάν ελαφρώς χαζή και ίσως άσχετη ερώτηση: στον (λίκνο τον λέτε εδώ,σύνδεσμο τον έχω συνηθίσει και σε παρέες γι’ αστείο, λινκιά) τού κειμένου που οδηγεί στον ιστότοπο μαθημάτων παραδοσιακής μουσικής, βρήκα κι’ αλλη λέξη που δέν γνωρίζω: «στα μάρμαρα τού Γαλατά» αναφέρεται «Άουρος πέτρα πελεκά» Μού μοιάζει για «άγουρος» αλλά σίγουρα κάνω λάθος…
    Έχω στο μυαλό μου τη φράση «έχω την αθιβολή σου συνεχώς» που ο ένας παππούς μου εξηγούσε ως «σκέψη»… κρητικός από την ανατολική Κρήτη…
    Μια άλλη απορία. Ετούτο το τραγούδι από την Κάρπαθο http://www.youtube.com/watch?v=yhLLC7tHXiI απαιτεί να γυρνά η κούπα στους συνδαιτημόνες: καθένας πρέπει να την αδειάσει όσο ο χορός επαναλαμβάνει τη λέξη «πάτο». Όμως έχει και δυό λέξεις που σίγουρα είναι λόγιες: επουράνια και καταχθόνια. Και μια λέξη για μένα ακατανόητη: «η κουπα η μονεμπασιά»…
    Οι «επουράνια και καταχθόνια» ίσως εμβόλιμες ίσως και παλαιότατα λαϊκές; Αν ισχύει το δεύτερο, που αμφιβάλλω, θα ήταν και μια εξήγηση για το «αήτητο» τού αρχικού τραγουδιού που ίσως υπήρχε παραλληλα με την καρπαθιώτικη λέξη; (τραβηγμένη από τα μαλλιά η άποψη αυτή αλλά πού ξέρεις ποτέ….)

  42. gbaloglou said

    41

    αγόρι πέτρα πελεκά

  43. gbaloglou said

    41

    «μονεμπασιά» = «μόνη έμβασις» = «μοναδική είσοδος» = «να μπει [η κούπα] μόνο μια φορά στο στόμα» («άσπρο πάτο»);

  44. Άρτεμη said

    42 άρα είναι θέμα προφοράς Ευχαριστώ 🙂

    43 αααα!!!! τώρα καταλαβαίνω και μάλλον έχετε δίκιο Ευχαριστω΄:)

  45. gbaloglou said

    Έχει γιοφύρια η Κάρπαθος;

  46. sarant said

    Mε πρόλαβε ο Μπαλόγλου. Το «άγουρος» είναι συχνό στα δημοτικά και στην Κάρπαθο τα β,γ,δ αποσιωπούνται όταν είναι ανάμεσα σε φωνήεντα.

  47. @34 Αρκισινεύ, τελικά η Αμοργός είναι γκενιζά με πολύ χρυσάφι

    @38 Πέπε Οι γνώσεις περί Καρπάθου οφείλονται αποκλειστικά σε κάτι μουσικολογικά, π.χδ. κάτι δημώδεις δυωδίες που καταλήγουν διάφωνα, και από την έκθεση που υπήρχε πριν από μερικά χρόνια στο Λαογραφικό Μουσείο της οδού Κυδαθηναίων (στο χώρο του παλιά Σκορπιού του Χατζή).
    Α… υπήρχε προ ετών κι ένα ταβερνάκι στην παραλία του Πειραιώς που σέρβιραν μακαρόνια σύστακα, σπεσιαλιτέ Κάσσου, υπέροχα.

  48. Πέπε said

    41:
    α) Άρτεμη, η λέξη είναι «άγουρος» και όντως το «άουρος» είναι θέμα προφοράς. Στα Κυπροδωδεκανησιακά ιδιώματα (στα οποία πρόσφατα έμαθα ότι ανήκουν και τα αμοργιανά!) υπάρχει μια τάση να τρώνε τα -β-, -γ-, -δ- μεταξύ φωνηέντων. Υπάρχει σχετική παρατήσρηση και στην ανάρτηση (αθιβολή > αθιολή). Έλα όμως που έτσι η λέξη έρχεται, συμπτωματικά βέβαια, πιο κοντά στην αρχική της μορφή, «άωρος» (μη ώριμος). Από το μεσαιωνικό «άγουρος» προέρχεται το «αγόρι». Στα καρπάθικα η λέξη «άγουρος» διατηρείται μόνο σε παλιά δημοτικά τραγούδια, όχι στο ζωντανό λόγο.

    β) Η «κούπα» μοιάζει με χαβαλετζήδικο παιχνιδοτράγουδο. Και όντως ξεσηκώνει μεγάλο κέφι. (Πολλές φορές την έχουμε «παίξει» ακόμη και σε παρέες χωρίς κανέναν Καρπάθιο, και κρατάει ένα γλέντι από μόνη της για πάνω από μία ώρα.) Υπάρχει όμως μία μελέτη που, εξετάζοντάς την από κάθε πιθανή άποψη, υποστηρίζει ότι είναι κατά βάθος εξαιρετικά σοβαρή υπόθεση. Για παράδειγμα λέει ότι κατεβάζοντας την κούπα στα καταχθόνια (γιατί ό,τι λέει το τραγούδι το εκτελεί ο πότης) κάνουν προσφορά στους νεκρούς.
    Οι λέξεις «επουράνια» και «καταχθόνια» όντως χτυπάνε περίεργα. Δε νομίζω να είναι παλαιόθεν λαϊκές. Ούτε όμως και νεότερες προσθήκες, δεδομένου ότι το έθιμο είναι σίγουρα πολύ παλιό και δεν μπορώ να φανταστώ το στίχο με άλλες ισοδύναμες λέξεις που σε πρόσφτους χρόνους να αντικαταστάθηκαν. Ίσως είναι δάνειες από το εκκλησιαστικό λεξιλόγιο.
    Η ίδια εργασία εξετάζει και τη λέξη μονοβασιά / μονομπασιά. Καταλήγει ότι είναι η Μονεμβασιά, που εκτός από τοπωνύμιο είναι και το όνομα μιας ποικιλίας κρασιού. Σήμερα αυτή την ποικιλία συνήθως θα τη βρούμε, σε ετικέτες φιαλών, ως «Μαλαγουζιά». Ωστόσο έχει παίξει και η παρετυμολογική επίδραση που αναφέρει ο Γκμπαλόγλου.
    Η ίδια η αρχική λέξη Μονεμβασιά έχει περίπλοκη και ενδιαφέρουσα ετυμολογία. Δεν τη θυμάμαι απέξω, αλλά σα να μου φαίνεται ότι από κει βγαίνει κι αυτή (μόνη έμβασις -θυμάστε τη γεωγραφική μορφή της Μονεμβασιάς). Αν είναι όντως έτσι, έχει πλάκα ότι η παρετυμολογία μάς φέρνει κοντά στην αρχική ετυμολογία, αφού όμως η λέξη έχει διανύσει τόσο δρόμο -τους δρόμους του κρασιού!- ώστε να την έχει αποδυθεί.

    45. Πώς δεν έχει! Όλο το νησί είναι πολύ ορεινό, άρα γεμάτο πτυχώσεις > κοιλάδες > ρέματα. Αλλά το συγκεκριμένο τραγούδι είναι πανελλήνιο και μάλιστα παμβαλκανικό. Το ότι οι συνήθεις εκδοχές αναφέρουν το γιοφύρι της Άρτας είναι εντελώς συμπτωματικό. http://www.youtube.com/watch?v=VV_tRvCLuyw

    46. Λεώνικε, τις μακαρούνες με σιτάκα (όχι στάκα, αυτή την κάνουν στην Κρήτη και είναι άλλο πράγμα) τις κάνουν και στην Κάρπαθο, και υποθέτω και στον Παράδεισο. Το Ακρί στην Πειραϊκή υπάρχει ακόμη, αλλά χρόνια τώρα λέω να το επισκεφθώ και δεν έχω αξιωθεί.

