Πότε σταματήσαμε να εξελληνίζουμε τα ξένα ονόματα; (μια συνεργασία του Νίκου Νικολάου)

Από τα μέσα Μαρτίου ξεκινήσαμε στο ιστολόγιο μια νέα σειρά δημοσιεύσεων του φίλου Νίκου Νικολάου, του διακεκριμένου γλωσσολόγου από τους Αντίποδες (την Αυστραλία, όχι τον εκδοτικό οίκο). Στα μέσα Μαΐου κάναμε μιαν ανάπαυλα, και τώρα συνεχίζουμε. Στο τέλος του άρθρου βάζω  ευρετήριο όλων των συνεργασιών. 

Διευκρινίζω ότι τον τίτλο του άρθρου του ιστολογίου τον διάλεξα εγώ ασκώντας το εκδοτικό μου προνόμιο, ο αρχικός τίτλος του Νίκου ήταν άλλος.

Tο σημερινό άρθρο του Νίκου εξετάζει (σύντομα, πάντως) ένα ενδιαφέρον θέμα: πότε σταμάτησε (ή έγινε ντεμοντέ, όπως λέει ο ίδιος) ο εξελληνισμός των ξένων ονομάτων. Πότε δηλαδή ξανάγινε Σαίξπηρ ο Σακεσπήρος και Γκλάντστοουν ο Γλάδστων.  Ο Νικολάου χρησιμοποιεί μια σχετικά απλή μέθοδο για να δώσει απάντηση. Έχω κάποιες επιφυλάξεις, αλλά είναι καλή βάση για συζήτηση.

Δίνω λοιπόν τον  λόγο στον Νίκο Νικολάου. Τη συνοδευτική εικόνα τη διάλεξα εγώ, είναι ο ανδριάντας του Gladstone, που βρίσκεται έξω από το κεντρικό κτίριο του ΕΚΠΑ.

Πότε έγινε ντεμοντέ στην Ελλάδα ο εξελληνισμός των ξένων ονομάτων;

Πρώτη δημοσίευση στην Κβόρα

Το ερώτημα που μου τέθηκε στην Κβόρα, για το πότε έγινε ντεμοντέ ο εξελληνισμός των ξένων ονομάτων, μου έδωσε ωραία ευκαιρία για έρευνα.

Έρευνα για την οποία η ελληνική Βικιπαίδεια βγαίνει άχρηστη, γιατί έχει «αφελληνίσει» πολύν κόσμο. Ο Isaac Newton παραμένει «Ισαάκ Νεύτων», και ο Charles Darwin είναι ακόμα «Κάρολος Δαρβίνος» . Αλλά ο William Gladstone είναι εκεί «Γουίλιαμ Γκλάντστοουν», αν και σημειώνουν πως «στην παλαιά ελληνική βιβλιογραφία Ουίλλιαμ Γλάδστων»—και αυτή η μορφή εξακολουθεί να χρησιμοποιείται. Παρομοίως, ο Otto von Bismarck καταγράφεται «Όττο φον Μπίσμαρκ»–αλλά, «Παλαιότερα, στα βιβλία της ιστορίας και αλλού, ήταν γνωστός ως Βίσμαρκ».

(Παρεμπιπτόντως, βλέπουμε ακόμα το «Γλάδστωνας» και το «Βίσμαρκ» σε συχνή χρήση. Η Βικιπαίδεια μπορεί να έχει υιοθετήσει τον αφελληνισμό, αλλά δεν το έχουν κάνει όλοι οι άλλοι.)

Σημειώνω επίσης ότι ο εξελληνισμός των βαπτιστικών ονομάτων επιβίωσε περισσότερο χρόνο από αυτόν των επωνύμων (Αδόλφος Χίτλερ, όχι Αδόλφος Ίτλερος)· ότι ο εξελληνισμός των επωνύμων δεν ήταν ποτέ καθολικός· και ότι ο πλήρης μορφολογικός εξελληνισμός (Δαρβίνος αλλά όχι Βίσμαρκος, Βισμάρκιος) ήταν σπάνιος.

Υπάρχουν λοιπόν τρία στάδια εξελληνισμού:

• Μορφολογικός, με αλλαγή της κατάληξης και ένταξη του ονόματος σε κάποια κανονική κλίση.
• Φωνολογικός: αντικαθιστούμε τα <γκ>, <μπ>, <ντ> με <β>, <γ>, <δ>, ώστε να φαίνεται το όνομα πιο ελληνικό.
• Κύριο όνομα: κάνουμε χρήση κάποιας υπάρχουσας ελληνικής εκδοχής ονόματος, π.χ. Κάρολος αντί Τσαρλς.

Η πρώτη μου εικασία μου, με όσα ήδη γνωρίζω, θα ήταν: τα επώνυμα εξελληνίζονταν ακανόνιστα μέχρι το 1880, τα κύρια ονόματα μέχρι το 1930. Ο μορφολογικός εξελληνισμός πιθανότατα εγκαταλείφθηκε ήδη το 1840.

