Γιατί τα ελληνικά της Βορείου Ηπείρου δεν ακολουθούν τα βόρεια ιδιώματα; (Μια συνεργασία του Νίκου Νικολάου)

Την περασμένη εβδομάδα ξεκινήσαμε στο ιστολόγιο μια νέα σειρά δημοσιεύσεων του φίλου Νίκου Νικολάου, του διακεκριμένου γλωσσολόγου από τους Αντίποδες. Το ιστολόγιο άλλωστε καμαρώνει που έχει δημοσιεύσει πολλές εργασίες του Νικ. Νικ. -στο τέλος του άρθρου βάζω  ευρετήριο όλων των συνεργασιών. Το σημερινό άρθρο είναι τρόπον τινά δίδυμο, αφού την προηγούμενη Τετάρτη είχαμε δημοσιεύσει ένα ακόμα άρθρο για τους ελληνόφωνους θύλακες στην Αλβανία. 

Γιατί τα ελληνικά της Βορείας Ηπείρου συμμορφώνονται με τα νότια αντί τα βόρεια ελληνικά, και δεν εμφανίζουν κώφωση φωνηέντων;

(Αρχική δημοσίευση στην Κβόρα)

Η ερώτηση αυτή  μού ήταν κάπως αίνιγμα την εποχή που έκανα το διδακτορικό μου. Τριάντα χρόνια αργότερα, μόλις ανακάλυψα ότι η ερώτηση είχε ήδη λυθεί, και μάλιστα με κοίταζε κατάματα επί μια δεκαετία στη Βικιπαίδεια — μόνο που οι πηγές μου δεν το είχαν πάρει χαμπάρι.

Και η λύση στο ερώτημα δεν δόθηκε καθόλου όταν απέκτησαν οι έλληνες γλωσσολόγοι τη δυνατότητα να εξετάσουν τη Βόρεια Ήπειρο από κοντά. Η λύση ήταν εντός Ελλάδας.

Ξεκινάμε με τούτον τον χάρτη της ευρύτερης Ηπείρου:

Οι Άγιοι Σαράντα και η Χιμάρα βρίσκονται φυσικά στην αλβανική μεριά των συνόρων, και είναι από τα σημαντικότερα κέντρα της εκεί ελληνοφωνίας. Η Κόνιτσα είναι στην Ήπειρο. Η Σαμαρίνα βρίσκεται στη Μακεδονία.

Δύο βασικά χαρακτηριστικά διαφοροποιούν τη βόρεια από τη νότια ελληνική διάλεκτο. Το δεύτερο, που δεν θα ασχοληθώ άμεσα, είναι η χρήση της αιτιατικής αντί του γενικού για έμμεσα αντικείμενα: «σε δίνω» αντί για «σου δίνω». Χρήση που ξενίζει τους Αθηναίους στους Σαλονικιώτες (και τους Κωνσταντινουπολίτες), και είναι αξιοσημείωτο πόσο αντέχει και στα δύο ιδιώματα, έναντι στην Αθηνοκρατία.

Η Ιστορική Εισαγωγή στη Νεοελληνική Γραμματική του Μανόλη Τριανταφυλλίδη, από το 1938, έχει  χάρτη με ελληνικές ισογλώσσους που το αναπαράγουν πολύ — και όλες οι αναπαραωγές που μπορώ να βρω (μαζί και το δικό μου PDF) είναι ασπρόμαυρες. Να μου συμπαθάτε την άγαρμπη απόπειρα να της επαναφέρω κάποια χρώματα:

H γραμμή που διαιρεί τα έμμεσα αντικείμενα στην αιτιατική και στη γενική είναι η μπλε. Την αιτιατική τη χρησιμοποιούν βόρεια της γραμμής: δηλαδή Θεσσαλία, Μακεδονία, Θράκη, Λέσβος και  Βιθυνία. Μένει απέξω όμως η Ήπειρος: εκεί λένε «σου δίνω». Ο Τριανταφυλλίδης μάλιστα έβαλε μόνο τέσσερις πόλεις στον χάρτη του: την Κύμη στην Εύβοια (ως αρχαϊκό θύλακα που συγγενεύει με την Παλαιοαθηναϊκή), τη Σαμαρίνα, την Κόνιτσα και τη Χιμάρα. Την Κόνιτσα και τη Σαμαρίνα την έβαλε για να τονίσει ότι η χρήση της αιτιατικής στα έμμεσα είχε φτάσει μέχρι τη Δυτική Μακεδονία, αλλά όχι μέχρι την Ανατολική Ήπειρο.

Το άλλο χαρακτηριστικό της βόρειας διαλέκτου είναι η κώφωση των φωνηέντων. Τα άτονα e και o ανεβαίνουν σε i και u, τα άτονα i και u εκπίπτουν. Έτσι το «γουρούνι» καταλήγει να προφέρεται «γρούν΄»· «το παιδί» καταλήγει «του πιδί»· το «μικρός» καταλήγει «μκρος».

(Και ναι, η μεταβολή αυτή προκαλεί με τη σειρά του ένα σωρό προβλήματα. Αλλά η γλωσσική μεταβολή δεν σχεδιάζει εκ των προτέρων.)

Η κώφωση δεν συμβαίνει μέσα στις  πόλεις της Θεσσαλονίκης ή της Κωνσταντινούπολης: είχαν πολύ εμπεδώσει την τάση να ακολουθούν την πιο πρότυπη μορφή της γλώσσας, ως αστικά ιδιώματα. Αλλά απαντά παντού στη βορεοελληνική ύπαιθρο,  και  σε πολύ μεγαλύτερη εμβέλεια από τα  έμμεσα αντικείμενα στην αιτιαιτική. Στον χάρτη του Τριανταφυλλίδη, τη δείχνει η πράσινη γραμμή. Η γραμμή παραέμπλεξε ώστα να τη χρωματίσω στα νησιά, αλλά η περιοχή πάνω από την πράσινη γραμμή περιλαμβάνει όλες τις  περιοχές πάνω από την μπλε, συν τη Σάμο (την οποία αποδίδουμε στην επανεποίκιση κατά την Τουρκοκρατεία από τα βόρεια), τη βόρεια Εύβοια, τη Στερεά Ελλάδα και την Ήπειρο.

Ο χάρτης του Τριανταφυλλίδη κάνει λάθος για την Ήπειρο, αλλά κάνει λάθος με έναν ενδιαφέροντα τρόπο. Και κανείς δεν φαίνεται να  πρόσεξε ότι έκανε λάθος για την Ήπειρο για αρκτεό καιρό. Ορίστε η απόδοση στη Βικιπαίδεια του χάρτη του Brian Newton από τη μονογραφία του του 1972 για τις ελληνικές διαλεκτο – με μείωση φωνηέντων ως ορισμό της Βόρειας διαλέκτους. Ο Νιούτον υιοθετεί, όπως όλοι οι έλληνες γλωσσολόγοι, την κώφωση ως τον ορισμό των βορείων διαλέκτων που είχε θεσπίσει ο Χατζιδάκις, και τις χαρτογράφησε όπως τις είχε χαρτογραφήσει και ο Τριανταφυλλίδης, και όπως τις είχε κατανείμει ο Χατζιδάκις:

Ροζ μονοκούκι, μέχρι την Κακαβιά.

Ο Τριανταφυλλίδης έβαλε τη Χιμάρα στον χάρτη του, γιατί κάνει μια παραχώρηση στα λίγα που γνώριζαν οι  Έλληνες γλωσσολόγοι για τις διαλέκτους της Βορείας Ηπείρου:

Τα βορειοηπειρώτικα δεν παρουσιάζουν κώφωση. Λένε «το παιδί», «μικρός», «γουρούνι», ακέραια.