  49. ΕΦΗ ΕΦΗ said

    Αρτεμη,
    41
    Από τα μέρη του παπού καθώς είμαι κι εγώ και λείπω από τους δικούς μου χρόνια,το «Εχω σαφί (συνεχώς ) την αθιβολή σου», μ΄έχει στοιχειώσει ,
    γραμμένο και λεομένο χίλιες βολές.
    Για το επουράνιος, το λέγαν και το λένε ακόμη εκεί κάτω «στα επουράνια» ή «απο τ απουράνια» , ε που ρά νι α (πέντε συλλαβές). Μάλιστα για δέντρο που ψήλωσε (παρ ελπίδα): ήβγηκε στα επουράνια.
    Κι από τα επουράνια, στα καταχόνια: «Εγανάχτησα να βρω το κλειδί εκειά στα καταχόνια απου το ΄χωσες»
    Καταχόνια αντί καταχθόνια. Χώνω, καταχωνιάζω που τα λέμε κι αυτά. Κοινή η ρίζα θαρρώ.

    44 για τον άγουρο, άουρο και παράουρο, να πούμε τα σχετικά κρητικά μας. Στον Ερωτόκριτο (Α΄ 9,10 ), κοίτα πού κρύβεται ένας άγουρος (νεαρός)
    σ’ μιά Κόρη κ’ έναν ’γουρο, που μπερδευτήκα’ ομάδι
    σε μιά φιλιάν αμάλαγη, με δίχως ασκημάδι.
    Αγγουρος, ο άγουρος στην κρήτη. και αγγουρίδα το άγουρο αταφύλι το πεντάξινο (που γίνεται αγάλια-αγάλι μέλι). Και λέμε για κάποιο λαχταριστό (φρούτο συνήθως )που δεν περιμέναμε «να γίνει», ότι τ΄αγγουροφάγαμε ή «τ΄αγγουροφαωμένα λογαριάζεις;» αν κάποιος δεν προλάβει να δοκιμάσει από τους καρπούς κι αναρωτιέται τί έγινε.
    Ο παράουρος, σημαίνει εν πρώτοις ο καθυστερημένος (έκαμε ένα παράουρο κοπέλι) και θεωρώ » ο παρά την (κανονική) ώρα του » γεννημένος ,(όχι απαραίτητα πρόωρα , αλλά πάρωρα γενικώς).
    Όμως «εξεπεσε», (πώς το λέν οι γλωσσο-ειδικοί ) σε συχνή χρήση ως έκφραση απαξίωσης όπως το γενικό «βλάκας» : «μην του πλοθαρρεύγεις,είναι παράουρος» ή ακόμη για αυτοκριτική:»Ε την παράουρη κι εξέχασά το, κι εγκρέμισα το, «κλπ. και ως ρήμα που δηλώνει ανημπόρια: παραουργιώ.
    «Εγώ παιδί μου επαραούργιασα ολότελα και δε μπορώ να κάμω μπλιό μιας πεντάρας δουλειά» μου λέει η μάνα μου. (Δεν είναι από το ούργιος-κλούβιος, διότι το ούργιος στο μεταφορικότ του είναι ‘αδειος στο μυαλό)
    Η γιαγιά μου το λεγε παράγουρος ντρέτα-ντρέτα : » Έκεινιέ η γι αίγα είναι παράγουρη και δεν πίνει τ΄απόπλυμα άνι βγάνει κρετσουλιά» : Η κατσίκα ήταν ιδιότροπη και δεν έπινε τ΄απόλαδα και τα ζουμιά από την επί τούτου-πρόπλυση των πιατικών γιατί όταν είχαμε κρεοφαγία, της μύριζε!
    Παρακάτω θα βάλω αμοναχό ν του το Ζωιδάκη να την πει με λύρα την «Κούπα»

  50. ΕΦΗ ΕΦΗ said

    41 + 48
    youtube.com/watch?v=GYEhb2BKCto

    Νίκος Ζωιδάκης Ομορφη Παρέα

    Όμορφη παρέα και καλό κρασί, κάθησε κοντά μας κέρασε και εσύ.
    Όμορφη παρέα και καλό κρασί, κάθησε κοντά μας κέρασε και εσύ…
    Εβίβα των καλών αντρώς καί βάλε την κανάτα ομπρός,
    Εβίβα μας να λες και σύ και ξαναβάλε μας κρασί
    Εβίβα των καλών αντρώς καί βάλε την κανάτα ομπρός,
    Εβίβα μας να λες κι εσύ και ξαναβάλε μας κρασί..
    Τίνος είναι η κούπα η μονομπασά και δεν την αδειάζει με μια κατεβασά
    Τίνος είναι η κούπα η μονομπασά και δεν την αδειάζει με μια κατεβασά..
    Ξαναβάλε στο ποτήρι μα δεν κάνομε χατίρι,
    Δώσ’του μια να πάει κάτω για να βρεί η κορφή τον πάτο
    Ξαναβάλε στο ποτήρι μα δεν κάνουμε χατίρι,
    δώσ’του μια να πάει κάτω για να βρεί η κορφή τον πάτο πάτο πάτο πάτο πάτο..
    Φκιού ‘ν* του απού δεν πίνει κι άπου δεν κέρνα, κι η ζώη ΄ναι λίγη και γοργοπερνά
    φκιούντου * απού δε μ πίνει κι απού δε ν κέρνα, κ’η ζώη ΄ναι λίγη και γοργοπερνά..
    Κέρνα και το γείτονά σού άπου κάθεται κοντά σου,
    Φέρε μας κι άλλους μεζέδες για να πίνουν οι γλετζέδες
    Κέρνα και τόν γείτονά σού απου κάθεται κοντά σου,
    Φέρε μας κι άλλους μεζέδες για να πίνουν οι γλετζέδες..
    Ας την ανεβάσουμε στα έπουράνια, κι ας την κατεβάσουμε στα καταχώνια
    Ας την ανεβάσουμε στα έπουράνια, κι ας την κατεβάσουμε στα καταχώνια..
    Μην ξεχνάς αυτά που σου ‘πα ξαναγέμισε την κούπα,
    δώσ’ τσι μια να πάει κάτω για να βρεί η κορφή τον πάτο
    Μην ξεχνάς αυτά που σου ‘πα ξαναγέμισε την κούπα,
    δώσ’ τση μια να πάει κάτω για να βρει η κορφή τον πάτο πάτο πάτο πάτο πάτο…

    *Φτου του

  51. Αρκεσινεύς said

    Παρωρίτισσα Έφη, σε χαίρομαι με τα κρητικά σου. Πολύ ωραά η κούπα.

  52. Αρκεσινεύς said

    51. Ωραία η «Κούπα» με το γλυκό κόκκινο κρασί.

  53. Άρτεμη said

    49 Είσαι θαύμα Έφη
    «Για το επουράνιος, το λέγαν και το λένε ακόμη εκεί κάτω “στα επουράνια” ή “απο τ απουράνια” , ε που ρά νι α (πέντε συλλαβές)» Πόσες «σπάνιες» για άλλους τόπους σώζονται!
    Το τραγούδι το ήξερα χρόνια, και πάντα μού άρεσε,αλλά μάλλον είχα ξεχάσει την πληρέστερη εκδοχή που δίνεις. Πανέμορφο είναι 🙂
    Όσο για τον «άουρο» μάλλον το μυαλό μου ήταν κολημμένο αλλού και δέν λειτουργούσε όσο διάβαζα το τραγούδι 🙂
    Χίλια ευχαριστώ για την απάντηση και το δώρο τών στίχων

  54. Αρκεσινεύς said

    Μια από τις πολλές ονομασίες των καλλικαντζάρων είναι παρωρίτες.

  55. sarant said

    50: Θαύμα, πράγματι!

  56. gbaloglou said

    48

    Γιατί υποχρεωτικά παραετυμολογική η «μόνη έμβαση»; Μου φαίνεται απίθανο να κυριάρχησε τόσο πολύ σε νησιώτικο τραγούδι ένα ηπειρωτικό κρασί, ανάλογες εκφράσεις (πχ «η κούπα η μαυροδάφνη») ακούγονται παράδοξες, η λέξη «έμβαση» υπήρχε στα Μεσαιωνικά Ελληνικά, η σύνθεση πιθανολογώ ότι μπορεί να φτιάχτηκε για τις ανάγκες του συγκεκριμένου τραγουδιού και μόνον (ενδεχομένως από κάποιον γνώστη (της ετυμολογίας) της «Μονεμβασιάς»).