Έτσι υπολογίζω. Για να κάνω έναν έλεγχο: το Google τι λέει;

Στο διήγημα του Μιχαήλ Μητσάκη Η κυρα-Κώσταινα, 1893, βρίσκουμε τα εξής ονόματα: Δισραέλης (Disraeli), Μαντσίνης (Mazzini), Λαμαρτίνος (Lamartin), αλλά Πάρνελ (Parnel), Κοσσούθ (Kossuth), Καβούρ (Cavour). Αυτό δείχνει πλήρη εξελληνισμό μέχρι την εποχή του Ντισραέλι και του Ματσίνι, άρα δεκαετία του 1860 (που συνάδει με το Δαρβίνος): έπεσα έξω νομίζοντας πως αυτό σταμάτησε το 1840. (Και η καθαρολογία, τώρα που το σκέφτομαι, μάλλον αποκορυφώθηκε ακριβώς τη δεκαετία του 1860 και του 1870.)

Ο Γλάδστων κλινόταν ακόμα, αλλά δεν νομίζω αυτό να προωθεί την ημερομηνία προς τα μετέπειτα, καθώς ο εξελληνισμός Γλάδστων δεν επιβάλλει καμία αλλαγή στην ονομαστική στην καθαρεύουσα, σε αντίθεση με το Δάρβιν > Δαρβίνος.

Ο πρωθυπουργός Balfour παρέμενε Βάλφουρ το 1904, and υπάρχουν στην Ελλάδα δρόμοι με αυτό το όνομα προς τιμήν του. Ο Βενιζέλος στο ημερολόγιό του από τις Βερσαλλίες αναφέρεται στο Βάλφουρ, και κλίνει Ουίλσων, Ουίλσωνος, Ουίλσωνι, αλλά γράφει Clemenceau και Lloyd George με λατινική γραφή. Ο Lloyd George ήταν καθολικά Λόυδ Τζωρτζ όχι Λόιντ. Αλλά δεν βρίσκω ίχνος μεταγραφής του επόμενου πρωθυπουργού της Βρετανίας Stanley Baldwin ως Στάνλεϋ Βάλδουιν αντί Μπάλντουιν· π.χ. στο https://www.kathimerini.gr/opinion/887135/80-chronia-prin-stin-k-11-xii-1936/ . Μπορούμε λοιπόν να ορίσουμε την ημερομηνία που έπαψε ο φωνολογικός εξελληνισμός στη δεκαετία του 1920.

(Μου ήρθε ταμπλάς όσο έψαχνα όταν είδα εφημερίδα του 1939 να αναφέρεται σε Δαίρπφελδ, στο https://www.kathimerini.gr/opinion/1015445/80-chronia-prin-20-3-1939/ . Αλλά ο Wilhelm Dörpfeld έκανε αρχαιολογικές ανασκαφές στην Ελλάδα από τη δεκαετία του 1870, και πέρασε μεγάλο μέρος της ζωής του στην Ελλάδα. Άρα ο εξελληνισμός του ονόματός του στην νεκρολογία του τηρούσε τους κανόνες του 1870, όχι του 1930.)

Όσον αφορά τα βαπτιστικά ονόματα: Ο Franklin Roosevelt παραμένει μέχρι σήμερα Φραγκλίνος, και ο Adolf Hitler Αδόλφος. Ο Harry Truman με το υποκοριστικό του θα αντιστεκόταν στον εξελληνισμό ούτως ή άλλως, και θα παρέμενε Χάρρυ. Ο Clement Attlee πήρε το πολύ Κλήμεντ, και σίγουρα δεν έγινε Κλήμης, όπως οι συνονόματοί του θεολόγοι.

Άρα, η αναθεωρημένη χρονολόγησή μου για το πότε έπαψαν οι εξελληνισμοί των ονομάτων των διασήμων είναι:

• Μορφολογικός εξελληνισμός, χρησιμοποιώντας καταλήξεις όπως το –ος στην ονομαστική: δεκαετία του 1860 (αν και συνέχιζαν να κλίνουν ονόματα σαν το Γλάδστων και το Ουίλσων πολύ αργότερα)
• Φωνητικός εξελληνισμός: δεκαετία του 1920 (Λόυδ, αλλά Μπάλντουιν).
• Εξελληνισμός βαπτιστικού ονόματος: δεκαετία του 1930 (Αδόλφος, αλλά Κλήμεντ).

Εδώ σταματάει το άρθρο του Νίκου Νικολάου. Βρίσκω πολύ χρήσιμη τη διάκριση που κάνει ανάμεσα στα τρία είδη εξελληνισμού. Ωστόσο, νομίζω πως η εξέταση που κάνει δεν προχωράει σε  όσο βάθος θα μπορούσε, ούτε σε πλάτος. Θα ήταν διαφωτιστικό (αλλά και διασκεδαστικό) να φτιάχναμε έναν κατάλογο με εξελληνισμούς ονομάτων του 19ου αιώνα, από τον Μυλλέρο και τον Σακεσπήρο έως τον Έγελο. Ίσως στα σχόλιά σας βοηθησετε σε αυτό.