Η παραχώρηση στον χάρτη του Τριανταφυλλίδη είναι απρόθυμη: η ισόγλωσσος κάνει μια στροφή προς την ενδοχώρα μόλις νότια της Χιμάρας, και όχι με ιδιαίτερο μπρίο. Πάντως γνωρίζουμε εδώ και καιρό ότι αυτό δεν ισχύει: όλα τα ελληνόφωνα χωριά της Αλβανίας έχουν αλώβητα, «νότια» φωνήεντα. (Για να είμαι δίκαιος, στην αναφορά της μιας πρότασης που κάνει, ο Τριανταφυλλίδης εξισώνει τη Χιμάρα με τη Βόρεια Ήπειρο. Έχω γράψει ήδη για τη μοναδική εξαίρεση στη Νότια Αλβανία, που είναι αρκετά πιο βόρεια από τη Χιμάρα, και που όπως και η Σάμος φαίνεται να προήλθε από επανεποίκιση.)

Η εξαίρεση αυτή στο βόρειο φωνηεντισμό θορυβούσε τους Έλληνες γλωσσολόγους για καιρό. Ο Δικαίος Βαγιακάκος έκανε την υπόθεση ότι μπορεί να κατέληξαν εκεί ελληνόφωνοι από την Απουλία ή (όντας ο ίδιος Μανιάτης) από τη Μάνη, αν και η μόνη του βάση ήταν λίγες ώρες συνομιλία με βορειοηπειρώτες που είχε καταφέρει να κάνει, τον καιρό που κάτι τέτοιο ήταν σχεδόν αδύνατον.

(Δεν είμαι σίγουρος, αλλά νομίζω ότι το άρθρο όπου το ισχυρίζεται είναι: Βαγιακάκος, Δ.Β. 1983. Γλωσσικά και λαογραφικά Χιμάρας Β. Ηπείρου και Μάνης. Βʹ Συμπόσιο Γλωσσολογίας του Βορειοελλαδικού Χώρου (Ήπειρος–Μακεδονία–Θράκη), 13–15 Απριλίου 1978: Πρακτικά. Θεσσαλονίκη: Ίδρυμα Μελετών Χερσονήσου του Αίμου. 9–26.)

Υπάρχει κι άλλη ιδιαιτερότητα στις βόρειες διαλέκτους, αν και αναμενόμενη: η κώφωση των φωνηέντων περιλαμβάνει δύο ξεχωριστές αλλαγές — την πτώση των i u και την στένωση των e o. Ορισμένες περιοχές κάνουν μόνο το ένα, και όχι το άλλο. Ο κατάλογος των «ημι-βορείων» διαλέκτων, όπως τις βαπτίζει ο άχαρος ελληνικός όρος, είναι μια λίστα φαινομενικά στην τύχη:

* Στένωση μόνο: Νάουσα

* Πτώση μόνο: Σκύρος, Μύκονος, Καστοριά, Λευκάδα, το ανατολικό τμήμα της Ανατολικής Θράκης (δηλαδή η ύπαιθρος πιο κοντά στην Κωνσταντινούπολη παρά στα σημερινά ελληνικά σύνορα), το χωριό Λεύκες στην Πάρο (μια πραγματικά αλλόκοτη διάλεκτος), η Βούρμπιανη κοντά στα Γιάννενα, μερικά χωριά κοντά στην Πρέβεζα, και η Αρτάκη.

Τα περισσότερα από αυτά τα μέρη είναι όντως τυχαία. Αλλά φαίνονται πιο τυχαία, αν δεχτούμε ότι τα Βόρεια Ελληνικά είναι μια θάλασσα ροζ μονοκούκι, όπως έκανε ο Νιούτον.

Αν προκύψει όμως πως κάποια από αυτά τα χωριά βρίσκονται στην άκρη του ελληνόφωνου κόσμου, ή/και είναι αποκομμένα από τον υπόλοιπη ελληνοφωνία, γιατί μεσολαβούν χωριά αλλόγλωσσα, τότε κάνει λιγότερη έκπληξη το γεγονός ότι έφτασε σε αυτά μόνο η μία από τις δύο μεγάλες  μεταβολές φωνηέντων της βόρειας ελληνικής. Τα χωριά αυτά τότε θα  ήταν θύλακες, που κράτησαν σε ορισμένα περιβάλλοντα τον πιο συντηρητικό νότιο φωνηεντισμό.