  57. Άρτεμη said

    41 Ευχαριστώ πάρα πολύ 🙂 (αν και το «έμβαση» μού φαίνεται πιθανότερο)
    54 Κι’ άλλη μια ονομασία αιγηνίτικη: κολοσέντες – υποτίθεται πως παράγεται από το «κολοκέντες», που κεντούν τον κόλο 🙂 υπάρχει και όνομα Καλοκέντης στην Αίγινα, πριν από μια γενιά το αλλάξανε σε Καλοκέντης μετά από μια περιπέτειά τους με τον προϊστάμενό τους στο τελωνείο τού Πειραιά, ο οποίος νόμιζε πως τους δούλευε όταν εμφανίστηκαν για μια δήλωση τού αιγινήτικου τελωνείου, τρεις υπάλληλοι από κει που λέγονταν και οι τρεις κολοκέντηδες 🙂

  58. Γς said

    57:
    «Κολοκέντης» μια χαρά για Τελωνείο. Ασσορτί και με τα «κόλλα» τους (ποσότητες εμπορευμάτων).
    Την τελευταία φορά που εκτελώνισα κάτι μου βγήκε ο πωπός από την ταλαιπωρία. Κι όλο ψάχναμε να βρούμε τα κόλλα μου ανάμεσα σε χιλιάδες άλλα κόλλα.
    Ποια να είναι άραγε η ετυμολογία της λέξης;

  59. sarant said

    57: Το επώνυμο το ξέρω (στην τωρινή του μορφή). Για τους καλικαντζάρους δεν το ήξερα.

  60. Εξαιρετική η ανάρτηση, και κάποια σχόλια πραγματικά διαμάντια! Μπράβο στον Νικοκύρη καταρχήν, αλλά και στον Πέπε, στην Έφη, σε όλους! (Στην Ιμμόρ εννοείται! 😉 )
    Δεν είχα σχολιάσει μέχρι σήμερα γιατί δεν είχα απολύτως τίποτα να προσθέσω και απλά σας θαύμαζα, αλλά δεν άντεξα άλλο, έπρεπε να βγάλω τη χαρά από μέσα μου! 🙂

  61. Άρτεμη said

    57 Δέν έχετε διαβάσει μερικά παλια τεύχη τής Αιγινήτισσας 😉 ούτε το θαυμάσιο Τα Στενά Παπούτσια τής Ζωρζ Σαρρή που είναι γεμάτο από αναφορές στις λαϊκές δοξασίες τής Αίγινας; 🙂 Θεωρείται «παιδικό» αλλά είναι λαογραφικός θησαυρός…
    58 Κολοτσέντης ή κολοκέντης που κεντάει τον κωλο τών ανθρώπων ως παιχνιδιάρης 🙂

  62. Άρτεμη said

    45, 48 Αυτό το τραγούδι – και ο χορός – δέν είναι μόνο Σκιαθίτικο. Είναι ο λίγο – πολύ άγνωστος χορός που σχεδόν χορογραφημένος εμφανιζεται και εδώ http://www.youtube.com/watch?v=PV9wD_Qsw7A και εδώ στην Καρπαθιώτικη εκδοχή http://www.youtube.com/watch?v=LXhcE2y_jvU
    Υποτίθεται πως «αναπαριστά την σφαγή πάνω από 400 κατοίκων από τους Τούρκους.
    Η τελετή αυτή έχει και την αρχή της στα χρόνια της επανάστασης του 1821 και αιτία ένα τραγικό τοπικό επεισόδιο του Αγώνα, την ομαδική σφαγή υπερτετρακοσίων Ιερισσιωτών, οι οποίοι φαίνεται ότι εκτός της καταστροφής της πόλης τους, πλήρωσαν από τους πρώτους τότε στην Χαλκιδική και βαρύτατο φόρο αίματος.
    Κατά τον ιστορικό I. Βασδραβέλλη («Οι Μακεδόνες εις τους υπέρ της ανεξαρτησίας αγώνας»), η σύλληψη και η σφαγή των 400 Ιερισσιωτών έγινε από τον Σιντίκ Γιουσούφ Μπέη, όταν αμέσως μετά τις σφαγές της Θεσσαλονίκης και την έκδοση του φιρμανίου με το οποίο διετάσσετο η εξόντωση των επαναστατών της Χαλκιδικής και η καταστροφή των χωριών της, εξεστάτευσε δια μέσου του λεκανοπεδίου του Λαγκαδά στην Ιερισσό, για να επιτηρεί από εκεί τους επαναστάτες του Εμμανουήλ Παπά στο Αγιο Όρος.
    Κατά την παράδοση η σφαγή εκείνη έγινε με τρόπο σαδιστικό. Οι μελλοθάνατοι οδηγήθηκαν στο «Αλώνι» και διετάχθησαν να σχηματίσουν αλυσίδα χορού. Έτσι χειροκροτούμενοι, υποχρεώθηκαν να βαδίζουν κάτω από τα σπαθιά των δημίων, οι οποίοι τους αποκεφάλιζαν στην στροφή του «χορού».
    Πιστή αναπαράσταση εκείνου του τραγικού γεγονότος, εκείνου του μακελειού του 1821 είναι ο «καγκελευτός χορός» που επινοήθηκε και καθιερώθηκε να γίνεται στον τόπο της σφαγής που από τότε λέγεται «Μαύρο Αλώνι». (http://ellinwnparadosi.blogspot.gr/2012/03/blog-post_4156.html)
    Όμως το τραγούδι που παλιότερα τραγουδιόταν στην αρχή για να συνεχιστεί με το γεφύρι τής Άρτας έχει τούτα τα λόγια
    «Στου μαύρου νιού – μάννα μ’ – τα’ αλώνι του μαρμαρινό.
    Παίζουν ντ’ ουμάδα – παίζουν – γιυιός κι βασιλιάς. Κανείς κι δεν την παίζει σαν ντου Γιαννάκη».
    Το θεαματικότερο και επίσημο μέρος του χορού, αρχίζει με τον στίχο παράγγελμα:
    «Άκουσι συ προυτουσυρτή κι συ Προυτουκαγκιλευτή!
    Για βιργουλίγα ντου χουρό για βιργουκαγκιλέψτι τουν».
    «Να διώ ψηλές, να διώ λιγνές,
    να διώ την κόρη π’ αγαπώ του ποιος κροτεί του χέρι της,
    του ποιος την αρραβώνα της. Ένας οχτρός μου γείτονας, ας τοιι κρατεί και ας χαίριτι.
    Ως την απάνου Κυριακή, ώσπου ν’ αρραβουνιάσουμι»
    και μαρτυρεί παλιότερη επιρροή, συγγενική τού Κάστρου τήςΩριάς.

    Όποια, – ος έχει χορέψει ή έχει δει να χορεύεται ζωντανά ο καγκελευτός θα δει ότι πραγματικά τα καγκέλια – η φορά και οι στροφές – μιμούνται τον Λαβύρινθο, που είναι σύμφωνα με αρκετούς μελετητές, ο πρόγονος τού Κάστρου τής Ωριάς. Δέν έχω πρόχειρες παραπομπές, αλλά οι Φρέιζερ, Λεκατσάς, Kερένυ. ακόμα και ο Κακριδής και πολλοί νεώτεροι συμφωνούν ότι το περπάτημα στον Λαβύρινθο ήταν μια μυητική κατάβαση στον Άδη ή αντιστοίχως μυητική «ανάκληση» προηγούμενων ζωών. (Ειναι φυσικό να μήν έχω τις παραπομπές εύκαιρες επειδή είναι τόσο πολλές, συγχωρείστε με 🙂 )
    Άρα ο καγκελευτός είναι πραγματικά σχετικός με σπονδές και «μνήμες θανάτου», όπως πολλοί χοροί και πολλές συνήθειες που ξεχάσαμε τί σημαίνουν πια. Στην ίδια λογική είναι και τούτη η σύνθεση http://www.youtube.com/watch?v=bGfkDWO7NoY από τη μακριά της εισαγωγή και μετά…