Πρέπει, θαρρώ, να παρθεί επίσης υπόψη και ένας άλλος παράγοντας: αν το όνομα προσφέρεται για εξελληνισμό. Ο Χίτλερ δεν προσφέρεται, ούτε ο Τσόρτσιλ. Ο Ουίλσων έρχεται έτοιμος. Ονόματα πρόσφορα για εξελληνισμό είναι εύλογο να εξελληνίζονται και αργότερα -το λέει και ο Νικολάου, ότι ο Γλάδστων συνεχίστηκε να κλίνεται για πολλά χρόνια -ακόμα κλίνεται μάλιστα, αν σκεφτούμε ότι το σχετικό άρθρο της Βικιπαίδειας έχει τίτλο Ανδριάντας του Ουίλιαμ Γλάδστωνα.

Έτσι, ο «έτοιμος από καιρό» Τολστόι εξελληνιζόταν  και στις αρχές του 20ού αιώνα, αφού μάλιστα και το μικρό του όνομα ήταν πρόσφορο: Λέων Τολστόης. Υπάρχουν δεκάδες παραθέματα, ο Παλαμάς και στα άρθρα του και σε ποίημά του χρησιμοποιεί τον  εξελληνισμένο τύπο, το ίδιο και οι δημοτικιστές του Νουμά. 

Κοντά και ο Γκόρκι, έστω και σπανιότερα, γίνεται Γκόρκης, όπως εδώ από τον  Νουμά εν έτει 1908. Την ίδια περίπου εποχή, ο Λένιν ή παλιότερα ο Τσέχοφ  έμειναν βεβαίως ανεξελλήνιστοι διότι τα ονόματά τους δεν προσφέρονταν. 

Προσέξτε όμως ότι ο Πέτρος Βασιλικός εδώ κρατάει το όνομα Μαξίμ χωρίς εξελληνισμό παρόλο που έχουμε και στα ελληνικά Μάξιμος.

Κλείνω επισημαίνοντας ότι το «του Ουίλιαμ Γλάδστωνα», που γράφει η Βικιπαίδεια μου φαίνεται κάπως αφύσικο, αν και περισσότερο ίσως θα με ξένιζε το «του Γουλιέλμου Γλάδστωνα». Ενώ το σκέτο «ο ανδριάντας του Γλάδστωνα» δεν με ενοχλεί. Εσείς τι λέτε; 

Προηγούμενες δημοσιεύσεις του Νίκου Νικολάου στο ιστολόγιο:

1. Να λείπει το βύσσινο;
2. Σύρος και Ερμούπολη
3. Πώς ήταν τα ελληνικά πριν από 500 και πριν από 1000 χρόνια;
4. Πώς χαντάκωσα τα Παμφυλιακά.
5. Οι πενήντα αποχρώσεις της παραφιλίας
6. Ο Κρίμωνας και το παιδί του Βαθυκλή
7. Τα ελληνικά ποιήματα του Τζελαλεντίν Ρουμί
8. Τα ελληνόψυχα χημικά στοιχεία
9. Το άγμα
10. Από πού βγαίνει το καρπούζι;
11. Η υστεροφημία του σιχτίρ
12. Γλευκόζη, αυτή η άγνωστη
13. Γιατί μόνο το ελληνικό και το λατινικό αλφάβητο έχουν πεζά και κεφαλαία γράμματα;
14. Πώς θα ακούγονταν τα νεοελληνικά σε αρχαίο Έλληνα;
15. Γιατί οι Νεοέλληνες αρνούνται τόσο επίμονα τη θεωρία της αρχαιοελληνικής τονικής προφοράς;
16. Μισμαγιά, μια περίεργη λέξη
17. Το μπαλαμούτι και οι μπαλαμοί
18. Ποιος είναι ο μεγαλύτερος ελληνόφωνος θύλακας στην Αλβανία;
19. Γιατί τα ελληνικά της Βορείου Ηπείρου δεν ακολουθούν τα βόρεια ιδιώματα;
20. Γιατί η λέξη empathy σημαίνει το εντελώς αντίθετο απ’ ό,τι η εμπάθεια στα ελληνικά;
21. Από την Παπαλάμπραινα στην κυρία Παπαλάμπρου
22. Καναδέζα,  Ολλανδέζα, Αλβανέζα
23. Τι θα πει «γιαλελέλι»;
24. Αραπάδες: Άραβες ή μαύροι Αφρικανοί;
25. Τουρκάλα ή Τούρκισσα;
26. Ομιλείτε τη νεοδωρική;
27. Από πότε κάνουμε ντου;