Από την Παπαλάμπραινα στην κυρία Παπαλάμπρου (μια συνεργασία του Νίκου Νικολάου)

Aπό τα μέσα Μαρτίου ξεκινήσαμε στο ιστολόγιο μια νέα σειρά δημοσιεύσεων του φίλου Νίκου Νικολάου, του διακεκριμένου γλωσσολόγου από τους Αντίποδες (την Αυστραλία, όχι τον εκδοτικό οίκο). Στο τέλος του άρθρου βάζω  ευρετήριο όλων των συνεργασιών. 

Το σημερινό άρθρο διερευνά την εξέλιξη των γυναικείων επωνύμων και πώς από τη θηλυκή εκδοχή του επωνύμου καταλήξαμε στη γενική πτώση,  κάτι που (λέω εγώ) είναι αρκετά σπάνιο. Πράγματι, στις περισσότερες ευρωπαϊκές γλώσσες, γιοι και κόρες παίρνουν το  ίδιο επίθετο, του πατέρα ή διπλό, ενώ στις σλαβικές γλώσσες οι γυναίκες παίρνουν τη θηλυκή εκδοχή του επωνύμου. Το ίδιο και στα ισλανδικά, όπου τα αγόρια παίρνουν το οικογενειακό επίθετο με την  κατάληξη -σον ενώ τα κορίτσια με -ντότιρ (γιος και κόρη του τάδε, αντίστοιχα). 

Διευκρινίζω ότι τον τίτλο του άρθρου του ιστολογίου τον διάλεξα εγώ ασκώντας το εκδοτικό μου προνόμιο, ο αρχικός τίτλος του Νίκου ήταν κάπως πιο μακροσκελής. 

Σε ποια χρονική περίοδο  χρησιμοποιούσαν οι Ελληνίδες κατάληξη στο επώνυμο του συζύγου τους αντί για γενική πτώση;

Πρώτη δημοσίευση στην Κβόρα

Τα βυζαντινά γυναικεία επώνυμα σχηματίζονταν με θηλυκές καταλήξεις, από τα οποία το –ίνα ήταν το κύριο. Το –αινα και το –ισσα ήταν λιγότερο συχνά, και η επιλογή του παραγώγου επιθέματος είναι συχνά τυχαία.

Έτσι:

* Παλαιολόγος > Παλαιολογίνα: π.χ. Ευδοκία Παλαιολογίνα, γεν. περ. 1265, κόρη του Μιχαήλ Ηʹ Παλαιολόγου

* Δούκας > Δούκαινα: Ειρήνη Δούκαινα, γενν. 1066, κόρη του Ανδρόνικου Δούκα.

* Καντακουζηνός > Καντακουζηνή: Άννα Παλαιολογίνα Καντακουζηνή, γενν. περ. 1240, κόρη του Ιωάννη Καντακουζηνού

* Μακρεμβολίτης > Μακρεμβολίτισσα: Ευδοκία Μακρεμβολίτισσα, γενν. 1021, κόρη του Ιωάννη Μακρεμβολίτη

Το επίθημα –αινα ήταν επίσης σε χρήση μέχρι πρόσφατα με τα κύρια ονόματα, για να δηλώσει σύζυγο. Άρα Γιώργαινα = «σύζυγος του Γιώργου».

Εξ ού: Κυρά Γιώργαινα. 1970. Μουσική: Γιώργος Κατσαρός. Στίχοι: Πυθαγόρας. Πρώτη εκτέλεση: Γιάννης Καλατζής.