    Αντιγράφω από http://el.wikipedia.org/wiki/%CE%8C%CE%BB%CF%85%CE%BC%CF%80%CE%BF%CF%82 «Γκορτσιά – Οροπέδιο των Μουσών – Κορυφές» Από τα 1.100m στα 2.700m του «Οροπεδίου των Μουσών», όπου’ και τα καταφύγια «Γιώσος Αποστολίδης» (2.760m) και «Χρήστος Κάκκαλος» (2.650m). Η πορεία είναι όμορφη, σε δάσος πεύκου και οξιάς μέχρι τα 2.000m της θέσης «Πετρόστρουγκα», όπου οι καταιγίδες είναι συχνές. Κατόπιν ακολουθεί πορεία σε δάσος με ρόμπολα και στη συνέχεια σε αλπικό τοπίο με καλό μονοπάτι. Από την κορυφή «Σκούρτα» στα 2.450m μέχρι τα καταφύγια, στενό πέρασμα «Λαιμός» και σαθρό πεδίο «Καγκέλια», με άνετο όμως μονοπάτι οδηγούν στο «Οροπέδιο». Μεγάλη διαδρομή χωρίς νερό με πολλές ώρες στην αλπική ζώνη πού σημαίνει απαραίτητα πρωινό ξεκίνημα. Από τα καταφύγια του «Οροπεδίου των Μουσών» προς τις καθαρά πεζοπορικές κορυφές «Σκολιό» και «Άγιο Αντώνιο» αλλά και προς τα δυσκολότερα λούκια του «Στεφανιού» και του «Μύτικα» κινούμαστε κάτω από το «Στεφάνι» προς τα «Ζωνάρια» σε σαθρό αλλά φαρδύ μονοπάτι, κάτω από ορθοπλαγιές και λούκια.
    (Αυτό για τη χρήση τής λέξης καγκελι)

    επίσης αντιγράφω από http://www.rembetiko.gr/forums/archive/index.php/t-19176.html
    για τη ρυθμική αγωγή
    Ό τι είναι επτάσημο δεν είναι κατ’ ανάγκη και καλαματιανό, έστω και αν τονίζεται 3 2 2. Ο Πίκινος συγκεκριμένα έχει πολύ αργή ρυθμική αγωγή για να χορευτεί ωραία, είτε ως καλαματιανός είτε ως μπεράτι. Επίσης, το καγκέλι αρχίζει μεν με επτάσημο συρτό αλλά η «ονοματοποιός» διαφορά είναι ότι προς το τέλος του χορού γυρίζει σε ρυθμό «στα δύο», δίσημο. Από χρόνια έχω την απορία για την ονομασία του, αφού δεν έτυχε να το δώ ποτέ να χορεύεται. Μήπως ο χορός θυμίζει «καγκελευτό»; Πάσα πληροφορία δεκτή.

    Τυγχάνω χορευτής ουκ ολίγα χρόνια και λέω ότι η ρυθμική του αγωγή δεν εμποδίζει να χορευτή ωραία.Ελάτε του Αγίου Πνεύματος στο Μεσολόγγι και θα το καταλάβετε.Στην ίδια ταχύτητα και πιο αργά χορεύουν και στο πωγώνη.Μόνη διαφορά το μέτρο, είναι 2/4 και όχι 7/8.

    Το καγκέλι αρχίζει εφτάρη και τελειώνει με γύρισμα των οργάνων σε δυάρη, όπως σωστά παρατήρησες Νίκο, αλλά στην περιοχή του Δυστόμου, Λειβαδιάς, Λειβανάτες κ.λ.π.Γιατί στην αργολίδα για παράδειγμα δεν κάνουν πάντα γύρισμα και στο ξηρόμερο Αιτωλ/νίας ποτέ.

    Όταν λένε καγκέλι στην ‘Ηπειρο εννοούν άλλο πράγμα. Χορεύεται με 2 και 3 ή και 4 σειρές και ο ρυθμός του είναι 3/4 Π.χ. τέτοια ώρα ήταν ψες. Εδώ είναι καγκελευτός, όπως λες.
    Στη Θεσσαλία χορεύεται στην φορά του κύκλου χωρίς πιασμένα χέρια, ο ένας πίσω από τον άλλον ή/και ελεύθερα σαν αντικριστός. Στην Στερέα και στην Πελ/νησο χορεύεται σε κύκλο, μπροστά οι άντρες και πίσω οι γυναίκες.

  63. Άρτεμη said

    Και εδώ σύγχρονη καταγραφή τού χορού http://www.youtube.com/watch?v=1AvpLKlJt_0&list=PL5B27AB9B0AEA3B76
    Μερικοί από τους χορευτές πιθανώς να συμμετέχουν στα πρόσφατα γεγονότα 🙂

  64. sarant said

    Α, ευχαριστώ πολύ, τίποτε από αυτά δεν το ήξερα!

  65. Άρτεμη said

    64 για να εκφράσω τη χαρά μου για το ευχαριστώ, ένα αντίδωρο – τραγούδι που αγαπώ πάρα πολύ αλλά έχει και μια λέξη που δέν ξέρω και, πονηρά παρακαλώ και εσάς και όποιαν, – ον γνωρίζει να μού την εξηγήσει:

    Τής ξενιτιάς τραγούδι φυσικά. Όμως…. Τί είναι οι «απουλιάνες» τής δεύτερης στροφής; Έχωχ την εντύπωση πως είναι το ξεροχώραφο – στις μέρες μας φορολογούνται κι’ αυτά. Όμως ίσως και να πέφτω έξω

  66. Άρτεμη said

    και ξαφνικά συνειδητοποιώ πως ο δεύτερος σύνδεσμος στο μακρυνάρι που ανάρτησα είναι λάθος. Αυτός εδώ πρέπει να είναι ο σωστός http://www.youtube.com/results?search_query=%CE%BA%CE%B1%CE%B3%CE%BA%CE%B5%CE%BB%CE%B5%CF%85%CF%84%CF%8C%CF%82+%CE%B9%CE%B5%CF%81%CE%B9%CF%83%CF%83%CE%BF%CF%8D+

  67. sarant said

    65: Δεν την ήξερα, αλλά γκουγκλίζεται με αυτή τη σημασία, ξεροχώραφο.

  68. Ηλεφούφουτος said

    Τώρα διάβασα το άρθρο με όλα τα σχόλια, και θάμαξα!
    Πολύς πλούτος και πολλά όμορφα πράγματα!

    Επίσης, συμφωνώ με τον Πεπε και την τοποθέτησή του για το δημοτικό τραγούδι στο σήμερα.

    Κατά τ άλλα δεν έχω να πω τίποτα και περιορίζομαι, όπως ο Στέλιος, να χάσκω θαμάζοντας.

  69. Άρτεμη said

    67 ευχαριστώ

  70. sarant said

    68: Όχι να θαμάζεις χάσκοντας; 🙂

  71. EΦΗ ΕΦΗ said

    51,53,55 Φχαριστώ και δι υμάς,πολλαπλασίως!
    Άρκε, ωραίοι οι παρωρίτες.Το λέτε και για ξωτικά, διαβόλους και συναφείς φανταξές; Καταργίτες λέμε μεις, γενικώς.
    Καταργίτης : ο διάολος, ο Καταραμένος αλλά και ο ανάποδος άνθρωπος »Γιάε εκέ έναν καταργίτη πως εποδιασκέλωσε κι εκαβαλίκεψε το γάιδαρο αξέστρωτο» για μικρό ατίθασο παιδί-την αφεντιά μου- προπολεμικά,( φάτσα-χάσκα).
    Σκαλίζω το μυαλό μου για την κούπα τη μονομπασιά. Μήπως σχετίζεται με την πήλινη παλιά κούπα – μίνι κανάτι – που έπινες μόνο από ένα στόμιο κλείνοντας μια τρυπούλα κάτω από το στόμιο (ή το «αυτί «;) .Κάπου εκεί το χάνω.Δεν έχω και «στασό» να το καλοσκεφτώ. Μαγερεύω πρωτοφανίστικες αγκινάρες και πάω μέσα-όξω.
    59.Θυμήθηκα την Καλλικατζούνα στον Παπαδιαμάντη, ένα θαλασσινό μαυροπούλι (αλκυώνα;) που τους τρόμαξε και ντουφέκαγαν στο βρόντο .

  72. Αρκεσινεύς said

    57. Κολοσέντες: ωραίο. Εγώ ξέρω κωλοβελόνηδες (καλικαντζάρους). Το ίδιο μάλλον σημαίνει.