Η Νάουσα για παράδειγμα ήταν ελληνόφωνη. αλλά παραδοσιακά η περιοχή αμέσως βόρειά της δεν ήταν. Που σημαίνει ότι η Νάουσα βρισκόταν στα σύνορα ελληνικών και σλαβομακεδονικών. Το ίδιο ισχύει και για την Καστοριά.

Στη λίστα των ημιβορείων διαλέκτων είναι και η Πρέβεζα:

Τι σχέση έχει λοιπόν η Πρέβεζα με τη Χιμάρα;

Πρόσφατα ενημερώθηκα για τον Διαδραστικό χάρτη νεοελληνικών διαλεκτικών ομάδων της Ακαδημίας Αθηνών.

Και οι γλωσσολόγοι της Ακαδημίας γνώριζαν καλά κάποια πράγματα που εγώ δεν τα γνώριζα.

Πρώτον, υπάρχει διαίρεση μεταξύ Δυτικής, παραθαλάσσιας Ηπείρου, και Ανατολικής Ηπείρου. Η Ανατολική Ήπειρος έχει βόρειο φωνηεντισμό. Η Δυτική Ήπειρος, που συμπεριλαμβάνει τις δυτικές περιοχών των νομών Θεσπρωτίας και Πρέβεζας (και ιδίως τα περίχωρα της Πάργας και την πόλη της Πρέβεζας) δεν έχει βόρειο φωνηεντισμό.

Και μάλιστα αυτό το είχει ήδη σημειώσει ο Μπόγκας στα Γλωσσικά ιδιώματα της Ηπείρου το 1964–66, και το είχε επαναλάβει ο Κοντοσόπουλος στο εγχειρίδιό του για τις νεοελληνικές διαλέκτους. Και το αναφέρει και η εργασία του Trudgill το 2003:

Θυμηθείτε ότι στον χάρτη του Τριανταφυλλίδη, η πράσινη γραμμή αγκάλιαζε την παραλία του Ιόνιου πελάγους,  και στη συνέχεια όδευε διστακτικά στην ενδοχώρα γύρω από τη Χιμάρα. Στον χάρτη του Τράντγκιλ, η στροφή προς την ενδοχώρα γίνεται πολύ νοτώτερα: αφήνει ακόμα έξω την Πρέβεζα, αλλά η υπόλοιπη ακτή της Ηπείρου αναγνωρίζεται με  νότιο φωνηεντισμό.

Η Χιμάρα δεν είναι ολάκερη η βορειοηπειρωτική ελληνική διάλεκτος, όπως υπέθεσε ο Τριανταφυλλίδης: είναι μάλιστα στο γεωγραφικό περιθώριό της. Και τα βορειοηπειρώτικα δεν έχουν νότιο φωνηεντισμό επειδή μετακόμισαν εκεί από την Απουλία, ή τη Μάνη, ή την Αυστραλία. Τα βορειοηπειρώτικα έχουν νότιο φωνηεντισμό, γιατί μιλούν την ίδια διάλεκτο με τα ελληνόφωνα χωριά στην ελληνική μεριά των συνόρων, τα οποία επίσης εμφανίζουν νότιο φωνηεντισμό. (Έχω ξαδέρφη από έναν από αυτά.) Και μιλάνε την ίδια νότιο διάλεκτο με το Μαργαρίτι, και την Πάργα, και (με την ημιβόρειά τους εξαίρεση) την Πρέβεζα.