Κυρα-Γιώργαινα, ο Γιώργος σου πού πάει;
Για πού το ‘βαλε και πού το ξενυχτάει;
Έβαλε το σκούρο του, άναψε το πούρο του
Μπήκε στο αμάξι του και εντάξει του

Ο Γιώργος είναι πονηρός
Κι αυτά που λέει μην τα τρως
Κι από τις έντεκα και μπρος
Κυκλοφοράει για γαμπρός

Κυρα-Γιώργαινα, στο λέω υπευθύνως
Ο Γιωργάκης σου είν’ ένας θεατρίνος
Για δουλειά σού μιλήσε, πονηρά σε φίλησε
Η αυγούλα μύρισε και δε γύρισε

Το τραγούδι αναφέρεται σε ολονύκτιο γλεντοκόπημα και όχι μοιχεία (αν και η ελληνική λαϊκή μουσική δεν είναι υπεράνω από το να παινέψει το δεύτερο), και μάλιστα ο Πυθαγόρας κορόιδευε με τους στίχους του τη γυναίκα του πουροκαπνιστή Κατσαρού (έτσι έκοβαν παλιότερα το τσιγάρο), που σπάνια τον έβλεπε στο σπίτι επειδή έπαιζε σαξόφωνο σε κάποιο κλαμπ όλη τη νύχτα.

Και η Μιρέλα Κατσαρού το 1970 θα μπορούσε εύλογα να λέγεται Γιώργαινα. Μάλιστα η είδηση του θανάτου της το 2016 είχε τίτλο «Έφυγε από τη ζωή η γυναίκα του Γιώργου Κατσαρού». Δηλαδή δεν έπαψαν ορισμένοι να την θεωρούν Γιώργαινα.

[Εδώ να κάνω μια προσθήκη – Ν.Σ.: Ασφαλώς ο Πυθαγόρας ήξερε ότι ο πολύς κόσμος θα σκεφτόταν όχι τη γυναίκα του Κατσαρού αλλά τη σύζυγο του δικτάτορα. Υπάρχει άλλωστε και προηγούμενο με κυρα-Γιώργαινα, που ίσως αξίζει να αφιερωθεί άρθρο. Κάποτε η βασίλισσα Όλγα, σύζυγος του Γεωργίου Α’, είχε μεθύσει σε μια βασιλική δεξίωση, και ο (Γεώργιος) Σουρής είχε γράψει σατιρικό «κυρα Γιώργαινα μεθύστρα κυρά Γιώργαινα  μπεκρού». Τον προσήγαγαν στο τμήμα και δικαιολογήθηκε πως το γράφει για τη δική του γυναίκα!]

Ο κύριος Γιώργος και η κυρά Γιώργαινα, 1968.

Μπορούμε να παρακολουθήσουμε τη γενική στα θηλυκά επώνυμα να αναπτύσσεται σταδιακά σε συμβολαιογραφικά έγγραφα. Παρατηρώ ότι στη συλλογή εγγράφων του Μανώλη Βαρούχα από το 1600 περίπου στην Κρήτη, οι γυναίκες ορίζονται ως χήρες ή σύζυγοι ανδρών, αλλά εξακολουθούν να εμφανίζονται με τα δικά τους επώνυμα, είτε πατρικά είναι είτε συζυγικά:

* 1597, Η κερα Ζαμπέτα [δηλ. Ελισάβετ] Φιλιμοπούλα, θυγατέρα του ποταί Γεώργι [Φιλίμου]

* 1598, Εδεκι η κερα Εργύνα [δηλ. Ρεγγίνα] Τζαγγαροπούλα, χηρα του ποταί άνοθεν Ιωάννη Καλοσινά

* 1598, εις την κατικίαν τζι κερα-Εργύνας Καλοσινούς, χήρα του ποταί Ιωάννη Καλοσινά

* 1599: εις τιν κατικίαν τις κατογεγραμένης κέρα Φροσινούλας Σιργιανοπούλας, χηρα γυνι του ποταί κυρ Φανούργιο Καλομενόπουλου

Πού και πού, το επώνυμο της γυναίκας παραλείπεται:

* 1601, η κερα-Εργυνα, χηρα γυναίκα του άνοθεν ποταί κυρ Ιωάννη Καλοσινά, του αγοραστί (πρώτη αναφορά στο κείμενο, μετά απο 30 αράδες).

Η Ρεγγίνα το γένος Τσαγγάρη αναφέρεται κανονικά ως Καλοσινού απο τον Βαρούχα· αλλά στο τελευταίο συμβόλαιο, όπου αναφέρεται μόνο το επώνυμο του άντρα της, φαίνεται πώς σχηματίστηκε το θηλυκό επώνυμο σε γενική πτώση. Ρεγγίνα του Γιάννη του Καλοσυνά > Ρεγγίνα Καλοσυνά.

Τον ιηʹ αιώνα, αν ρίξω μια ματιά στη διδακτορική διατριβή της Βασιλικής Διάφα-Καμπουρίδου Μνηστεία και γαμήλιες παροχές στη νομολογία των δικαστηρίων της Ιεράς Μητροπόλεως Σερβίων και Κοζάνης (18ος-20ος αι.), οι γενικές αυτές φαίνονται να έχουν γίνει ο κανόνας: οι γυναίκες σε αυτή τη συλλογή δεν έχουν δικά τους επώνυμα, και πάντα αναφέρονται ως «σύζυγος/κόρη του Τάδε.» (Δεν ξέρω αν παίζει παράγοντας και γεωγραφικός.)

Έτσι το 1745 η Βασιλική, θυγατέρα Ρούση Κοντορούζη και χήρα Γεωργίου Σολδάτου, κάνει μήνυση στην πεθερά της Χάιδω. Η Βασιλική δεν έχει δικό της επώνυμο στο έγγραφο. (Η δε Χάιδω δεν έχει κανενός επώνυμο στο έγγραφο.)

Το 1787, ο Νίκος βελβεντινός, γιος του Τιόλη (άρα Νίκος Τιόλης από το Βελβεντό) κάνει αγωγή για διαζύγιο «κατά της γυναικός αυτού Αντρινής παραθυγατρός Κουφωγιανοπούλου». Η Αντρινή, λοιπόν, που θα λεγόταν Κουφογιαννοπούλα ή Κουφογιαννοπούλαινα τους προηγούμενους αιώνες, ήταν τώρα καθ’ οδόν να ονομαστεί «του Κουφογιαννοπούλου». Και το 1793, έχουμε φανερή πλέον γενική: Ο Στάσιος Σταμάτη από το Βελβεντό κάνει μήνυση για διαζύγιο «έχων γυναίκα με τού’νομα Μαρούδαν Νίκου, από Καλλιανη». (Ο αδερφός της τυχαίνει να έχει κι αυτός επίθετο στη γενική, Γεώργιος Νίκου· αλλά το θέμα είναι ότι η Μαρούδα είναι πια Νίκου, και όχι Νίκαινα ή Σταμάταινα.)

Τον ιθʹ αιώνα στα δεδομένα της Διάφα-Καμπουρίδου από την Κοζάνη, οι γενικές έχουν καθιερωθεί. Έτσι, το 1821, ο Γεώργιος Σαρχατλής «καταβοών κατά της συζύγου του Αικατερίνης Τυφοξύλου, και δις, και τρις», της ζητάει διαζύγιο, «προσεπιβεβαιώσας ημίν, ότι και η Γυνή αυτού, η διαληφθείσα Αικατερίνη τῳ αυτῴ μήσει κατέχεται προς αυτόν, ῴπερ ούτος προς εκείνην»· και η Αικατερίνη όταν τη ρώτησαν «μάλλον εβόα ζητούσα την απ’ αλλήλων διάζευξιν».

Η χρήση των θηλυκών επιθημάτων τύπου -ίνα παρέμεινε μέχρι την ίδρυση του νεοελληνικού κράτους, όταν τα γυναικεία επώνυμα μετατράπηκαν σε γενικές του αρσενικού (και δη του αρχαίου αρσενικού). Αυτήν την τάση μόλις είδαμε ότι προϋπήρχε, αλλά το νεοελληνικό κράτος την έκανε ενιαία και καθολική πρακτική. Και οι Έλληνες που παρέμεναν στην Οθωμανική αυτοκρατορία ακολούθησαν το παράδειγμά τους.

Από τις γυναίκες λοιπόν που έλαβαν μέρος στην Ελληνική Επανάσταση, η Λασκαρίνα Μπουμπουλίνα ήταν κόρη του Σταυριανού Πινότση και χήρα του Δημήτρη Μπουμπούλη. Από την άλλη, η Μαντώ Μαυρογένους, κόρη του Νικολάου Μαυρογένη, έχει αρχαία γενική στο δικό της επίθετο.

Ακόμη και στα κοζανίτικα συμβόλαια, όπου απέφευγαν σταθερά τα θηλυκά επιθήματα, η Μίτσινα Μισιμπλιάνινα κάνει αγωγή εναντίον του γαμπρού της Δημήτριο Κωνσταντίνου το 1826, για να πάρει πίσω την προίκα που έδωσε στην κόρη της, αφότου πέθανε. Και το -ινα αυτό είναι θηλυκό επίθημα (αν και δεν βρίσκω αντίστοιχο στα Κοζανίτικα Επώνυμα 1759–1916 του Ντίνα) Υπήρξε σαφώς μια μεταβατική περίοδος· αλλά αυτά τα επιθέματα επωνύμων έχουν περάσει πλέον στο περιθώριο στα ελληνικά, και σε μόνο προφορική χρήση στη ύπαιθρο.

Η εξέλιξη μάλιστα του επίθετου της Μαυρογένους συνοψίζει τη μετάβαση που έγινε γενικά στα θηλυκά επίθετα. Όπως αναφέρθηκε σε τούτο εδώ το ιστολόγιο, η ίδια υπέγραφε το όνομά της ως Μαυρογένη, ενώ σε λίγα κείμενα της εποχής αναφέρεται και ως Μαυρογενέσσα, δηλαδή με το παλαιότερο πρότυπο που είδαμε σε καθολική χρήση το ιϛʹ αιώνα (και που παραλλαγή της χρησιμοποιούσε η Μπουμπουλίνα). Το εξαρχαϊσμένο Μαυρογένους φαίνεται πως δεν παρουσιάζεται στα αρχεία της ίδιας, παρουσιάζεται όμως στα αρχεία της τότε ελληνικής διοίκησης, όπως βρήκε στα σχόλια ο BLOG_OTI_NANAI. Και αυτό δείχνει ότι ο εξαρχαϊσμός των επωνύμων, και η καθολική χρήση της γενικής στα θηλυκά επίθετα, πήγαιναν μαζί, γιατί τα θέσπιζε και τα δύο το ελληνικό κράτος.

Προηγούμενες δημοσιεύσεις του Νίκου Νικολάου στο ιστολόγιο:

1. Να λείπει το βύσσινο;
2. Σύρος και Ερμούπολη
3. Πώς ήταν τα ελληνικά πριν από 500 και πριν από 1000 χρόνια;
4. Πώς χαντάκωσα τα Παμφυλιακά.
5. Οι πενήντα αποχρώσεις της παραφιλίας
6. Ο Κρίμωνας και το παιδί του Βαθυκλή
7. Τα ελληνικά ποιήματα του Τζελαλεντίν Ρουμί
8. Τα ελληνόψυχα χημικά στοιχεία
9. Το άγμα
10. Από πού βγαίνει το καρπούζι;
11. Η υστεροφημία του σιχτίρ
12. Γλευκόζη, αυτή η άγνωστη
13. Γιατί μόνο το ελληνικό και το λατινικό αλφάβητο έχουν πεζά και κεφαλαία γράμματα;
14. Πώς θα ακούγονταν τα νεοελληνικά σε αρχαίο Έλληνα;
15. Γιατί οι Νεοέλληνες αρνούνται τόσο επίμονα τη θεωρία της αρχαιοελληνικής τονικής προφοράς;
16. Μισμαγιά, μια περίεργη λέξη
17. Το μπαλαμούτι και οι μπαλαμοί
18. Ποιος είναι ο μεγαλύτερος ελληνόφωνος θύλακας στην Αλβανία;
19. Γιατί τα ελληνικά της Βορείου Ηπείρου δεν ακολουθούν τα βόρεια ιδιώματα;
20. Γιατί η λέξη empathy σημαίνει το εντελώς αντίθετο απ’ ό,τι η εμπάθεια στα ελληνικά;