  73. Αρκεσινεύς said

    71. ποδιασκελωτά, η καβάλα με ανοικτά τα σκέλη και τον καβαλάρη να κοιτάζει προς τα εμπρός , ίππευαν μόνο οι άντρες. Η καβάλα ποδιασκελωτά από τις γυναίκες θεωρούνταν άσεμνη στάση.
    Τα μικρά κορίτσια δεν τα ηβανίζανε.

    ΟΙ αγκινάρες γιατί πρωτόφαντες;

  74. Αρκεσινεύς said

    71.τέλος. Διάβασα ξανά το διήγημα του Παπαδιαμάντη. Το δεύτερο μισό πολύ ωραίο. Λέει ότι ήταν αλκυών.
    Παρατήρησα το μεσαιωνικό εργατίνα

  75. Πέπε said

    62:
    Άρτεμη, μας έχεις μπερδέψει λίγο.

    Ξεκινώντας από το 41 σου, έγινε λόγος για δύο καρπάθικα τραγούδια: την Κούπα και το Γιοφύρι της Άρτας. Για την Κούπα σχολιάσαμε ότι μια άποψη* τη συνδέει με νεκρικά έθιμα. Για το Γιοφύρι δε σχολιάσαμε τίποτε ιδιαίτερο, γιατί είναι έτσι κι αλλιώς το πιο πολυμελετημένο και πολυσχολιασμένο ελληνικό τραγούδι μαζί με τον Νεκρό Αδελφό. Απλώς υπενθυμίσαμε ότι είναι τραγούδι πανελλήνιο, και ως παράδειγμα ρίξαμε ένα βιντεάκι από τη Σκιάθο.

    Στην πορεία των σχολίων προκύπτει ότι και η Κούπα της Καρπάθου δεν είναι αποκλειστικά της Καρπάθου.

    Η ιστορία για την προέλευση του Καγκελευτού χορού της Χαλκιδικής δεν έχει σχέση. Το πρώτο βίντεο του 62 δείχνει ένα χορό χωρίς λόγια, που βηματικά μοιάζει με το πώς χορεύουν την Καμάρα (το Γιοφύρι δηλαδή) στη Σκιάθο. Μας παραθέτεις την ιστορία την οποία υποτίθεται ότι αναπαριστά αυτός ο χορός, η οποία είναι καθαρά τοπικού ενδιαφέροντος και αποκλείεται να γέννησε τα βήματα του Σκιαθίτικου χορού, επιπλέον δε δεν έχει και καμία σχέση με την ιστορία του Γιοφυριού. Στον Καγκελευτό τραγουδάνε και διάφορα τραγούδια: του Μαυρινού τ’ αλώνι (στοίχημα νέου με τον Ήλιο, μια παραλογή), το «Ακούς εσύ πρωτοσυρτή» (ένα τραγούδι χωρίς ιδιαίτερο βάθος – απλώς μιλάει για τον ίδιο το χορό και καταλήγει σε ερωτικό, και δεν μπορώ να φανταστώ τι σύνδεση μπορεί να έχει με το Κάστρο της Ωριάς), ΚΑΙ το Γιοφύρι της Άρτας. Και καταλήγεις ότι ο Καγκελευτός συνδέεται με το Λαβύρινθο (και δι’ αυτού με το Κάστρο της Ωριάς) και με την κάθοδο στον Άδη. Ναι, όμως:
    α) Άλλο ο Λαβύρινθος, άλλο η κάθοδος στον Άδη. Ακόμη πιο άλλο είναι η ιστορία για τη σφαγή των τετρακοσίων.
    β) Στο κέντρο του Λαβυρίνθου βρισκόταν ο Μινώταυρος, και μπήκε μέσα ο Θησέας να τον σκοτώσει. Στο κέντρο του κάστρου βρισκόταν η όμορφη κυρά του κάστρου, και μπήκε ο προδότης χωρίς να είναι βέβαιο αν σκόπευε να τη σκοτώσει γιατί πρόλαβε εκείνη και αυτοκτόνησε. Ποία η σχέσις;
    Και κυρίως:
    γ) Εξ αρχής συνδέσαμε όχι το Γιοφύρι, ούτε το χορό του, αλλά την Κούπα με τα του Κάτω κόσμου.

    Συνολικά μένω μ’ ένα μπέρδεμα χίλιων δυο ασύνδετων στοιχείων.

    Το μόνο που βλέπω εγώ που θα άξιζε να αναζητήσει κανείς την ερμηνεία του είναι ότι ο σχηματισμός του χορού στον χαλκιδικιώτικο Καγκελευτό και στη σκιαθίτικη Καμάρα είναι ο ίδιος. Και θα διερωτώμουν μήπως τον έφεραν στη Σκιάθο Μακεδόνες πρόσφυγες (υπήρχαν πολλοί μετά την Επανάσταση, αλλά δεν ξέρω αν ήταν από τη Χαλκιδική).

    ________________________________
    *Μια άποψη: Ήδη πιο πάνω (48) ανέφερα αορίστως ότι υπάρχει «μια μελέτη» για την Κούπα. Δε θυμάμαι ούτε το συγγραφέα ούτε ακριβώς τι λέει, και δεν έκανα τον κόπο να αναζητήσω το βιβλίο γιατί δε νομίζω ότι έχει και μεγάλη σημασία σε σχέση με το θέμα μας. Αν προκύψει ότι τελικά έχει, να το κοιτάξω, για να μιλάμε συγκεκριμένα.

  76. EΦΗ ΕΦΗ said

    73.Ναι ! «Αντρίστικο κάθισμα» το λέγανε αυτό.Το άλλο, σελάδικο: «Μας επάντηξε κι ήτονε καβαλάρης σελάδικα στο ψαρό γάιδαρο».
    Κυρίως επειδή ήταν παράτολμο, για τόσο πιτσιρίκα, έμεινε και με πείραζαν ως τελευταία οι γεροντότεροι, για την καβαλαρία μου στο ξέστρωτο γαιδούρι.Μικρή,μικρή (μικιό-μικιό) δεν μπορούσα να ανεβάσω το σαμάρι και να το δέσω στο ζώο, μα και ως πιο μεγαλοπή,αν τον πετύχαινα στη βοσκή χωρίς το σαμάρι δεν θα έχανα την ευκαιρία.να βολτάρω .Ήταν πολύ ήμερος και σχετικά χαμηλόσωμος ο Καζόλιος ,τον έσερνα σε κανα ξεροτρόχαλο και φραπ σάλταρα στη ράχη.Πάντα η προβιά του ήταν ζεστή και η κοιλιά του φουσκωμένη και μου γεννούσε ασφάλεια όσο κι αν.τον έκανα να τρέχει.Δε φοβήθηκα ποτέ μα δε με γκρέμισε και καμιά φορά.Σήμερα τον θυμήθηκα για τα καλά.Νωρίτερα,μου έβαλαν μέσα στη σακούλα με τα ψώνια, δυο διαφημιστικά για γάλα γα’ι΄δούρας ,κάπου στην Ηλεία. Και η συμπαθής μουτσούνα του με τις ματαρώνες και τις ανοικονόμητες αυτούλες, με καλοκάρδισε ακαριαία.
    Πρωτοφανίστικο λέμε για το φρούτο, λαχανικό κλπ που το τρώμε πρώτη φορά στη νέα σαιζόν του, κυρίως όταν ήταν από δικό μας φυτό-δέντρο, λέγαμε πριν την πρώτη μπουκιά την ευχή : «λίγωση και γέμωση κι ο κόσμος να γεμίσει».
    Επί των αγκινάρων ,απλώς εμείς πήραμε τώρα πρώτη φορά.Της Κρήτης, που έχω λαμβάνειν, είναι δαφνάτες και είναι πιο όψιμες. Ναα σου πω κάτι ,το ωραίο αρθρο για την Αμοργό με τις φωτο κ το Φωστιέρη νόμιζα ότι περιλάμβανε φωτό με περγαλίδι. Είδα μόνο το μοναστήρι-πεταλίδα στους βράχους.Τώρα σιχτιρίζω να ξαναβρώ το νήμα εκείνο αφού δε γράψαμε για μέρες.
    Η Καλλικατζούνα μου έμεινε με τον απόηχο του καταδιωκόμενου χωρίς λόγο πουλιού (ή το είχαν για γρουσουζιά;- που πάλι το ίδιο κάνει για μένα).Θα το βρω να το ξαναδώ.Κυρ Αλέξανδρος είναι αυτός.Ανεξάντλητος.
    41. Ανέτρεξα στα γκούγκλια και δε διαφωτίστηκα.Λέω μήπως «η κούπα» η μονοβασιά. μονεβασιά,μονομπασά, μονεμπασά (όπως ακούγεται κάθε φορά) ειπώθηκε έτσι επειδή πίνεται μονοκατεβασιά, μονοκοπανιά.(δος τση μια να πάει κάτω), άσχετα που εν πρώτοις φαίνεται να συμπίπτει με τις «παραφθορές» της γνωστής μονεμβασιάς. Το βρήκα στο γιουτιούμπι σε μια παλιά παραλλαγή, από το Θανάση Γκαϊφύλλια, πολύ ενδιαφέρουσα κατ΄εμέ.