Ο Τριανταφυλλίδης είχε μια μπλε γραμμή που δεν έφτανε μέχρι το Ιόνιο πέλαγος: σταματούσε μεταξύ Μακεδονίας και Ηπείρου, μεταξύ Σαμαρίνας και Κόνιτσας. Η πράσινη γραμμή του, όπως προκύπτει, ούτε κι αυτή δεν έφτανε στην πραγματικότητα μέχρι το Ιόνιο πέλαγος: προχωρούσε παραπέρα από τα Γιάννενα και την Άρτα, αλλά δεν έφτανε μέχρι το Μαργαρίτι ή την Πάργα—ούτε τους Αγίους Σαράντα ή τη Χιμάρα.

Η έκπληξη, λοιπόν, δεν είναι ότι τα βορειοηπειρώτικα έχουν νότιο φωνηεντισμό. Είναι ότι μερικές γενιές Ελλήνων γλωσσολόγων, πριν τον Μπόγκα και το Κοντοσόπουλο, δεν φαίνεται να είχαν καταλάβει ότι οι δυτικοηπειρώτικες διάλεκτοι, διάλεκτοi που τις μιλούσαν εντός ελληνικής επικράτειας με ελεύθερη πρόσβαση από έλληνες γλωσσολόγουw, έχουν κι αυτές νότιο φωνηεντισμό.

Και ναι, επεσήμανε το αντίθετο ο Μπόγκας και ο Κοντοσόπουλος. Αλλά δεν το είχε καταλάβει ο Τριανταφυλλίδης. Δεν το είχε καταλάβει ο Νιούτον. Εδώ δεν το είχει καταλάβει ο Βαγιακάκος, σε σημείο που να κάνει άσκοπες εικασίες για μετανάστευση από Μάνη. Και ο Βαγιακάκος το έγραψε αυτό μετά από 13 χρόνια ως διευθυντής του Κέντρου Ερεύνης των Νεοελληνικών Διαλέκτων στην Ακαδημία: η δουλειά του Βαγιακάκου να γνωρίζει  περισσότερα από οποιονδήποτε  Έλληνα  για τις ελληνικές διαλέκτους.

Πώς  μπόρεσαν τόσοι γλωσσολόγοι να αγνοήσουν τη σχέση της Βορείας Ηπείρου με τη Δυτική, και το πώς προφέρουν τα φωνήεντά τους στο Μαργαρίτι και στην Πάργα;

Έχω μια υποψία, και η υποψία μου φέρνει στο μυαλό αυτή την ερμηνεία του χάρτη του Τράντγκιλ που θα βρείτε στη Βικιπαίδεια:

O χάρτης αυτός παίρνει κάτι που το υπαινίσσεται με το μαλακό ο χάρτης του Τράντγκιλ, και το θέτει χοντροκομμένα: επισημαίνει τις περιοχές όπου δεν μιλούσαν ελληνικά.

Ο χάρτης κάνει λάθη, και κάνει ισχυρισμούς που δεν τους είχε κάνει ο χάρτης του Τράντγκιλ. Τα ελληνικά σίγουρα μιλιούνταν παραδοσιακά στη Βορειοανατολική Ελλάδα, μέχρι τη Νότια Βουλγαρία, και παραπέρα από την Κωνσταντινούπολη…

… αλλά και αυτή η βουτιά που κάνει ο χάρτης της Βικιπαίδειας, μεταξύ Μακεδονίας και Ηπείρου, δεν είναι παραμύθι: οι γλώσσες που μιλούσαν εκεί παραδοσιακά ήταν τα βλάχικα και τα σλαβομακεδόνικα. Αυτή είναι η παραμεθόριος της Νάουσας. Αν μάλιστα αποφασίσουμε ότι το καφέ χρώμα αντιπροσωπεύει, όχι εκεί που μιλούσανε ελληνικά, αλλά εκεί που μιλούσανε μόνο ελληνικά, σε συμπαγή περιοχή, χωρίς διακοπή…

… ε, αν είναι έτσι, ο χάρτης παραείναι ανοιχτοχέρικος για τη Δυτική Ήπειρο.