  77. Πέπε said

    71: Καλικατζού είναι ο κορμοράνος, ένα πουλί που μοιάζει με μαύρο γλάρο. Αλλού το λένε θαλασσοκόρακα. Καλλικατζούνα μάλλον το ίδιο θα είναι. Η αλκυόνα δεν είναι μαύρη, έχει πολλά και φανταχτερά χρώματα, και είναι και πολύ μικρότερη.

  78. EΦΗ ΕΦΗ said

    75.
    Ο Μαυριανός έχει ενδιαφέρον και για την αθιβολή του άλλου νήματος. Μου φαίνεται ξεκινά,».. αθιβολή δεν είχανε κι αθιβολή εφέραν..» ή» κι αθιβολή ευρήκαν». Είπα κι εγώ από χθες να το αναζητήσω αλλά χρωστώ μαντινάδες πρώτα.(Ετσι το βάνει ο νους μου)
    Πωπώ λείπει ο νικοκύρης κι απλώνουμε σεντόνια. Πλένουμε, λευκαίνουμε και μοσχοσαπουνάμε! 🙂

  79. EΦΗ ΕΦΗ said

    77.Καταγράφεται παραχρήμα. Όμως έχουμε εδώ κορμοράνους; (δε γκουγκλίζω για χάρη τους τώρα). Αμα υπάρχουν Μαραμπού , Γερανοί, Αλμπατρος, γλάροι κι Αλκυώνες , οι Κορμοράνοι ας πετάξουν παραπέρα (αν και διάολε, κι αυτούς θαρρώ τους αγκάλιασε η μούσα.Ναι μπορεί ο Καββαδίας κι αυτούς.ή κάποιος Γάλλος (Σκέφτομαι μεγαλοφώνως ).

    78.Εδώ είναι κι οι αθιβολές βρε κανυώρα (στραβάδι-εγώ).
    .

  80. Πέπε said

    Ναι, έχουμε.

  81. sarant said

    76: Να και ο Νικοκύρης.
    Εγώ το ήξερα «πρωτοφανήσιμο», ήταν λέξη της παιδικής μου ηλικίας, και έπαθα σοκ όταν διαπίστωσα πως είναι σπανιότατη, Ιδού η εξιστόρηση του σοκ:
    https://sarantakos.wordpress.com/2010/05/28/prwtofanhsima/

  82. Μαρία said

    79 Αν κάποτε επισκεφτείς την Κερκίνη
    http://www.iconstravel.com/poulia

  83. Πέπε said

    Εξ αφορμής του λινκ στο 82:
    Νίκο, έχεις σκεφτεί ποτέ να γράψεις κάτι για τις τραγελαφικές και κίβδηλες ονομασίες πτηνών τύπου «κρυπτοτσικνιάς» που έχουν εισβάλει τις τελευταίες δεκαετίες, εκτοπίζοντας όλες τις γνήσιες ελληνικές, λαϊκές ή επιστημονικές;

  84. EΦΗ ΕΦΗ said

    82.Ε Έχετε ομορφιές (και νοστιμιές) εκεί πάνω.
    Για τη λέξη απουλιάνα που αναφέρθηκε νωρίτερα, βρήκα την «τρανή απουλιάνα» και «τ΄Μαρίνου την απουλιάνα» στην Ιερισσό (σκουργιές και βάσανα) και πέφτω σ αυτό το ιστορικό: «…Μόνο ένα 10 % των κατοίκων του χωριού, το πολύ, δεν είχαν μια «σποριά καλαμποκιάς» ή«καναδυό αχλαδούδες,αμυγδαλούδες ή ελιούδες.» Αυτοί ήταν οι μαγαζάτορες, που στην Ιερισσό ήταν οι πρόσφυγες που είχαν έλθει από τη Μικρασία και που τους είχαν δώσει κλήρο «στου Ξεροπουτάμ’. »
    Συγκίνηση και μελαγχολία. Τι γλώσσα! ακόμη μια:.αχλαδούδες,αμυγδαλούδες ή ελιούδες.
    Ας κάτσω στ αυγά μου :με τους κοτσιφούς μου και τσ ατσελέγους, τα γιαννάκια τις τσεμπέρες, τα λαδάκια,τα χιαμάκια,τσι τρυποκάνηδες, τις κίσσες,τα τριγόνια,τις πέρδικες (τ΄αοριού και των χαμηλωμάτων) τους συκοφάδες,τα χοχλοπετεινάρια, τσι τρουλίδες, τους σπάνιους γυπαετούς (κοκαλάδες), τα γεράκια,τους χλούφτηδες, τις σκλώπες, τους χαρκιάδες, άντε και κανένα κόρακα (που χάνονται κι αυτοί κει κάτω)
    Οι κορμοράνοι έπεσαν θύμα του ονόματός τους μέσα μου. Ψοφιμότροφο μού ΄μοιαζε! και μάλιστα μακρινών νησιών και θαλασσών. Μαραμπού στο χειρότερο. Αν τους τραγούδησε ξένη μούσα , για εξιλέωση θα τους κάνω μαντινάδες 🙂

    Α, στις αναφορές του εντύπου για την Ιερισσό γράφει την ιστορία του τρυποκαρίτη (ενός πουλιού) μπορεί νά ναι ο δικός μας τρυποκάνης (τρυποφράχτης αλλού).

  85. sarant said

    83: Δεν το ξέρω καθόλου το θέμα, Πέπε. Αν γράψεις εσύ, ευχαρίστως το αναδημοσιεύω.

    84: Μόνο την ετυμολογία της απουλιάνας δεν μάθαμε.

  86. ΕΦΗ ΕΦΗ said

    85.β. Την περικυκλώνουμε την απουλιάνα. Γύρω-γύρω της : αλητάνα -αλτάνα, γράνα :). Είναι ομορφούλα και δε θα ξεφύγει. Πολλά τα έτη δέσποτα. Τηγάνια και σαγάνια , τσίκνες ως τα επουράνια. (Μεταφορικά πάντα διότι νηστεύουμε κι είναι και «Χαιρετισμοί» απόψε.- φάτσα μ ένα μάτι)

  87. 83, 85 Για τις ονομασίες των πουλιών, θυμάμαι αυτό: http://lexilogia.gr/forum/showthread.php?11697-%CE%9F%CE%BD%CE%BF%CE%BC%CE%B1%CF%83%CE%AF%CE%B5%CF%82-%CF%80%CF%84%CE%B7%CE%BD%CF%8E%CE%BD-%CE%B1%CF%80%CF%8C-%CF%84%CE%B7%CE%BD-%CE%9F%CF%81%CE%BD%CE%B9%CE%B8%CE%BF%CE%BB%CE%BF%CE%B3%CE%B9%CE%BA%CE%AE-%CE%95%CF%84%CE%B1%CE%B9%CF%81%CE%B5%CE%AF%CE%B1

  88. Άρτεμη said

    75 ομολογώ πως σάς έμπλεξα. Ο Λαβύρινθος έχει ερμηνευθεί όμως και ως μυητική κάθοδος στον Άδη και ανάσταση (οι Λεκατσάς, Γκρέιβς, Φρέιζερ και άλλοι πολλοί το έχουν συζητήσει και στηρίξει) εξ ού και η σύνδεσή του με χορούς που αναπαριστούν αυτό το «δρομολόγιο» και η απόδοση τών χορών αυτών σε πολύ μεταγενέστερα γεγονότα που σχετίζονται με ομαδικους θανάτους

  89. Ακτήμων said

    @ Πέπε [83]

    Διάβασα κάπου τελευταία ότι ο σπουδαίος λόγιος και διδάσκαλος του Γένους Αναστάσιος Γόρδιος από τα Μεγάλα Βρανιανά [σήμερα Βραγγιανά] των Αγράφων (1654-1729), έγραψε και ένα έργο με τίτλο:

    «Περί ονομασίας των τετραπόδων, ζωϋφίων, πτηνών, ιχθύων, δένδρων, οπωρών τε και βοτάνων… κλπ», δηλαδή ένα είδος ονομαστικού φυσικής ιστορίας (λόγια και λαϊκή λέξη κλπ)

    Αναζήτησα επιμόνως το κείμενο αυτό και σε μεγάλες βιβλιοθήκες (Εθνική, Γεννάδειος κ.α.) αλλά και -όσο μπορούσα- στο διαδίκτυο, πλην χωρίς αποτέλεσμα.

    Μήπως μπορείτε εσείς ή κάποιος άλλος από τη θαυμάσια παρέα σας να με βοηθήσει να το εντοπίσω;

    Ευχαριστώ πολύ.

  90. sarant said

    Καλημέρα. Πολύ ενδιαφέρον ακούγεται αυτό, αλλά δεν έχω ιδέα πού να το βρείτε. Κανείς άλλος ξέρει;

  91. Γς said

    87:
    > Για τις ονομασίες των πουλιών, θυμάμαι αυτό

    Κι ήρθε προχτές από το σπίτι η φίλη μας η Ντίνα. Είναι εθελόντρια στις εκδηλώσεις της Ελληνικής Ορνιθολογικής Εταιρείας και είχαν ένα χάπενινγκ για παιδάκια στο Πάρκο Καραμανλή εδώ στη Ραφήνα. Εφτιαξαν φωλιές για χελιδόνια και τέτοια.
    Στο σπίτι όμως βάλθηκε να ευαισθητοποιήσει και τη φίλη της, την κυρά.
    Της έδειξε και το βιβλίο με τα πουλιά που είναι σε κίνδυνο.

    -Τα έχει όλα τα πουλιά ρε Ντίνα που είναι υπό εξαφάνιση; Τη ρωτάω.
    -Ναι, βέβαια.
    -Όλα;
    -Όλα!
    -Το δικό μου το έχει;

  92. Ακτήμων said

    @ Sarant [90]

    Λέτε να υπάρχει στο TLG (στο οποίο δεν έχω πρόσβαση); Μέχρι πού, άραγε, να έχει φτάσει το TLG;

  93. sarant said

    Όχι, δεν υπάρχει. Το TLG έχει και συγγραφείς μετά την Άλωση. Ίσως στον Ελληνομνήμονα να έχουν τον Γόρδιο.

  94. Ακτήμων said

    @ 93

    Ευχαριστώ, πάντως.

  95. Πέπε said

    Δε νομίζω ότι θα βοηθήσω: το εν λόγω έργο μού είναι παντάπασιν άγνωστο, και δεν έχω ιδέα αν τον 18ο αιώνα η λογική της συστηματικής κατάταξης ήταν η ίδια όπως σήμερα. Αυτό που μπορώ να πω είναι ότι τις «γνήσιες ελληνικές επιστημονικές ονομασίες» που αναφέρω στο #83 τις πρωτοσυνάντησα στον «Βίο των Ζώων» του Νικ. Γερμανού, Ελευθερουδάκης 1932, και τη χρησιμοποιεί και η εγκυκλοπαίδεια του Ελευθερουδάκη. Βρίσκονται σε πλήρη αντιστοιχία με τις λατινικές, επομένως και με την (τότε) Συστηματική, η οποία από το ’30 μέχρι σήμερα μπορεί να έχει διορθωθεί σε σημεία αλλά δεν έχει αναθεωρηθεί εκ βάθρων. (Δηλαδή έτσι νομίζω, δεν είμαι ζωωολόγος, μην πάρω κανέναν στο λαιμό μου, απλώς έχω αυτή την εντύπωση).

    Μιας και το λινκ του Δύτη (#87) με έβαλε στη διαδικασία να ξαναθυμηθώ αυτό το καταπληκτικό βιβλίο, τον Βίο των Ζώων, που στην παιδική μου ηλικία με είχε πάει αμέτρητα ταξίδια (σημειωτέον, δεν είναι παιδικό, μην πάει στο κακό ο νους σας) αλλά μετά εξαφανίστηκε μυστηριωδώς από τη βιβλιοθήκη του πατρικού μου και εξ αφορμής του λινκ που λέγαμε το αναζήτησα και το βρήκα σε παλαιοβιβλιοπωλείο, στην πρωτότυπη έκδοση του ’32, δερματόδετο, σχήμα πλάκας πεζοδρομίου (σχεδόν), ολοκαίνουργο και σε σκανδαλωδώς προνομιακή τιμή,

    [έλεγα λοιπόν: μιας και…, ακολουθεί η κύρια πρόταση]

    …ιδού μερικά δείγματα:

    Απτηνοδύτης ο παταγονικός (Aptenodytes patachonica – βασιλικός πιγκουΐνος)
    Δασύπους ο σμηριγγοφόρος (Dasypus villosus – αρμαντίλο)
    Ευνήκτης ο μυοθήρας (Eunectes murinus – ανακόντα)
    Γυπογέρανος ο γραμματεύς (Gypogeranus serpentarius – νομίζω τον λένε «γραμματικό» στα ελληνικά)
    Στεάτορνις η καρίπειος (Steatornis caripensis – είδος αφρικάνικης γιδοβύζας)
    Μουγίλος ο κέφαλος (Mugil cephalus – κέφαλος / μπάφα)
    Γυπάετος ο πωγωνίας (Gypaetus barbatus – γυπαετός)
    Πανδίων ο αλιάετος (Pandion haliaetus – ψαραετός)
    Λεπτόπτιλος ο βαλαντιοφόρος (Leptoptilus crumeniferus – μαραμπού)

    Προφανώς δεν προορίζονται για χρήση στον καθημερινό λόγο. Ωστόσο, μη μου πείτε ότι δεν αποτελούν ποίηση!

  96. ΕΦΗ ΕΦΗ said

    95. Ο βίος των ζώων από μόνος του είναι στιχάκι.

    Τί είναι η πατρίδα μου

    Αρχιπέλαγος Αιγαίο
    Πούλια νήσων Ιονίων
    οστό η Πίνδος ραχιαίο.
    Βίοι ζώων και Αγίων .

    (Συνεχίζεται)

  97. 95,
    Κι άλλο ένα: Σκολόπαξ ο αγρότης (μπεκάτσα)

  98. Γς said

    97:
    Ευτυχώς poy η μπεκάτσα δεν είναι απειλούμενο είδος στην Ελλάδα

  99. ΕΦΗ ΕΦΗ said

    Περί ονοματολόγιου πουλιών :

    Στα τελευταία σταροχώραφα της μικρής πατρίδας,τα τελευταία άγουρα χρόνια μου, περιλαμβάνουν και Ιούλιους ,ντάλα μεσημέρι στα θερισμένα ,να «κυνηγώ» κορυδαλλούς. Έψαχνα (μάταια) για τις φωλιές τους κι έκανα χάζι το ιδιαίτερο πέταγμά τους. Διασκέδαζα δηλαδή, αναζητώντας ίχνη από αυτά τα όμορφα πουλιά με το λοφίο και την κατσαρή φωνή.
    Φρουστ πετάγονταν μ΄ ένα ξεχωριστό, «χτιστό» λοξά, κλιμακωτό φτερούγισμα προς τ ουρανού τα πλάγια ,όπου η πηχτή ζέστη σχημάτιζε αχνιστά σγουρά κύματα , τραγουδώντας σαν νάχουν νεροσφυρίχτρες στο λαρύγγι.
    Οι φωλιές τους είναι κατάχαμα, σε βαθουλώματα ανάμεσα σ΄ αραιές πετρούλες, μέσα στα σπαρμένα χωράφια που όμως ποτέ δεν τις βρίσκαμε στο θερισμό.Με τόση σοφία διαλέγουν τα σημεία. Οι αγαπημένες τρουλλίδες ή ασκορδαλλοί ,εκείνων των καιρών.