Τα ελληνικά τα μιλούσαν στα χωριά εκατέρωθεν των αλβανικών συνόρων (μαζί τους και το χωριό της ξαδέρφης μου). Και τα μιλούσαν στο Μαργαρίτι και στην Πάργα και στην Πρέβεζα. Αλλά όπως οι Έλληνες αλυτρωτιστές λένε τη Νότια Αλβανία Βόρειο Ήπειρο, έτσι και οι Αλβανοί αλυτρωτιστές λενε τη Δυτική Ήπειρο Τσαμουριά. Οι χάρτες που κάνουν της Μεγάλης Αλβανίας  φτάνουν μέχρι την Πρέβεζα. Και αυτό, γιατί η περιοχή ήταν μικτή: μεγάλο μέρος της βορειοδυτικής ακτής της σύγχρονης Ελλάδας ήταν παραδοσιακά αλβανόφωνο. Αυτό περιλαμβάνει τόσο τους μουσουλμάνους Τσάμηδες, που δεν ταυτίστηκαν με την Ελλάδα – και που εκδιώχθηκαν από την Ελλάδα μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο – όσο και τους χριστιανούς αλβανόφωνους, που ταυτίστηκαν. Άλλωστε, το Σούλι ήταν  αλβανόφωνο (και δεν είναι καν τόσο κοντά στην ακτή). Και ο Σουλιώτης Μάρκος Μπότσαρης βοήθησε στη σύνταξη αλβανικού λεξικού όταν βρισκόταν στην Κέρκυρα, πριν το ’21.

Τα χωριά Δρυμάδες και Παλιάσα βόρεια της Χιμάρας, όπως και η πόλη της Πρέβεζας, είναι ημιβόρεια (το «κορίτσι» το προφέρουν «κορίτσ’» και όχι «κουρίτσ’»). Και η Πρέβεζα είναι ημιβόρεια, για τον ίδιο λόγο που είναι ημιβόρεια η Νάουσα:  βρίσκονται όλα τους στη μεθόριο της ελληνοφωνίας, και ο βόρειος φωνηεντισμός δεν έφτασε μέχρι εκεί άρτιος.

(Οι Δρυμάδες και Παλιάσα παραμένουν αίνιγμα, καθώς είναι βορειότερα από τη Χιμάρα, ενώ ο νότιος φωνηεντισμός εξαπλώνεται από τη Χιμάρα μέχρι πολύ νότιο από τα ελληνικά σύνορα: δεν μπορούσε δηλαδή να τους ήρθε ο βόρειος φωνηεντισμός εκ βορρά. Η Νάρτα και το Ζβέρνετσι έχουν μεν βόρεια φωνήεντα και είναι χωριά ακόμα πιο βόρεια, αλλά είναι εντελώς αποκομμένα από Μακεδονία και Θράκη, και δεν προσφέρουν λύση.)

Γνώριζα ήδη ότι η Θεσπρωτία  ήταν ουσιαστικά αλβανόφωνη. Ομολογώ ότι μου ήρθε πρόσφατη έκπληξη η διαπίστωση ότι το ίδιο ισχύει και για την Πρέβεζα. Αυτό ήταν το δεύτερο που δεν γνώριζα. Ο γλωσσολόγος στην Ακαδημία που αλληλογραφούσα το διατύπωσε πολύ χαλαρά, όταν του ανέφερα την ανακάλυψή μου στους χάρτες τους: «ναι, φυσικά η Δυτική Ήπειρος έχει νότιο φωνηεντισμό, αν και έχουν περιορισμένη ελληνοφωνία».

Κάποιοι γλωσσολόγοι πρέπει να γνώριζαν μια χαρά ότι η Πάργα και το Μαργαρίτι είχαν νότιο φωνηεντισμό, εδώ και χρόνια. Αλλά η υποψία μου σε πνεύμα αντιλογίας είναι ότι αρκετοί Έλληνες γλωσσολόγοι το βρήκαν εθνικιστικά ασύμφορο να κοιτάξουν με πολλή προσοχή την ελληνική διάλεκτο, σε μια περιοχή όπου πολλά από τα χωριά δεν μιλούσαν καν ελληνικά. Πιο παρήγορο, υποπτεύομαι, να το θεωρήσουν δεδομένο ότι ήταν όλο ροζ, από τον Πατραϊκό κόλπο μέχρι την Κακαβιά. Πιο παρήγορο, να θεωρήσουν ότι η πράσινη γραμμή φτάνει μέχρι τέρμα τον Ιόνιο, παρά να κάνουν αυτό που απαιτούσε μια πιο προσεχτική ισόγλωσσος: να καταπιαστούν να ξεδιαλέγουν ποια χωριά στη Θεσπρωτία και την Πρέβεζα μιλούσαν ελληνικά και ποια αλβανικά.

Πιο παρήγορο, όπως μου επεσήμανε ο δεινός Λεωνίδας Εμπειρίκος όταν το κουβεντιάσαμε πρόσφατα, να αρκεστούν στο θέσφατο του Χατζιδάκι, πως είναι όλα ροζ μέχρι την Κακαβιά, παρά να το αμφισβητήσουν και να βρουν το μπελά τους.

Και ως ακούσια αλλά και αστεία συνέπεια αυτής της εθνικιστικής αντίδρασης: πιο παρήγορο να αμφισβητήσουν την ιθαγένεια των Ελλήνων της Χιμάρας και των Αγίων Σαράντα – παρά να ασχοληθούν πιο προσεχτικά με το Μαργαρίτι και την Πάργα (παρά την αλβανοφωνία των γειτονικών χωριών), και να βρουν εκεί τα στοιχεία ότι η διάλεκτος της Χιμάρας και των Αγίων Σαράντα είναι τελικά αυτόχθονη.

Αν είναι σωστή η εικασία μου, η ελληνική εθνικόφρων γλωσσολογία κατέληξε όχι μόνο κακή γλωσσολογία, αλλά και κακός εθνικισμός.

Ή μάλλον, κατέληξε μια χαρά καλός εθνικισμός («όλα ροζ μέχρι την Κακαβιά, μην το ψάχνετε») — αλλά σαν αντίβαρο, κακός αλυτρωτισμός («αυτοί οι Έλληνες της Χιμάρας, από πού ήρθαν πάλι;»)

Και  δεν ήταν αυτό το σενάριο που είχαν αναλάβει ως εθνικόφρονες…

Προηγούμενες δημοσιεύσεις του Νίκου Νικολάου στο ιστολόγιο:

1. Να λείπει το βύσσινο;
2. Σύρος και Ερμούπολη
3. Πώς ήταν τα ελληνικά πριν από 500 και πριν από 1000 χρόνια;
4. Πώς χαντάκωσα τα Παμφυλιακά.
5. Οι πενήντα αποχρώσεις της παραφιλίας
6. Ο Κρίμωνας και το παιδί του Βαθυκλή
7. Τα ελληνικά ποιήματα του Τζελαλεντίν Ρουμί
8. Τα ελληνόψυχα χημικά στοιχεία
9. Το άγμα
10. Από πού βγαίνει το καρπούζι;
11. Η υστεροφημία του σιχτίρ
12. Γλευκόζη, αυτή η άγνωστη
13. Γιατί μόνο το ελληνικό και το λατινικό αλφάβητο έχουν πεζά και κεφαλαία γράμματα;
14. Πώς θα ακούγονταν τα αρχαιοελληνικά σε νεοέλληνα;
15. Γιατί οι Νεοέλληνες αρνούνται τόσο επίμονα τη θεωρία της αρχαιοελληνικής τονικής προφοράς;
16. Μισμαγιά, μια περίεργη λέξη
17. Το μπαλαμούτι και οι μπαλαμοί
18. Ποιος είναι ο μεγαλύτερος ελληνόφωνος θύλακας στην Αλβανία;