    1. Κορυδαλλός ο αγροδίαιτος ή ο αγροτικός (Alauda arvensis), κοινώς σιταρίθρα, τσαρίθρα, κατσουλιέρης, ντόντα και ντόντολα, που είναι το πιο κοινό είδος·
    2. Κορυδαλλός ο λοφιοφόρος (Galerida cristata ή Alauda cristata) κοινώς κατσουλιέρης, όπως και ο προηγούμενος, κατσουλιανός, κατσολογιάννης, κατσιλαϊνός, κουρτσολιός και κορυδός, που είναι ο μεγαλύτερος απ’ όλους·
    3. Κορυδαλλός ο δενδρόβιος (Lullula arborea), κοινώς μολωχτός και τουρλάκι, που ζει κοπαδιαστά και κουρνιάζει πάνω στα δέντρα·
    4. Κορυδαλλός ο βραχυδάκτυλος (Calandrella brachydactyla), κοινώς επίσης μολωχτός, καλοκαιρινή σταρίθρα, μουλωχτίνα, λαγιαχτήρα και χαμοκλάδα·
    5. Κορυδαλλός ο τεφρόχρους (Calandrella cinerea)· και…
    6. Κορυδαλλός ο κάλανδρος (Melanocorypha calandra), κοινώς γαλιάνδρα, καλάνδρα και τραχήλα.
    7 Κορυδαλλός ο ερημόφιλος ο βαλκανικος (Εremophila alpestris balcanica), κοινώς χιονάδα.
    8.Κορυδαλλός ο ερημόφιλος ο αλπικός (Eremophila alpestris),το μόνο είδος που ζει στην Αμερική

  100. ΕΦΗ ΕΦΗ said

    Τί είναι η πατρίδα μου

    Αρχιπέλαγος Αιγαίο
    Πούλια νήσων Ιονίων
    οστό η Πίνδος ραχιαίο.
    Βίοι ζώων και Αγίων .

    Να,του Πέλοπα η νήσος,
    πατανόφυλλο στη μέση,
    ανοιχτή παλάμη ίσως
    για το Δράμαλη πεσκέσι

    (συνεχίζεται)

  101. Πέπε said

    Είπα να το βάλω και στο δικό μου μπλογκ:

    http://karpathiandiaries.blogspot.gr/2013/04/blog-post.html

  102. EΦΗ ΕΦΗ said

    Τί είναι η πατρίδα μου

    Αρχιπέλαγος Αιγαίο
    Πούλια νήσων Ιονίων
    οστό η Πίνδος ραχιαίο.
    Βίοι ζώων και Αγίων .

    Να,του Πέλοπα η νήσος,
    πλατανόφυλλο στη μέση,
    ανοιχτή παλάμη ίσως
    για το Δράμαλη πεσκέσι.

    Σπλάχνα Πειραιάς-Αθήνα
    και κοιλιά μου η Θεσσαλία
    του κορμιού μου η κάθε ίνα
    βρέχεται σε παραλία.
    (συνεχίζεται)

  103. EΦΗ ΕΦΗ said

    101.Εμεις τους Καρπάθιους τους λέμε Καρπαθιώτες. Έχουμε κι επώνυμο Καρπαθάκης (πολλούς και σε διαφορετικά μέρη). Εννοείται και αυθεντικούς Καρπάθιους που για κάποιο λόγο μετακινήθηκαν και ρίζωσαν στην Κρήτη. Οι ήχοι στη μουσική και στη γλώσσα είναι πολύ κοντινοί

  104. Πέπε said

    Στην Κάρπαθο, Έφη, το «Καρπαθιώτης» ακούγεται τόσο απαίσιο όσο αν έλεγε κανείς «Αθηνιώτης, Κρητιώτης» κλπ.!

    Το ουσιαστικό είναι στο αρσενικό Καρπάθιος (3 συλλαβές: Καρ-πά-θχιος, χωρίς αλλαγές στον τονισμό κατά την κλίση) και στο θηλυκό Καρπαθιά, και το επίθετο είναι καρπάθικος. Έτσι και: Καλύμνιος – Καλυμνιά – καλύμνικος, Νισύριος – Νισυριά – νισύργικο, και άλλα 12νησιακά.

    Αλλά σε άλλους τόπους το ξέρω ότι τους λένε αλλιώς. Έχω ακούσει και το (κρητικό;) επίθετο Σκαρπαθιωτάκης.

  105. Υπήρχε, πάντως, Αθηνιώτισσα.

  106. sarant said

    Υπάρχει και Σκαρπαθιώτης επώνυμο, είχα μια συμμαθήτρια.

  107. EΦΗ ΕΦΗ said

    Α, λέμε:Καρπαθιανοί (κι εννοούμε οι της οικογένειας Καρπαθάκηδων).Έχουμε κοντινούς μας.Επίσης για γυναίκα: Είτονε καρπαθιανή (από τους Καρπαθάκηδες). Για έναν μπάρμπα μόνο λέγαμε ήρθε ο Καρπάθιος κι εννούσαμε τον συγκεκριμένο από τους Καρπαθακηδες που είχε στυλ λίγο αφ΄υψηλού.
    Υπάρχει ένα ορεινό χωριό της Βιάννου, η Σύμη (Όπως το νησί). Εμείς τους εκ Σύμης τους λέμε Συμιανούς ενώ οι δωδεκανήσιοι τους δικούς τους, Συμιακούς.
    Μ αρέσουν πολύ αυτές, οι διάφορες, αποχρώσεις της μιλιάς κάθε τόπου.

  108. EΦΗ ΕΦΗ said

    Τόπων και ντόπιων, συνέχεια
    Κι ένα νόστιμο, όπως τώρα το συμπλήρωσα στο νού μου:
    Οι κάτοικοι του χωριού Ρίζα, λεγόταν από παλιά Ριζώτες.
    Μετά που γίνανε διάφορες «επιμειξίες» με απανωμερίτικα σόγια, ακούστηκε και το Ριζιανοί.
    Ριζαίοι , τελικά ! 🙂 🙂 Ρωτήστε και το Αλέξη που έκανε τη Βιάννο αρσενικό: » Η σφαγή του Βιάννου» είπε.

  109. EΦΗ ΕΦΗ said

    97. Σκαλόρνιθα λέμε αλλιώς τη μπεκάτσα.

  110. Πέπε said

    Φαίνεται πως εκτός από τον ακράνη, υπάρχει και το ακράνι.

    Γράφει ο Α. Κορτώ στο «Βιβλίο της Κατερίνας» (Ε΄ έκδ., Πατάκης 2013, σελ. 16):

    «Η Ειρήνη, τουλάχιστον, από ψυχική υγεία ήταν ακράνι. Πεντάγερη στο μυαλό, μα όχι και στο σώμα.»

    Καταλαβαίνω ότι πρέπει να σημαίνει περίπου ό,τι και το πεντάγερη, ή ίσως κάποιο πράγμα ή ζώο που να έχει την ιδιότητα να είναι πολύ γερό (όπως λέμε «βράχος», «ατσάλι», «ταύρος» …).

  111. Βάγια said

    Εγώ έχω διαβάσει στην εγκυκλοπαίδεια ότι ακράνι είναι ένα είδος περιέργου πλάσματος που ζει στη θάλασσα (κάτι σαν σκουλήκι), που ανήκει στα χορδωτά και δεν έχει διαμόρφωση κρανίου, ενώ έχει ένα είδος πρωτόγονης σπονδυλικής στήλης.
    Τώρα όμως έψαξα τη λέξη στο Ίντερνετ και βρήκα ότι σημαίνει καρπός κρανιάς στο κρητικό ιδίωμα. Άρα, μήπως εννοεί ότι ήταν γερή σαν το δέντρο της κρανιάς, που έχει τη φήμη ότι είναι πολύ ανθεκτικό ξύλο;
    Το αστείο της υπόθεσης είναι ότι το έχω διαβάσει αυτό το βιβλίο και ποτέ ως τώρα που διάβασα αυτό το σχόλιο δεν αναρωτήθηκα τι σημαίνει η λέξη!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: