Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Οβελίας, αρνάκι, τσουρέκι και άλλες λέξεις του Πάσχα

Αναρτήθηκε από τον/την sarant στο 18 Απριλίου, 2014

Μεγάλη Παρασκευή σήμερα, συνεχίζω λοιπόν σε πασχαλιάτικο κλίμα επαναλαμβάνοντας ένα άρθρο με πασχαλινές λέξεις που είχα δημοσιεύσει εδώ το 2010 και το 2011.

Και πρώτα-πρώτα το ίδιο το Πάσχα, που είναι λέξη άκλιτη, δάνειο από το αραμαϊκό pasha και αυτό από το εβραϊκό pesah (πέσαχ είναι το σημερινό εβραϊκό Πάσχα), από τον αόριστο ενός ρήματος που σημαίνει «αυτός προσπέρασε». Και το «προσπέρασε» μας πηγαίνει στην Παλαιά Διαθήκη, στην Έξοδο, όπου στη δέκατη πληγή του Φαραώ ο άγγελος Κυρίου θανάτωσε τους πρωτότοκους γιους των Αιγυπτίων· πέρασε γραμμή τα σπίτια και έσπειρε τον όλεθρο, είχε όμως προηγουμένως ειδοποιήσει τους Εβραίους, να σφάξουν ένα αρνάκι και να βάψουν την πόρτα του σπιτιού τους για να τα προσπεράσει. Ή, όπως το λέει στην Έξοδο: και παρελεύσεται κύριος πατάξαι τους Αιγυπτίους και όψεται το αίμα επὶ της φλιάς και επ’ αμφοτέρων των σταθμών͵ και παρελεύσεται κύριος την θύραν και ουκ αφήσει τον ολεθρεύοντα εισελθείν εις τας οικίας υμών πατάξαι. Άγρια πράγματα τα παλαιοδιαθηκικά, αλλά από εκεί θαρρώ προήλθε το αρνάκι που σουβλίζουμε –βέβαια με νέα σηματοδότηση μετά τη σταύρωση του Χριστού που ήταν ο αμνός ο αίρων την αμαρτίαν του κόσμου.

Το Πάσχα το λέμε και Λαμπρή, μια και είναι η μεγαλύτερη γιορτή, και παρόμοια ονομασία υπάρχει στα βουλγάρικα, όπου επισήμως το Πάσχα λέγεται βελικντέν, δηλαδή «μεγάλη μέρα», ενώ στους δυτικούς σλάβους λέγεται συχνά «μεγάλη νύχτα» (π.χ. Wielkanoc στα πολωνικά και αναλόγως στα σλοβένικα ή στα τσέχικα). Στις περισσότερες άλλες ευρωπαϊκές γλώσσες η ονομασία προήλθε από το ελληνικό, συνήθως μέσω λατινικών, αν και στα αγγλικά έχουμε easter, που προέρχεται από μια παγανιστική γιορτή προς τιμήν μιας τευτονικής θεάς της άνοιξης και του φωτός, της ανατολής του ήλιου (άλλωστε east είναι η ανατολή). Κάτι ανάλογο ισχύει και στα γερμανικά (Ostern).

Το φετινό Πάσχα πέφτει στη μέση περίπου της περιοχής ημερομηνιών του (οι πιθανές ημερομηνίες του ορθόδοξου Πάσχα πηγαίνουν από 4 Απριλίου έως 8 Μαΐου) και συμπίπτει με το καθολικό, κάτι που επίσης είχε συμβεί το 2010 και το 2011, και θα ξανασυμβεί το 2017.  Δεν έχω χώρο να αναπτύξω τον τρόπο υπολογισμού, που άλλωστε είναι μάλλον περίπλοκος και γι’ αυτό η εκκλησία κάθε χρόνο βγάζει το πασχάλιον του σωτηρίου έτους τάδε, το οποίο αναφέρει όλες τις κινητές γιορτές –και από εκεί βγήκε και η φράση «έχασε τα πασχάλια του» που τη λέμε όταν κάποιος έχει περιέλθει σε πλήρη σύγχυση. Και επειδή το Πάσχα έχει συνδεθεί αξεχώριστα με τα κόκκινα αυγά, η παροιμιακή αυτή φράση συμφύρθηκε με την άλλη που λέει «έχασε τ’ αυγά και τα καλάθια», για όποιον έχει πάθει μεγάλη ζημιά, κι έγινε «έχασε τ’ αυγά και τα πασχάλια», που εκ πρώτης όψεως είναι «λάθος» αλλά απόλυτα εύλογο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Δημοσιεύθηκε στο Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Λαογραφία, Πασχαλινά | Με ετικέτα: , | 50 Comments »

Ζωή χαρισάμενη και άλλες εκφράσεις από τη Μεγαλοβδομάδα

Αναρτήθηκε από τον/την sarant στο 17 Απριλίου, 2014

Μια και βρισκόμαστε καταμεσίς στη Μεγάλη Εβδομάδα, ταιριάζει να ασχοληθούμε με την επίδραση της εκκλησιαστικής γλώσσας στη φρασεολογία μας. Αν κοιτάξετε μια συλλογή ιδιωματικών ή παγιωμένων εκφράσεων (π.χ. το βιβλίο μου Λόγια του αέρα, για να κάνω και ρεκλάμα), θα δείτε ότι είναι πάρα πολλές οι λαϊκές εκφράσεις που προέρχονται από την εκκλησιαστική γλώσσα, πράγμα που οφείλεται στο ότι επί αιώνες όλος ο πληθυσμός εκκλησιαζόταν ταχτικά και οπωσδήποτε μέσα στη Μεγαλοβδομάδα. Όπως γράφει ο μεγάλος λαογράφος Δημ. Λουκάτος, στο άρθρο του “Οι ακολουθίες της Μεγ. Εβδομάδας και η επίδρασή τους στη νεοελληνική γλώσσα”, από το οποίο αντλώ αρκετά στοιχεία του άρθρου μου:

Τα δώδεκα Ευαγγέλια και τα τροπάρια που ψάλλονται τη Μ. Εβδομάδα στην εκκλησία, έδωκαν στο λαό μας πολύ υλικό να πλουτίσει το λεξικό του. Είναι γνωστό πως ο κόσμος θέλει συχνά να λογιωτατίζει με αρχαϊκότερα ρητά, είτε για να στολίσει τις κουβέντες του, είτε για να τούς δώσει μεγαλύτερο κύρος. Και δανείζεται τότε λέξεις ή φράσεις ολόκληρες από κείμενα γνωστά, που έχουν πάρει κάποια επίσημη θέση στη συνείδησή του και που τα θεωρεί, χωρίς αμφιβολία, σοφά.

Ο λαός μας, ιδίως στα χρόνια της σκλαβιάς του, έζησε πολύ μέσα στο περιβάλλον της εκκλησίας και του εντυπώθηκε βαθιά κάθε τι που του διηγήθηκαν τα βιβλία της, τα Ευαγγέλια κι οι Υμνωδίες. Η φρασεολογία τους, πλαισιωμένη από θρησκόληπτο μυστικισμό, έπαιρνε την αίγλη μιας ανώτερης γλώσσας, θεόπνευστης και σοφής. Έτσι, ο λαός μεταχειριζόταν στις συζητήσεις του φράσεις και λέξεις εκκλησιαστικές, που του έκαναν ρητορικότερη την ομιλία, έστω κι αν δεν καταλάβαινε πολλές φορές τη σημασία τους. Τις χρησιμοποίησε στην αρχή σα για να παίξει ή να δείξει κάποια εγκυκλοπαιδική κατάρτιση στους άλλους. Μα σιγά-σιγά, οι ξένες αυτές έννοιες αφομοιώθηκαν κι έγιναν μέλη οργανικά της νεοελληνικής γλώσσας.

Παράδειγμα τέτοιας έκφρασης που δημιουργήθηκε από παρανόηση είναι η έκφραση “ζει/περνάει ζωή χαρισάμενη”. Γεννήθηκε από το δοξαστικό της Ανάστασης, ένα από τα γνωστότερα εκκλησιαστικά τροπάρια, που το ξέρω ακόμα κι εγώ: Χριστός Ανέστη εκ νεκρών θανάτω θάνατον πατήσας και τοις εν τοις μνήμασι ζωήν χαρισάμενος. Χάρισε ζωή σ’ αυτούς που βρίσκονται στα μνήματα. Χαρισάμενος, μετοχή του χαρίζομαι, που τότε σήμαινε «χαρίζω», αλλά σήμερα επιβιώνει με τη σημασία «μεροληπτώ υπέρ κάποιου, δείχνω εύνοια, υποχωρώ», όπως όταν λέμε π.χ. ότι κάποιος πέρασε χαριστικά τις εξετάσεις.

Όπως εξηγεί ο Δ. Λουκάτος: Χαριτωμένες, όσο και αστείες, είναι μερικές παρεξηγήσεις που έκανε ο λαός σε ορισμένες φράσεις. Δεν κατάλαβε σε πολλές την έννοιά τους, και ή τις παραμόρφωσε ή τις μεταχειρίστηκε με άλλη έννοια. (…) Ανάλογη παρεξήγηση έγινε και στη φράση «ζωή χαρισάμενη», που είναι παρμένη από το Χριστός Ανέστη. Ο λαός πρόσεξε το «ζωή» και τις δυο πρώτες συλλαβές τού «χαρισάμενος» και βιάστηκε να δώσει την εξήγηση: ζωή γεμάτη χαρά.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Δημοσιεύθηκε στο Εκκλησία, Πασχαλινά, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , | 117 Comments »

Λιτότητα σημαίνει εξυγίανση

Αναρτήθηκε από τον/την sarant στο 16 Απριλίου, 2014

Στο σαββατιάτικο άρθρο είχα αναφερθεί επιτροχάδην στο θέμα, αλλά σκέφτηκα να αφιερώσω και το σημερινό σημείωμα, αφού δεν συμβαίνει πολύ συχνά ένα μεταφραστικό θέμα να πάρει δημοσιότητα και πολιτικές διαστάσεις. Εννοώ βέβαια τη “βελτίωση” της δήλωσης της Αγγ. Μέρκελ από τις υπηρεσίες του ΑΠΕ/ΜΠΕ, μια και τώρα έχουν γίνει γνωστές και άλλες πτυχές του θέματος.

Όπως καταγγέλλει η δημοσιογράφος Φαίη Καραβίτη, ανταποκρίτρια του ΑΠΕ/ΜΠΕ στο Βερολίνο, που είχε στείλει το αρχικό τηλεγράφημα για τη δήλωση της κ. Μέρκελ, δέχτηκε τηλεφώνημα από τον αρχισυντάκτη του πρακτορείου, ο οποίος της μετέφερε τη δυσαρέσκεια “κύκλων της κυβέρνησης” για τη διατύπωση του τηλεγραφήματός της. Όπως λέει η ίδια: “Κατά τους «κύκλους», ο όρος «Sparmaßnahmen», ο οποίος αναφερόταν στην ανακοίνωση, έπρεπε να αποδοθεί ως «μέτρα εξυγίανσης» και όχι «λιτότητας», όπως είχα γράψει εγώ”.

Η δημοσιογράφος τεκμηρίωσε με πηγές (λεξικά κτλ.) την επιλογή της, χωρίς να πάρει απάντηση. Λίγο αργότερα, διαπίστωσε ότι εκδόθηκε νέο τηλεγράφημα από το πρακτορείο, στο οποίο η επίμαχη φράση (“μέτρα λιτότητας”) είχε… διορθωθεί σε “μέτρα εξυγείανσης” (έτσι, ανορθόγραφα!), πάντοτε με την υπογραφή της.

Καθώς το θέμα της “διόρθωσης” σχολιάστηκε αρκετά, το Πρακτορείο εξέδωσε ανακοίνωση, που αξίζει να την παραθέσω σχεδόν όλη:

Ορισμένα μέσα θέλησαν να εκμεταλλευτούν τη διόρθωση ενός τηλεγραφήματος που μεταδόθηκε από το ΑΠΕ- ΜΠΕ την Παρασκευή υπό τον τίτλο «Γερμανία: Μήνυμα στήριξης της Γερμανικής κυβέρνησης φέρνει στην Αθήνα η Αγ. Μέρκελ, αναφέρεται σε ανακοίνωση της Καγκελαρίας».

Στο πρώτο τηλεγράφημα αναφερόταν:«Μήνυμα ότι η γερμανική κυβέρνηση θα συνεχίσει να στηρίζει τα επιτυχή μέτρα λιτότητας της Ελλάδας μεταφέρει η καγκελάριος Άγγελα Μέρκελ στην Αθήνα »

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Δημοσιεύθηκε στο Επικαιρότητα, Μεταφραστικά | Με ετικέτα: , , | 134 Comments »

Ο θρύλος του “Μάικλ Κόλχας” και ο Μίχαελ Κόλχαας

Αναρτήθηκε από τον/την sarant στο 15 Απριλίου, 2014

Kohlhaas_poster

(Το άρθρο αυτό το είχα ανεβάσει χτες κατά λάθος, και αμέσως το απέσυρα. Ζητώ συγνώμη από όσους το είδαν να περνάει φευγαλέα από τις οθόνες τους και να χάνεται σαν οπτασία!)

Προβάλλεται στις κινηματογραφικές αίθουσες αυτή την εβδομάδα η γαλλογερμανική παραγωγή “Ο θρύλος του Michael Kohlhaas”, βασισμένη στη νουβέλα του Χάινριχ φον Κλάιστ “Μίχαελ Κόλχαας”. Οι διανομείς της ταινίας στην αφίσα που βλέπετε αριστερά προτίμησαν να αφήσουν αμετάγραπτο το όνομα, αλλά στο επίσημο τρέιλερ (μπορείτε να το δείτε εδώ) κάνουν λόγο για “Μάικλ Κόλχας” δηλαδή τον μεταγράφουν σαν να ήταν αγγλόφωνος. Γενικά η Seven δεν πρέπει να έχει και μεγάλη επιτυχία στις μεταγραφές ξένων ονομάτων, αν κρίνω από το όνομα του σκηνοθέτη (Arnaud des Pailleres), που τον έχουν μεταγράψει στη μεν αφίσα ως “ντε Παλιέρ” στο δε τρέιλερ ως “ντε Παλιέγ”, χωρίς να πετύχουν το σωστό, που είναι ντε Παγιέρ! Προκειμένου για το κεντρικό πρόσωπο της ταινίας, αφού η ταινία είναι γαλλογερμανική και η κόπια που έχουμε είναι γαλλική, θα μπορούσε να αποδοθεί “Μισέλ Κολάς” (ή έστω Κολάζ), όπως ακούγεται και στο τρέιλερ της ταινίας (στο 1.29).

Επειδή όμως η ταινία είναι, όπως είπα, βασισμένη στη νουβέλα του φον Κλάιστ, θα μπορούσε επίσης να χρησιμοποιηθεί η γερμανότροπη εκφορά του ονόματος, Μίχαελ Κόλχαας, μια λύση που θα είχε το πλεονέκτημα ότι θα ακολουθούσε την ελληνική απόδοση του τίτλου της νουβέλας, όπως έχει εκδοθεί σε βιβλίο (βλ. παρακάτω) -αν και αντιλαμβάνομαι ότι αυτή η παράμετρος ελάχιστη σημασία έχει για τους διανομείς.

Από την άλλη, ένα επιχείρημα υπέρ της γαλλότροπης εκφοράς (Μισέλ Κολάς), πέρα από το προφανές ότι ανταποκρίνεται σε ό,τι θα ακούσουν όσοι παρακολουθήσουν την ταινία, είναι ότι το σενάριο της ταινίας, παρόλο που παρακολουθεί πιστά τη νουβέλα του φον Κλάιστ, ωστόσο μεταφέρει τη δράση στην κεντρική Γαλλία (αντί της Σαξονίας). Μάλιστα, ενώ στη νουβέλα εμφανίζεται ο Λούθηρος, στην ταινία τον αντικαθιστά κάποιος μη κατονομαζόμενος θεολόγος.

Πάντως, σε καμιά περίπτωση δεν δικαιολογείται η αγγλότροπη εκφορά του ονόματος. Όσο μπορούμε, όσοι μπορούμε, ας αντιπαραθέτουμε την πολυγλωσσική πολυμορφία στην κυριαρχία της μίας γλώσσας που φτωχαίνει το πολιτισμικό τοπίο.

Όπως έγραψα πιο πάνω, η νουβέλα του φον Κλάιστ έχει εκδοθεί στα ελληνικά, πριν από μερικά χρόνια, από τις εκδόσεις Ερατώ. Είχα γράψει μερικά πράγματα για το βιβλίο αυτό σε ένα παλιό μου άρθρο, οπότε δεν θα ήταν περιττό να τα επαναλάβω εδώ τώρα που η ιστορία του Κόλχαας ξανάρθε στην επικαιρότητα.

KleistΤο έργο γράφτηκε το 1810, ένα χρόνο πριν αυτοκτονήσει ο φον Κλάιστ, αλλά η υπόθεσή του εκτυλίσσεται τον 16ο αιώνα -άλλωστε έχει τον υπότιτλο “Από ένα παλιό χρονικό”.

Ο έμπορος αλόγων Μίχαελ Κόλχαας, νομοταγής και ευκατάστατος πολίτης, ξεκινάει από την πόλη του να πάει να πουλήσει τα άλογά του στη Λιψία. Στο δρόμο, περνάει από τον πύργο ενός νεαρού άρχοντα, ο οποίος του ζητάει άδεια διέλευσης από τα εδάφη του, οπότε ο έμπορος αφήνει αμανάτι τα δυο καλύτερα άλογά του ώσπου να βγάλει. Στη Λιψία, μαθαίνει πως τέτοια άδεια δεν υφίσταται, ήταν ένα αστείο των ανθρώπων του άρχοντα. Γυρίζοντας στον πύργο, βρίσκει τα άλογά του σε άθλια κατάσταση, ξεθεωμένα στη δουλειά και νηστικά. Πάει στα δικαστήρια να βρει το δίκιο του, αλλά μάταια, αφού ο άρχοντας έχει παντού γνωριμίες. Ο Κόλχαας επιμένει, γιατί ξέρει ότι έχει δίκιο. Καθώς η γυναίκα του προσπαθεί να δει τον πρίγκιπα-εκλέκτορα, τραυματίζεται και πεθαίνει.

Τότε ο Κόλχαας γίνεται αντάρτης -μόνος του, μαζί με τους λίγους έμπιστους δουλευτάδες του. Κυριεύουν τον πύργο του νεαρού άρχοντα και τον καίνε, όμως ο άρχοντας ξεφεύγει στη γειτονική πόλη, τη Βιτεμβέργη (Wittenberg). Ο αντάρτικος στρατός πληθαίνει καθώς όλο και περισσότεροι χωρικοί προσχωρούν στις γραμμές του. Βάζουν φωτιά σε γειτονιές της πόλης, ζητώντας να τους παραδοθεί ο άρχοντας. Το αίτημα του Κόλχαας είναι να υποχρεωθεί ο νεαρός άρχοντας να παχύνει ξανά τα δυο μαύρα άλογά του και να του τα παραδώσει σε άριστη κατάσταση όπως ήταν!

Τελικά, επεμβαίνει ο Λούθηρος και καταφέρνει να δοθεί αμνηστία στον Κόλχαας για να εξεταστεί η υπόθεσή του από τα δικαστήρια. Όπως θα καταλάβατε, τελικά ο Κόλχαας καταλήγει στο ικρίωμα, αν και δικαιώνεται στην υπόθεση με τα άλογα. Αυτή η μανιακή επιδίωξη της δικαιοσύνης είναι θέμα πολύ μοντέρνο, όπως πολύ μοντέρνο είναι και το στυλ του συγγραφέα, π.χ. δεν έχει καθόλου περιγραφές τοπίων.Το βιβλίο διαβάζεται μονορούφι και βοηθάει σ’ αυτό η έξοχη μετάφραση του Θόδωρου Παρασκευόπουλου.

Το ενδιαφέρον είναι ότι ο Κόλχαας ήταν υπαρκτό πρόσωπο -αν και λεγόταν Κόλχαζε (Kohlhase) και πράγματι ήταν αλογέμπορος, που αδικήθηκε από έναν ευγενή για δυο άλογα, και πράγματι ξεκίνησε αντάρτικο, όλα αυτά γύρω στο 1534, και έκαψε σπίτια στη Βιτεμβέργη παρά τις παραινέσεις του Λούθηρου. Κατέληξε στον τροχό το 1540 -χωρίς να προηγηθεί αμνηστία όμως και συνεννόηση με τις αρχές του κράτους όπως στο μυθιστόρημα. Ο φιλέρευνος αναγνώστης θα βρει σε επίμετρο του  βιβλίου όσα λένε οι πηγές για τον υπαρκτό Κόλχαζε.

Η νουβέλα του φον Κλάιστ έχει σημαντική θέση στη γερμανόφωνη λογοτεχνία. Το θέμα του νομοταγή πολίτη που βρίσκεται αντιμέτωπος με μια κατάφωρη αδικία και επαναστατεί είναι διαχρονικό και συναρπαστικό. Στο μυθιστόρημα Ragtime του Doctorow η ιστορία μεταφέρεται στις ΗΠΑ στη δεκαετία του 1920. Με πρόφαση ότι πρόκειται για ιδιωτική οδό οι εθελοντές πυροσβέστες ζητούν διόδια από τον μαύρο μουσικό Coalhouse Walker όταν περνάει από μπροστά τους με την απαστράπτουσα T-Ford του. Εκείνος αρνείται, φεύγει για να διαμαρτυρηθεί στις αρχές, επιστρέφει και βρίσκει κατεστραμμένο το αυτοκίνητο και η ιστορία εξελίσσεται με παρόμοιο τρόπο. Ο Ντόκτοροου, θέλοντας να δείξει ότι έχει εμπνευστεί από τον Κλάιστ, “εξαμερικάνισε” το όνομα του Κόλχαας. Όσο για τη νουβέλα, δεν είναι η πρώτη φορά που μεταφέρεται στον κινηματογράφο: είχε μεταφερθεί και το 1969 από τον Φόλκερ Σλέντορφ.

Μια λεπτομέρεια από το βιβλίο, που την είχαμε συζητήσει αρκετά στο αρχικό άρθρο. Σε κάποιο σημείο γίνεται λόγος για μια μολυβένια χτένα, και στην υποσημείωση ο μεταφραστής μάς πληροφορεί ότι χρησιμοποιούσαν χτένες από μολύβι για να σκουραίνουν τα μαλλιά. Αναφέρει μάλιστα και μια παροιμία της εποχής: Ein Bleikamm schwerzt die Haare, doch jüngt er nicht die Jahre, που θα πεί ότι “Η μολυβένια χτένα μαυρίζει τα μαλλιά, μα δεν μικραίνει τα χρόνια”. Στο βιβλίο τη χτένα τη χρησιμοποιεί άντρας, αλλά δεν ξέρω αν οι μολυβένιες χτένες ήταν σύνεργο αποκλειστικά αντρικού καλλωπισμού, ούτε βέβαια ξέρω αν στην ταινία εμφανίζεται η χτένα -όποιος την είδε, ας μας πει. Βέβαια, ο μόλυβδος δεν είναι ό,τι το υγιεινότερο, αλλά από παλιά οι άνθρωποι έβαζαν τα κάλλη πάνω από τον πόνο.

 

Δημοσιεύθηκε στο Επαναλήψεις, Επικαιρότητα, Κινηματογράφος, Λογοτεχνία, Μεταγραφή ξένων ονομάτων, Παρουσίαση βιβλίου | Με ετικέτα: , , , , | 88 Comments »

Η μέρα με τα δεκατεσσάρια

Αναρτήθηκε από τον/την sarant στο 14 Απριλίου, 2014

 

Σήμερα ο μήνας έχει δεκατέσσερις, έχουμε δηλαδή 14 Απριλίου του 2014, ή αλλιώς 14/4/14. Οι ταχτικοί θαμώνες ίσως να θυμούνται ότι πρόπερσι στις 12 Δεκεμβρίου (στις 12/12/12) είχα γράψει ένα άρθρο για τη Μέρα με τα τρία δωδεκάρια, συνεχίζοντας μια παράδοση που ήδη μετρούσε τέταρτο χρόνο, αφού το 2011 είχαμε τη μέρα με τα τρία εντεκάρια, το 2010 είχαμε γράψει για τη  μέρα με τα τρία δεκάρια και το 2009 για  την αντίστοιχη μέρα με τα τρία εννιάρια. Η ωραία αυτή παράδοση κινδύνεψε να σταματήσει το 2013, διότι μέρα με τρία 13άρια δεν υπάρχει, αφού δεν έχουμε δέκατο τρίτο μήνα, τελικά όμως σκέφτηκα ότι η 13/3/13 ήταν μια καλή προσέγγιση κι έτσι πέρσι έγραψα το άρθρο για τα δεκατριάρια, που άνοιξε τον δρόμο για το σημερινό άρθρο και για όσα ακολουθήσουν στα επόμενα χρόνια ως το 2019, οπότε θα χρειαστεί μια ακόμα ακροβασία για να συνεχίσουμε  -εμείς νάμαστε καλά.

Κι ενώ το είχα στο νου μου να ανεβάσω σήμερα το άρθρο με τα 14άρια, έμπλεξαν τις ημερομηνίες και νόμιζα ότι ο μήνας έχει αύριο 14, οπότε ανέβασα για λίγα λεπτά ένα άλλο άρθρο -που κατέβηκε εσπευσμένα και θα το δείτε αύριο.

Βέβαια, το σημερινό άρθρο είναι ενμέρει επανάληψη παλιότερου, αφού άρθρο για τον αριθμό 14 είχα γράψει πριν από πολλά χρόνια, τότε που καταργήθηκε ο 14ος μισθός (πανάρχαιο έθιμο που κανείς δεν θυμάται τι ακριβώς ήταν, κάτι ανάμεσα στα Απατούρια και στα Ταυροκαθάψια). Οπότε, παίρνω υλικό από εκείνο το παλιό άρθρο ενσωματώνοντας και τα δικά σας σχόλια και ό,τι άλλο προέκυψε στην πορεία.

Ο αριθμός 14 δεν έχει πολύ μεγάλο ενδιαφέρον από αριθμολογική άποψη. Δεν είναι πρώτος αριθμός, αφού διαιρείται με το 2 και το 7 (αν και είναι ημιπρώτος), ενώ ένα χαρακτηριστικό του είναι πως πρόκειται για τον μικρότερο αριθμό που είναι άθροισμα τριών τετραγώνων (1 + 4 + 9). Βέβαια, υπάρχει το π που είναι 3,14 στην κοινότερη προσέγγισή του, ενώ οι παλιότεροι θα θυμούνται την εξίσωση 0+0=14 του Μητσοτάκη γύρω στο 1991.

Στη φρασεολογία, κοινότατη είναι η έκφραση τα μάτια σου δεκατέσσερα!  που σημαίνει:  να είσαι άγρυπνος, να προσέχεις να μη σου ξεφύγει τίποτα, να μην πάθεις κακό. Επίταση της προτροπής «τα μάτια σου τέσσερα», που μπορεί αρχικά να προήλθε από διάλογο, του τύπου:

— Να προσέχεις, να έχεις τα μάτια σου τέσσερα.
— Όχι τέσσερα, δεκατέσσερα θα τα έχω!

Πολλά παραδείγματα χρήσης, π.χ. :

Για όνομα του Θεού, κυρία Παπαγιώργου! Χρειάζεται προσοχή. Τα μάτια σας δεκατέσσερα! (Ψαθάς, Ο εαυτούλης μου)

Ο Νατσούλης (Λέξεις και φράσεις παροιμιώδεις, σ.359-60) βρίσκει στην αρχή της έκφρ. τον βυζαντινό θαυματοποιό Κρονίδη, ο οποίος διατεινόταν ότι μπορούσε να βλέπει από 14 σημεία του σώματός του, αλλά απ’ όσο έχω ψάξει πρόκειται για έναν ακόμα νατσουλισμό. Νομίζω ότι η δική μου εξήγηση είναι πιο λογική, αν σκεφτούμε ότι το 14 πολύ συχνά χρησιμοποιείται σαν ‘υπερθεματισμός’ του τέσσερα, π.χ. “της παντρεμένης τέσσερα της χήρας δεκατέσσερα” κοστίζει το φιλί στο δημοτικό τραγούδι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Δημοσιεύθηκε στο Αριθμοί, Αριθμολογία, Γιουτουμπάκια, Επαναλήψεις, Τραγούδια | Με ετικέτα: , , , , , , , , | 205 Comments »

Τεύκρος Ανθίας: Εξομολογήσεις ενός αιθερομανούς

Αναρτήθηκε από τον/την sarant στο 13 Απριλίου, 2014

Tο σημερινό άρθρο είναι συνέχεια της δημοσίευσης της προηγούμενης Κυριακής, που ήταν αφιερωμένη στον Κύπριο ποιητή Τεύκρο Ανθία (1903-1968). Ο Ανθίας στα μέσα και στα τέλη της δεκαετίας του 1920 ήταν ο κατεξοχήν εκπρόσωπος του αλητισμού στην αθηναϊκή λογοτεχνική σκηνή. Το 1929 δημοσίευσε και την πρώτη του συλλογή, Τα σφυρίγματα του αλήτη (εδώ μερικά ποιήματά του). Στη συνέχεια επέστρεψε στην Κύπρο, στρατεύτηκε στην κομμουνιστική αριστερά, συμμετείχε στην αντιαποικιακή εξέγερση του 1931, φυλακίστηκε -σύντομες βιογραφικές πληροφορίες παραθέτω στο προηγούμενο άρθρο.

Το τελευταίο τεύχος (αρ. 14) των Μικροφιλολογικών Τετραδίων, ενός παραρτήματος του καλού κυπριακού περιοδικού Μικροφιλολογικά, με το οποίο συνεργάζομαι, ήταν αφιερωμένο σε ένα αυτοβιογραφικό αφήγημα του Ανθία, “Τρία χρόνια αλήτης. Απομνημονεύματα της αλήτικης ζωής μου”, σε επιμέλεια Λευτέρη Παπαλεοντίου. Παίρνοντας από αυτό αφορμή, δημοσίευσα κι εγώ ένα άρθρο στο τ. 35 των Μικροφιλολογικών, με “Παραλειπόμενα για τον Τεύκρο Ανθία”. Το πρώτο μέρος αυτού του άρθρου το παρουσίασα εδώ την περασμένη Κυριακή. Σήμερα συνεχίζω παρουσιάζοντας το ημιτελές αφήγημά του “Εξομολογήσεις ενός αιθερομανούς”, ένα αθησαύριστο κείμενο του Ανθία που δημοσιεύτηκε σε συνέχειες στη Βραδυνή το 1929. Ο Ανθίας πράγματι είχε πειραματιστεί με τις παραισθησιογόνες ιδιότητες του αιθέρα την εποχή εκείνη. Στα Μικροφιλολογικά έβαλα ένα μικρό απόσπασμα, διότι δεν υπήρχε χώρος για περισσότερο, εδώ έχω ολόκληρο το αφήγημα, όσο δημοσιεύτηκε δηλαδή.

Οι “Εξομολογήσεις” είναι γραμμένες απρόσεχτα, για να δημοσιευτούν στην εφημερίδα. Είναι ζήτημα αν αξίζει να διασώζονται τα πάντα από τις δαγκάνες της λήθης, αλλά η δημοσίευση συμπληρώνει ένα κενό και απ’όσο ξέρω δεν έχουμε και τόσο πολλά κείμενα του είδους από την εποχή εκείνη.

Ευχαριστώ τον φίλο μας τον Λεώνικο που πληκτρολόγησε όλο σχεδόν το κείμενο (εκτός από την πρώτη συνέχεια, που την έγραψα εγώ).

Οι “Εξομολογήσεις ενός αιθερομανούς” είναι αφήγημα που δημοσιεύτηκε στην αθηναϊκή εφημερίδα Βραδυνή στα τέλη Ιουλίου και αρχές Αυγούστου 1929, σε οχτώ συνολικά συνέχειες. Στη Βραδυνή είχε δημοσιεύσει ο Ανθίας και ποιήματα από τα Σφυρίγματα του αλήτη πριν εκδοθεί η συλλογή, όπως πληροφορούμαστε από την εισαγωγή του αρχισυντάκτη της εφημερίδας.

Το περίεργο είναι ότι οι εξομολογήσεις σταματούν μες στη μέση• στο τέλος της όγδοης συνέχειας (στο φ. της 5.8.1929) σημειώνεται «Αύριο η συνέχεια», αλλά ένατη συνέχεια δεν δημοσιεύτηκε ποτέ. Αυτό, σε συνδυασμό με το γεγονός ότι η έναρξη της δημοσίευσης πραγματοποιήθηκε πρωτοσέλιδη με τυμπανοκρουσίες, αλλά σχετικά γρήγορα οι επόμενες συνέχειες υποβιβάστηκαν στο ημίφως των μέσα σελίδων, μου υποβάλλει την ιδέα ότι οι ιθύνοντες της εφημερίδας περίμεναν κάτι πιο σκανδαλιστικό από τον Ανθία και μάλλον απογοητεύτηκαν -αλλά αυτό είναι απλή εικασία μου.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Δημοσιεύθηκε στο Αθησαύριστα, Κύπρος, Λογοτεχνία | Με ετικέτα: , , , , , , | 71 Comments »

Μεζεδάκια για την επίσκεψη της Αγγέλας

Αναρτήθηκε από τον/την sarant στο 12 Απριλίου, 2014

Καθώς άρχισα να γράφω αυτό το άρθρο, τα δελτία ειδήσεων δείχνουν τον πρωθυπουργό και την κυρία Αγγέλα (ή Άνγκελα) Μέρκελ να ανεβαίνουν την Διονυσίου Αρεοπαγίτου κρατώντας ομπρέλες, μια και ο αττικός ουρανός δεν συμμερίστηκε την αγαλλίαση των τηλεοπτικών καναλιών. Και ενώ εκείνοι γεύτηκαν χωριάτικη, μελιτζανοσαλάτα και κατσικάκι στη λαδόκολλα, εγώ θα προχωρήσω στο σερβίρισμα της καθιερωμένης σαββατιάτικης πιατέλας με τα μεζεδάκια, που σήμερα παίρνει τον τίτλο της ακριβώς από την επίσκεψη της γερμανίδας καγκελαρίου (ή καγκελάρισσας ή καγκελάριας, όπως δειλά είχα προτείνει πριν από μερικά χρόνια).

* Σε σχέση με την κάλυψη της επίσκεψης, φαίνεται ότι το ΑΠΕ θέλησε να “βελτιώσει” λιγάκι τις δηλώσεις της κ. Μέρκελ, όπως αποκάλυψε το pressproject.gr. Έτσι, το ελληνικό κείμενο των δηλώσεων Μέρκελ ανέφερε ότι “το πρόγραμμα εξυγίανσης προχωρά επιτυχώς”, το γερμανικό κείμενο αναφέρει: das Sparprogramm erfolgreich verlaufe, πρόγραμμα εξοικονόμησης/λιτότητας δηλαδή και όχι εξυγίανσης. Πιο χαρακτηριστικό, σε άλλο σημείο αναφέρεται ότι “η γερμανική κυβέρνηση θα συνεχίσει να στηρίζει τα επιτυχή μέτρα στην Ελλάδα”, με τη διαφορά ότι στον ιστότοπο της γερμανικής καγκελαρίας το κείμενο λέει: “die Bundesregierung die erfolgreichen Sparmaßnahmen Griechenlands weiter unterstützen wird”, δηλαδή “τα επιτυχημένα μέτρα λιτότητας” -στο ελληνικό, η λέξη λογοκρίθηκε. Λεπτομέρεια, θα πείτε.

* Κι άλλο ένα σχετικό με την επίσκεψη, που το εντόπισα στην επιστολή του Νίκου Δήμου προς την υψηλή επισκέπτρια, στην οποία ο Ν. Δήμου παρομοιάζει την Ελλάδα αν όχι με μεζεδάκι, πάντως με μεζέ -λέτε να υπονοεί πως όπου να ‘ναι θα μας κάνουν μια χαψιά οι εταίροι μας; Πρόσεξα πάντως τη φράση “Δέχομαι ότι θέλατε να μας βοηθήσετε. Το κάνατε με λάθος τρόπο. Όχι εσείς προσωπικά – όλα τα μέλη της Τρόικα.” Την ακλισιά της τρόικας την έχουμε βέβαια σχολιάσει πολλές φορές, και είναι πολύ συνηθισμένη, αλλά και πάλι είναι ενοχλητικό να βλέπεις να την υιοθετεί ένας φτασμένος συγγραφέας.

* Το επόμενο μεζεδάκι είναι πρωθυπουργικό. Διαβάζω στον επίσημο ιστότοπο του πρωθυπουργού μια “Δήλωση του Πρωθυπουργού κ. Αντώνη Σαμαρά μετά τη συνάντηση με το προεδρείο των AHEPANs” , η οποία ξεκινάει ως εξής: “Καλωσορίζω στην Ελλάδα τους εκπροσώπους των AHEPANs, τα αδέλφια μας από τη Διασπορά”. Ωστόσο, η οργάνωση είναι AHEPA, (American Hellenic Educational Progressive Association), οπότε το Ν δεν έχει κανένα λόγο να γράφεται με κεφαλαία.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Δημοσιεύθηκε στο Μαργαριτάρια, Μεζεδάκια, Ρατσισμός, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , | 227 Comments »

Τα κεφάλια του μύθου και η περίπτωση του Σοφοκλή Καλλιμάνη

Αναρτήθηκε από τον/την sarant στο 11 Απριλίου, 2014

 

Στο χτεσινό μου άρθρο για τα τρολ, και συζητώντας για τον όρο “τρολιά”, έφερα σαν παράδειγμα τρολιάς τη φάρσα του Σοφοκλή Καλλιμάνη. Πρόκειται για μια παλιά ιστορία, αφού συνέβη πριν από 8 χρόνια, ωστόσο νομίζω πως διατηρεί το ενδιαφέρον της στο ακέραιο. Και επειδή το άρθρο που είχα γράψει τότε, πολύ πριν ανοίξω το ιστολόγιο, δεν έχει παρουσιαστεί εδώ, σκέφτομαι να το αναδημοσιεύσω, αφού οι περισσότεροι δεν θα το ξέρετε (υπάρχει βέβαια στον παλιό μου ιστότοπο, όπως και στο Γλώσσα μετ΄εμποδίων, που βγήκε το 2007 και που πρόσφατα ανατυπώθηκε). Με την ευκαιρία, το επικαιροποιώ λιγάκι.

Έχω αναφερθεί πολλές φορές στο Λερναίο κείμενο, ή κείμενο για το Hellenic Quest. Το βάφτισα Λερναίο, επειδή όσο κι αν το ανασκευάζεις, πάλι βρίσκει γόνιμο έδαφος και εξαπλώνεται. Πώς εξηγείται όμως η μακροβιότητα του μύθου; Για πολλούς, κάτι που το διαβάζουν τυπωμένο, έστω και στην οθόνη του υπολογιστή, προσλαμβάνει ακαταμάχητην εγκυρότητα. Έπειτα, δεν είναι λίγοι εκείνοι που με πολύ μεγάλη ευκολία πιστεύουν ακόμα και τον πιο απίθανο «ευχάριστο» μύθο. Αφού το Λερναίο λέει πράγματα ευχάριστα, το χάβουν ανεξέταστα.

Άλλοι πάλι, ακούνε μόνο ό,τι θέλουν να ακούσουν. Για παράδειγμα, τις προάλλες [θυμίζω, το 2006 ή 2007] έβλεπα σε άλλο διαδικτυακό φόρουμ κάποιον να θριαμβολογεί, διότι σε μια πρόσφατη εκπομπή του «Ομιλείτε ελληνικά;» ειπώθηκε ότι Οι λέξεις compact disc, το γνωστό μας CD, είναι λέξεις  Ελληνικές και σημαίνουν “σύμπακτος δίσκος”, κατά τον Μπαμπινιώτη και όχι μόνο.

Τώρα, με τον Μπαμπινιώτη μπορεί να διαφωνώ σε αρκετά, αλλά ο άνθρωπος ξέρει τι λέει και αγύρτης δεν είναι. Και μόνο αγύρτης ή άσχετος θα μπορούσε να πει ότι το σιντί είναι λέξη ελληνική και τα λοιπά. Μάλιστα κατά σύμπτωση και στο Λερναίο κείμενο περί Hellenic Quest, αυτή την επιτομή του τσαρλατανισμού και του σκοταδισμού, αναφέρεται και ο συμπακτωμένος δίσκος ως προέλευση του CD σαν παράδειγμα συνεισφοράς της τρισχιλιετούς στον διεθνή πολιτισμό.

Ευτυχώς έχω έναν γνωστό που μαγνητοσκοπεί τις εκπομπές αυτές. Ήθελα λοιπόν να δω την εκπομπή έχοντας τη (νοσηρή) περιέργεια να εξακριβώσω από πού πιάστηκε ο φίλος και φαντάστηκε ότι ο Μπαμπινιώτης είπε το CD λέξη ελληνική. Και πράγματι, στην εκπομπή υπάρχει μια ενότητα που λέγεται «Το λέμε ελληνικά» ή κάπως έτσι, όπου ζητείται από τους παίκτες να βρουν την ελληνική ονομασία κοινότατων ξένων λέξεων (οπερατέρ = εικονολήπτης, φλας μπακ = αναδρομή). Αν και παρόμοια εγχειρήματα πολλές φορές είναι ασκήσεις ματαιότητας, τα πιο πολλά παραδείγματα λέξεων ήταν καλοδιαλεγμένα, και θα ήταν καλύτερα αν η κυρία Χούκλη δεν πρόφερνε το ντεμπραγιάζ γαλλιστί (ντεμπραγιάge). Αλλά πλατειάζω. Τελειώνοντας αυτή η ενότητα, ένας από τους ηθοποιούς που συμμετέχουν, θυμήθηκε ότι στην προηγούμενη περίοδο της εκπομπής, πριν από μερικά χρόνια, τους είχε απασχολήσει η ελληνική απόδοση του compact disk, και ότι είχε γίνει γόνιμη συζήτηση που τον είχε εντυπωσιάσει, αλλά δεν θυμόταν σε ποια απόδοση είχαν καταλήξει (το οποίο παρεμπιπτόντως δείχνει για ποιο λόγο θεωρώ ασκήσεις ματαιότητας πολλές τέτοιες απόπειρες). Καλείται ο κ. Μπαμπινιώτης, ο οποίος αναφέρει ότι τότε είχαν καταλήξει στην απόδοση «συμπαγής ψηφιακός δίσκος» για το compact disk.

Δηλαδή, στην πραγματικότητα:

Ο Μπαμπινιώτης είπε ότι το compact disk μπορεί να αποδοθεί ελληνικά ως ‘ψηφιακός συμπαγής δίσκος’.

Και ο θεατής που είδε την εκπομπή συγκράτησε ότι:

Η λέξη compact disk είναι ελληνική, σημαίνει ‘σύμπακτος δίσκος’ και το λέει και ο Μπαμπινιώτης.

Πράγμα που σημαίνει ότι όταν κανείς θέλει να ακούσει κάτι, θα το ακούσει οπωσδήποτε κι ας του πεις εσύ το εντελώς αντίθετο. Ευτυχώς δεν είναι όλοι έτσι, αλλιώς θα ήταν μάταια και όσα γράφουμε κι εμείς εδώ.

Πολύ διδακτική όμως βρίσκω και μια άλλη περίπτωση σχετική με γλωσσικούς μύθους, τη φάρσα του Σοφοκλή Καλλιμάνη. Μπορώ να αναφέρω το όνομα άνετα, διότι πρόκειται για ψευδώνυμο· και όχι τυχαίο ψευδώνυμο. Οι αρχικές συλλαβές του ονοματεπωνύμου δίνουν “Σόκαλ”. Ο Άλαν Σόκαλ είναι ένας Αμερικανός μαθηματικός ο οποίος έγινε διάσημος το 1996 όταν έκατσε και έγραψε ένα περισπούδαστο κείμενο που ήταν από την αρχή ως το τέλος μια αρμαθιά από ανοησίες, αλλά παρουσιασμένες με στόμφο και με άφθονες περικοκλάδες· την περίτεχνη αυτή αρλούμπα την υπέβαλε σε ένα επιστημονικό περιοδικό, και μάλιστα πυριβιώδες(*), το οποίο τη δημοσίεψε μετά χαράς! Η φάρσα του Σόκαλ θεωρείται πλέον κλασική.

Ο δικός μας ψευδώνυμος Σοφοκλής Καλλιμάνης θέλησε το 2004 να μιμηθεί τον Σόκαλ, αλλά στο χώρο της ελληνοκεντρικής ετυμολογίας. Κάθισε λοιπόν και έγραψε ένα εκτενές κείμενο στο οποίο «αποδείκνυε» με βάση ένα χειρόγραφο του 13ου αιώνα, ότι η αγγλική λέξη draft είναι ελληνική (στην πραγματικότητα δεν είναι, βέβαια). Στο άρθρο του υιοθετούσε τη θεματολογία και τη φρασεολογία των ελληνεμπόρων, αφού τόνιζε την πολιτιστική επιρροή της ελληνικής στις σύγχρονες γλώσσες και επαινούσε την προσπάθεια αντικατάστασης ξένων δανείων με ελληνικά ισοδύναμα.

Κατά τη γνώμη μου, το άρθρο κάπου το παράκανε· ήταν πολύ μεγάλο, είχε πολλές υποσημειώσεις και παραπομπές σε ανύπαρκτους λογίους του Μεσαίωνα όπως ο Ανσέλμος του Κλερβώ ή ο βυζαντινός Μανουήλ Φυρλίγγος. Αν και φτιαγμένο με μεγάλη τέχνη, γνώρισε την αποτυχία: δεν δημοσιεύτηκε παρά σε δυο ή τρεις ιστότοπους, και όχι μεγάλης εμβέλειας. Ολόκληρο το καλλιμάνειο (ή ψευδοκαλλιμάνειο;) κείμενο μπορείτε να το δείτε εδώ

Θα έλεγα ότι η ελάχιστη απήχηση που βρήκε ο κατασκευασμένος “για καλό σκοπό” διανοουμενίστικος μύθος του Σοφοκλή Καλλιμάνη σε σύγκριση με την τεράστια επιτυχία του κατασκευασμένου “για ίδιον όφελος” μύθου του Hellenic Quest, λέει πολλά για την ποιότητα του ελληνοκεντρικού κοινού. Τον Καλλιμάνη τον πίστεψαν μόνο σοβαροί άνθρωποι, που μπόρεσαν να διαβάσουν το μακρυνάρι. Ο μέσος ελληνοκεντρικός χαφταόλας δεν θέλει περιδιαγραμμάτου αναλύσεις, εκτενείς βιβλιογραφίες, Φρυλίγγους και Ανσέλμους του Κλερβώ, θέλει λίγα λόγια που να χτυπάνε κατευθείαν στο στόχο. αι άκου λέξη που πήγε και βρήκε να κατασκευάσει ο ψευδοΚαλλιμάνης, draft! Χάθηκε κάτι της μόδας, όπως ίσως browser; (Πράγματι, ένα νεότερο μπαρουφολόγημα που βρήκε ελληνική ρίζα στη λέξη computer αναδημοσιεύτηκε πολύ περισσότερο).

Οι ελάχιστες αναδημοσιεύσεις του Καλλιμάνειου μύθου ωχριούν μπροστά στις εκατοντάδες του Λερναίου κειμένου, που έχει φτάσει και σε σχετικώς έγκυρα περιοδικά ή εφημερίδες. Οση μαστοριά κι αν έβαλε στο παραμύθι του ο ψευδοΚαλλιμάνης, δεν μπορεί να πλησιάσει την πηγαία σαχλαμάρα του HellenicQuest. Το ίδιο θα συμβεί κι αν βάλουμε έναν σκηνοθέτη του ποιοτικού κινηματογράφου να σκηνοθετήσει σαπούνι ή πορνό: θα αποτύχει παταγωδώς. Το φιλοθεάμον κοινό θα προτιμήσει, και με το δίκιο του, το γνήσιο προϊόν.

 

(*) Η αρχαία λέξη “πυριβιώδες” αναφέρεται σε σύγγραμμα που η εγκυρότητά του έχει ελεγχθεί από επιτροπή ομοτίμων, σύμφωνα με τη μέθοδο που επινόησε πρώτος ο Αλεξανδρινός φιλόλογος Πυρίβιος, την πυριβίασιν. Ο Πυρίβιος έζησε τον δεύτερο αιώνα μ.Χ. και εκθέτει τη μέθοδό του στο χαμένο σήμερα σύγγραμμά του Κριτικά ιστορικά, του οποίου σώζονται αποσπάσματα στη Μυριόβιβλο του Φωτίου. Μέσω των λατινικών (pyriviatum), η λέξη πέρασε στις νεότερες γλώσσες, και ύστερα από πολύπλοκες φωνολογικές μετατροπές (που δεν προλαβαίνω να αναλύσω τώρα) έδωσε το σημερινό αγγλικό peer-reviewed. Νομίζω ότι προς τιμή του Πυρίβιου μπορούμε να αναστήσουμε την αρχαία λέξη “πυριβιώδες”, πολύ περισσότερο που δεν έχουμε στα νέα ελληνικά  μονολεκτική απόδοση για τον όρο peer-reviewed.

Σημείωση: Για να μην το δούμε να αναπαράγεται παντού, σπεύδω να διευκρινίσω ότι Πυρίβιος δεν υπήρξε και τα σχετικά με τη λέξη “πυριβιώδες” ήταν, απλώς, ένας καλλιμανισμός της στιγμής.

 

 

Δημοσιεύθηκε στο Γλωσσικοί μύθοι, Ετυμολογικά, Ευτράπελα, Φάρσες | Με ετικέτα: , , , | 137 Comments »

Τρολ και κατσαπλιάδες

Αναρτήθηκε από τον/την sarant στο 10 Απριλίου, 2014

Πολλά θέματα έχει η επικαιρότητα, αλλά θα προσπεράσω τον εθνικό θρίαμβο της Εξόδου στις Αγορές επειδή ένα άλλο θέμα της επικαιρότητας έχει και λεξιλογικό και ιντερνετικό ενδιαφέρον -στο κάτω-κάτω, τον θρίαμβο μπορούμε να τον συζητήσουμε και αύριο, και μεθαύριο, έτσι κι αλλιώς θα τον πληρώνουμε αρκετά χρόνια.

Αυτό το “άλλο” θέμα με το λεξιλογικό ενδιαφέρον είναι το αγανακτισμένο άρθρο που έγραψε προχτές στον ιστότοπο του κόμματός του ο αρχηγός του Ποταμιού κ. Σταύρος Θεοδωράκης, ένα άρθρο με τίτλο “Game of Trolls: Ρομαντικοί ναι, αφελείς όχι“, στο οποίο ο Ποταμάρχης ξιφουλκεί εναντίον των ψευδώνυμων “κατσαπλιάδων του διαδικτύου, που επιτίθενται στο κόμμα του στα κοινωνικά μέσα. Όπως λέει ο ίδιος: “Από τη μέρα που ξεκινήσαμε το Ποτάμι, στις 26 Φεβρουαρίου, κομματικά τρολλ δουλεύουν υπερωρίες. Καθημερινά στα κοινωνικά μέσα δικτύωσης εκατοντάδες κατσαπλιάδες του διαδικτύου με ψευδώνυμα βάζουν στο στόχαστρο τους επίσημους λογαριασμούς μας σε Facebook και Twitter και επιτίθενται με ανυπόστατες κατηγορίες, βρισιές, ακόμη και με ευθείες απειλές. «Ασπίδα» του ενός κόμματος, «ανάχωμα» του άλλου κόμματος, ό,τι θέλει λέει ο καθένας ανάλογα από πού βγαίνει το μεροκάματο. Κάποιοι έφτασαν μέχρι να μοντάρουν χοντροκομμένα άλλες ερωτήσεις με άλλες απαντήσεις από συνεντεύξεις δικές μου ή από παρεμβάσεις ανθρώπων που στηρίζουν το Ποτάμι“.

Ομολογώ ότι μου προκάλεσε έκπληξη το ξέσπασμα του κ. Θεοδωράκη. Επειδή τριγυρνάω αρκετά (κάποιοι θα έλεγαν πολύ) στις ρούγες και στα σοκάκια του διαδικτύου και των κοινωνικών μέσων, δεν έχω σχηματίσει την ίδια εικόνα. Οι χρήστες που ειρωνεύονται το Ποτάμι ή του κάνουν κριτική δεν είναι ούτε “κομματικά τρολ” ούτε δουλεύουν “με δελτίο παροχής”, όπως λέει πιο κάτω στο άρθρο του ο νεόκοπος πολιτικός αρχηγός: είναι χρήστες που υπογράφουν οι περισσότεροι με ονοματεπώνυμο ή με κάποιο σταθερό και αναγνωρίσιμο ψευδώνυμο και, το κυριότερο, δεν εμφανίστηκαν στη μπλογκόσφαιρα στις 26 Φεβρουαρίου, όπως νομίζει ο κ. Θεοδωράκης, αντίθετα πρόκειται για παλιούς σχολιαστές των κοινωνικών μέσων, γνωστούς σε όσους παροικούν τη διαδικτυακή Ιερουσαλήμ.

Έπειτα, ο κ. Θεοδωράκης τσουβαλιάζει πολλά πράγματα, ισοπεδώνοντας τις μεταξύ τους διαφορές: άλλο είναι η πολιτική κριτική, άλλο είναι οι βρισιές, άλλο είναι η κοροϊδία, άλλο είναι τα μονταρισμένα στιγμιότυπα, αν υπάρχουν, και άλλο είναι το τρολάρισμα. Η εκτίμηση ότι το Ποτάμι θα λειτουργήσει σαν ανάχωμα για να συγκρατήσει τη μετακίνηση μιας μερίδας ψηφοφόρων προς τα αριστερά, μια εκτίμηση που την έκανα κι εγώ τις προάλλες, (ενυπόγραφα όμως, οπότε θα θεωρηθώ επώνυμος κατσαπλιάς και όχι ψευδώνυμος), δεν είναι ούτε βρισιά, ούτε χάλκευση, ούτε τρολάρισμα, είναι πολιτική εκτίμηση. Μπορεί να είναι άδικη, μπορεί να αποδειχτεί λαθεμένη, αλλά είναι εκτίμηση. Η κριτική ότι το Ποτάμι δεν έχει θέσεις για μια σειρά θέματα, είναι πολιτική κριτική’ ανάλογες κριτικές, συχνά πολύ πιο βίαιες, διατυπώνονται για όλα τα πολιτικά κόμματα, μια που η πολιτική αντιπαράθεση έχει οξυνθεί, αναπόφευκτα μάλλον, στα χρόνια της κρίσης. Δεν θα μπορούσε το Ποτάμι να προσδοκά ή να απαιτεί διαφορετική μεταχείριση απ’ ό,τι τα άλλα κόμματα. Κόμμα (θέλει να) είναι. Στο κάτω-κάτω, ένα νέο κόμμα που εξάπτει την περιέργεια είναι λογικό, για ένα διάστημα, να προσελκύει πάνω του τους προβολείς. Ε, δεν μπορεί η δημοσιότητα να είναι μόνο θετική -ακόμα και οι σταρ του σινεμά δέχονται και υβριστικές επιστολές καμιά φορά.

Και άλλα νέα κόμματα παρουσιάστηκαν τα τελευταία χρόνια, και μάλιστα κόμματα που έχουν δυσανάλογα μεγάλη παρουσία στο Διαδίκτυο και δέχτηκαν δριμύτατη κριτική και επιθέσεις -ας πούμε η Δημιουργία Ξανά του Θ. Τζήμερου. Ωστόσο, δεν θυμάμαι άλλον αρχηγό κόμματος να χάνει τόσο γρήγορα την ψυχραιμία του, σαράντα μόλις μέρες αφότου ανακοίνωσε με τυμπανοκρουσίες το εγχείρημά του. Τουλάχιστον ο κ. Τζήμερος το αντίστοιχο άρθρο (εκείνο που έλεγε πως είναι μικροτσούτσουνος) το έγραψε ύστερα από την εκλογική αποτυχία του κόμματός του, όχι πριν. Η πολιτική θέλει χοντρό πετσί -αν είναι να παθαίνεις έκρηξη επειδή κυκλοφόρησαν πέντε ανέκδοτα για σένα, δεν κάνεις για πολιτικός.

Όμως εμείς εδώ λεξιλογούμε, οπότε θέλω να ασχοληθώ με τις δυο λέξεις που ξεχωρίζουν από τον φιλιππικό του κ. Θεοδωράκη: κατσαπλιάδες και τρολ. Περισσότερο με τη δεύτερη από αυτές, γιατί με την πρώτη έχω ήδη ασχοληθεί, σε άρθρο στο οποίο εξετάζω τη λέξη όπως χρησιμοποιόταν στον Εμφύλιο (δείτε και τα σχόλια).

Ο κατσαπλιάς, λοιπόν, κανονικά είναι ο κλέφτης, που κάνει πλιάτσικο, αλλά κυρίως είναι μειωτικός χαρακτηρισμός που χρησιμοποιήθηκε για τους αντάρτες του Δημοκρατικού Στρατού κατά τον Εμφύλιο. (Κατά τον ορισμό του Στρ. Μυριβήλη: «Τι είναι ο κατσαπλιάς; Είναι αυτό το ον το άθλιο και άπατρι, το βρωμερό, το αιμοβόρο, το χωρίς συνείδηση και ανθρωπιά δίπουν, που χτυπά όταν σε βρει άοπλον και το βάζει στα πόδια»). Θ.Στη νεότερη χρήση, βέβαια, η λέξη σπάνια χρησιμοποιείται με την εμφυλιοπολεμική σημασία. Εικάζω ότι ο κ. Θ. τη χρησιμοποίησε σαν ασαφή μειωτικό χαρακτηρισμό, αλλά και πάλι με ενοχλεί το γεγονός ότι διάλεξε να χρησιμοποιήσει έναν διχαστικό χαρακτηρισμό, μια λέξη ιστορικά φορτισμένη, γεμάτη μίσος. (Ούτε είναι καθιερωμένος ή έστω συχνός ο όρος ΄κατσαπλιάδες του Διαδικτύου’. Εκτός από την αναφορά του κ. Θ. βρίσκω μόνο μία, σε ένα δύσοσμο δημοσιογραφικό ιστολόγιο, όπου γίνεται λόγος για ανώνυμους κατσαπλιάδες του Διαδικτύου.).

Ο κατσαπλιάς είναι λέξη που προβληματίζει τους λεξικογράφους, αφού είναι από τις δυσετυμολόγητες της γλώσσας μας (άγνωστης ετυμολογίας τη δίνει το ΛΚΝ). Κατά μία πειστική εκδοχή (που τη διατύπωσε ο γλωσσολόγος Θεόδωρος Μωυσιάδης στο επιστημονικό περιοδικό Γλωσσολογία) στην αρχή της λέξης πρέπει να βρίσκεται η λέξη πλιάτσικο (αλβανικής προέλευσης, plaçkë) και από τον τ. πλιάτσικας (που επιβιώνει ως επώνυμο) να έγινε εκφραστική αντιμετάθεση υπό την επίδραση των πολλών λέξεων και επωνύμων που αρχίζουν από κατσ- στην ελληνική γλώσσα (με έναν ενδιάμεσο τύπο όπως *κατσαπλιάτσικας). Μπορεί στο σχηματισμό να έχει επιδράσει και το τουρκικό kacak (φυγόδικος, δραπέτης), απ’ όπου και το κατσάκης.

Το τρολ, πάλι, είναι λέξη που μέσα σε λίγα χρόνια έγινε πασίγνωστη τουλάχιστον σε όσους κυκλοφορούν στο Διαδίκτυο. Θα περίμενε κανείς να μην υπάρχει αμφιβολία για την προέλευση και τις πρώτες εμφανίσεις μιας τέτοιας λέξης, που γεννήθηκε σε περιβάλλον αποκλειστικά γραπτής και μάλιστα καταγραμμένης επικοινωνίας, όπως ήταν το Διαδίκτυο στην εποχή των πιονιέρων της δεκαετίας του 80, όμως στη Βικιπαίδεια διαβάζω ότι δεν υπάρχει μία κοινώς αποδεκτή θεωρία για την εμφάνιση του όρου στην ιντερνετική σλανγκ.

Βέβαια, η λέξη τρολ μας φέρνει στη σκανδιναβική μυθολογία, όπου τα τρολ ήταν μυθολογικά όντα. Στην αρχή ήταν γίγαντες, ύστερα η λέξη έφτασε να δηλώνει όντα μικρόσωμα, ανάλογα με τα ξωτικά ή τους καλικαντζάρους τους δικούς μας, κάποτε χαζά, κάποτε πονηρά, πάντοτε ενοχλητικά. Η λέξη πέρασε και στα αγγλικά όπου συνέπεσε με το ρήμα to troll, γαλλικής μάλλον ετυμολογίας, που έχει ποικίλες σημασίες (από εκεί, ας πούμε, είναι και το τρόλεϊ-trolley), μία από τις οποίες είναι ένα συγκεκριμένο είδος ψαρέματος, ίσως το ψάρεμα με συρτή.

Σύμφωνα με μια πειστική θεωρία, αρχή του ιντερνετικού τρολ είναι εκφράσεις όπως η trolling for newbies / for suckers, ψαρεύω για νιούμπηδες / για κορόιδα, που χρησιμοποιήθηκαν στις ομάδες του Usenet το 1990 για τις πονηρές ερωτήσεις παλιών μελών της ομάδας, για θέματα πολυσυζητημένα, που είχαν σκοπό να κάνουν τους νέους χρήστες να εκδηλώσουν ενδιαφέρον (να “τσιμπήσουν”), αφού οι άλλοι παλιοί ήξεραν ότι το θέμα έχει συζητηθεί μέχρι τελικής πτώσεως στην ομάδα. Αν είναι έτσι, αρχικά το τρολάρισμα ήταν μια μάλλον θετική συνεισφορά, όμως με την αύξηση των συζητήσεων η δραστηριότητα αυτή άρχισε να ενοχλεί άλλους χρήστες, ώσπου τελικά πήρε ολοφάνερα αρνητική απόχρωση.

Πράγματι, σήμερα το τρολ είναι ο χρήστης που συμμετέχει σε μια ιντερνετική κοινότητα “με πονηρά προκλητικές, σκόπιμα ανόητες ή επιτηδευμένα εκτός θέματος θέσεις και απόψεις …  με πρωταρχική πρόθεση να προκαλέσει και να ερεθίσει άλλους χρήστες ή με κάθε τρόπο να επιφέρει διαταραχή σε μια διαδικτυακή συζήτηση” -αντιγράφω τον ορισμό της Βικιπαίδειας. Σκοπός του τρολ είναι λοιπόν να προκαλέσει τα άλλα μέλη της κοινότητας και να αποπροσανατολίσει τη συζήτηση και τελικά να κάνει κακό στην κοινότητα -γι’ αυτό και η αποτελεσματικότερη αντίδραση στα τρολ είναι να μην τους απαντάμε, ή, όπως λέει και η παροιμιώδης ιντερνετική εντολή: Don’t feed the trolls, μην ταΐζετε τα τρολ, όπου βεβαίως τάισμα είναι να πάρεις μέρος σε συζήτηση μαζί του. Αυτό βέβαια ευκολότερα λέγεται παρά γίνεται, αφού οι τοποθετήσεις του τρολ είναι εσκεμμένα προκλητικές -κι έπειτα, το αν κάποιος είναι τρολ ή όχι είναι θέμα υποκειμενικής εκτίμησης.

Πάντως, στα κοινωνικά μέσα υπάρχει και μια πιο θετική χρήση αν όχι της λέξης τρολ, πάντως του τρολαρίσματος: τρολάρισμα εννοείται η έξυπνη απομίμηση του ύφους κάποιου προσώπου ή εντύπου, με σκοπό τη σάτιρα και την παρωδία. Παράδειγμα έξοχης τρολιάς ήταν οι σατιρικοί ψευτολογαριασμοί του Λευτέρη Παπαδόπουλου και εκείνου του ευσεβούς τραγουδιστή. Τρολιά, και μάλιστα ιστορική, ή ίσως ιστρολική, ήταν βέβαια και η σατιρική σελίδα για τον γέροντα Παστίτσιο ή, για να έρθουμε στα δικά μας, η φάρσα του Σοφοκλή Καλλιμάνη (για την οποία είχα γράψει πριν ανοίξω το ιστολόγιο, οπότε σκέφτομαι ότι δεν είναι ίσως περιττό να την παρουσιάσω κι εδώ κάποια στιγμή, ίσως και αύριο-μεθαύριο).

Έξυπνα ανέκδοτα, αν και όχι τρολιές, κυκλοφόρησαν και για το Ποτάμι του κ. Θεοδωράκη, όπως για παράδειγμα τις μέρες του δημοψηφίσματος στην Κριμαία, ότι τάχα έγιναν δημοσκοπήσεις που έδιναν, έστω, 5% στην παραμονή της περιοχής στην Ουκρανία, 25% στην ένωση με τη Ρωσία και 70% στο Ποτάμι -ειρωνεία για τα μεγάλα δημοσκοπικά ποσοστά του νεοπαγούς κόμματος. Αλλά ελπίζω να μην ενόχλησαν αυτά τον κ. Θεοδωράκη. Θα του δώσω δίκιο στο σημείο όπου διαμαρτύρεται για την παραπλανητική χρήση αποσπασμάτων από συνεντεύξεις -σε μία περίπτωση, η φράση του Ν. Δήμου “θα βρούμε χρηματοδότες από το εξωτερικό” πράγματι παρουσιάστηκε κακόβουλα και παραπλανητικά, αλλά αυτό δεν έγινε από ψευδώνυμους χρήστες, έγινε από επώνυμους ιστότοπους. Άλλωστε, αν ο κ. Θεοδωράκης δεν είχε κατεβεί από άλλον πλανήτη, θα ήξερε ότι στην οξυμένη πολιτική αντιπαράθεση των τελευταίων ετών έχουν σημειωθεί πάμπολλα ‘χτυπήματα κάτω από τη ζώνη’ με χαλκευμένα ντοκουμέντα και ψέματα -να θυμίσω το παραπλανητικό μοντάρισμα των δηλώσεων του βουλευτή Διαμαντόπουλου από τη “γαλάζια μονταζιέρα” ή, για να πάμε πολύ πιο πίσω, τη φωτογραφία του Μητσοτάκη με τους ναζί στη δεκαετία του 1980, ή το “Γαργάλατα” που δήθεν έγραψε ο αποστάτης Νόβας το 1965. Και πάλι όμως, αυτές οι ενέργειες δεν γίνονται από ψευδώνυμους σχολιαστές.

Οπότε, νομίζω ότι ο εκνευρισμός του κ. Θεοδωράκη έχει αιτία του την κριτική που δέχεται στα κοινωνικά μέσα. Επειδή έχει γαλουχηθεί στο αποστειρωμένο περιβάλλον της μονοφωνικής τηλεόρασης, όπου κάθε αντίθετη άποψη απλώς αγνοείται, θα πρέπει πράγματι να του είναι αφόρητη η έκθεση στην ανελέητη κριτική των πολλών, σε σχετικά ισότιμη βάση. Στον δικό του ιστότοπο, το protagon.gr, είχε τη δυνατότητα να λογοκρίνει τις ενοχλητικές τοποθετήσεις σχολιαστών -και το έκανε πολύ συχνά: είμαι παθών πάνω από μία φορά (παρόλο που σχολίαζα επώνυμα). Δυστυχώς γι’ αυτόν, στο ανοιχτό πέλαγος της μπλογκόσφαιρας δεν υπάρχει τέτοια δυνατότητα φίμωσης -μακάρι νάσαι και ο σουλτάνος Ερντογάν.

Δεν είναι όλα καλά και άγια στην κριτική και στις επιθέσεις των κοινωνικών μέσων. Πλάι στο πηγαίο χιούμορ βρίσκουμε τη χυδαιότητα και την κακογουστιά, άλλοτε το μίσος ή τον κοινωνικό αυτοματισμό· λιγότερες είναι οι νηφάλιες τοποθετήσεις και οι οξυδερκείς αναλύσεις από τις υστερικές κραυγές και τις χονδροειδείς υπερβολές -όμως είναι πολύ γελασμένος όποιος πιστεύει πως η κριτική αυτή γίνεται από αμειβόμενους νεαρούς με “δελτίο παροχής”. Άλλωστε, τουλάχιστον στο Φέισμπουκ, είναι πολύ εύκολο με ένα κλικ να μάθεις πάρα πολλά για όποιον χρήστη σε επικρίνει, να δεις τι του αρέσει και τι δεν του αρέσει, ποιους έχει φίλους, από πότε συχνάζει στη μπλογκόσφαιρα. Και υπάρχουν πολλοί που έχουν πάθος με την πολιτική, που συζητούν με τις ώρες χωρίς να πληρώνονται γι’ αυτό -τόσο εξωπραγματικό φαίνεται στον κ. Θεοδωράκη κάτι τέτοιο;

Ωστόσο, πρέπει να ομολογήσω ότι τον λυπήθηκα τον κ. Θεοδωράκη, διότι το προχτεσινό άρθρο του αποδείχτηκε γρουσούζικο. Ενώ προσπάθησε να ξορκίσει τα τρολ, έπεσε θύμα μιας αριστουργηματικής τρολιάς, που έχει επιπλέον το πλεονέκτημα πως είναι πέρα για πέρα αληθινή: εννοώ τη δήλωση του Θ. Πάγκαλου ότι είναι πολύ πιθανό να ψηφίσει το Ποτάμι.

Τέτοιοι υποστηρικτές, κυρ Σταύρο μου, κάνουν περισσότερη ζημιά κι από δέκα λόχους “ψευδώνυμους κατσαπλιάδες” και “διαδικτυακά τρολ”!

 

Δημοσιεύθηκε στο Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Μεταμπλόγκειν, Πολιτική | Με ετικέτα: , , , , , , , , | 181 Comments »

Απεργία!

Αναρτήθηκε από τον/την sarant στο 9 Απριλίου, 2014

 

Σήμερα έχει πανελλαδική απεργία. Απεργούν οι εργάτες, απεργούν οι υπάλληλοι, δεν κινούνται τα τρένα, κάνουν στάση εργασίας τα λεωφορεία, τα φαρμακεία είναι κλειστά, το ίδιο και τα σχολεία.  Απεργούν όμως τα ιστολόγια; Κάτι τέτοιο δεν θα ήταν αδιανόητο, ας πούμε σε ένδειξη διαμαρτυρίας, ίσως για κάποιο πρόβλημα της μπλογκόσφαιρας, όπως είχε κάνει παλιά η ιταλική Βικιπαίδεια για να διαμαρτυρηθεί για ένα σχεδιαζόμενο μέτρο -που τελικά αποσύρθηκε. Αλλά συμμετοχή στην απεργία του «πραγματικού κόσμου»; Και με ποιο τάχα αίτημα –και σαν πίεση προς ποιον;

Επειδή δεν είναι προφανες οι απαντήσεις σ’ αυτά τα ερωτήματα, το ιστολόγιο συνηθίζει, σε τέτοιες μέρες, να μην απεργεί αλλά να δημοσιεύει “απεργιακό άρθρο”. Έτσι, και σήμερα, αντί να απεργήσω, θα λεξιλογήσω… για την απεργία, δηλαδή θα επιχειρήσω να σκιαγραφήσω την ιστορία της λέξης και του πράγματος. Οι ταχτικοί αναγνώστες μπορεί να αναγνωρίσουν κάποιες από τις παραπάνω φράσεις: το άρθρο που θα διαβάσετε δεν είναι καινούργιο αλλά είναι επανάληψη ενός παλιότερου άρθρου που ήδη έχω δημοσιεύσει άλλες τρεις φορές στο παρελθόν, πάλι σε μέρα γενικής απεργίας. Ωστόσο, για να μη διαμαρτυρηθούν οι ταχτικοί αναγνώστες που έχουν καλό θυμητικό, έχω αλλάξει (και προσθέσει) μερικά πράγματα σε σχέση με τα παλιότερα άρθρα.

Η απεργία θέλει εργάτες· βέβαια, σε παλιότερες εποχές υπήρχαν πολλά περιστατικά οργανωμένης διαμαρτυρίας δούλων ή δουλοπαροίκων, που ασφαλώς θα περιλάμβαναν και άρνηση εργασίας, αλλά αμφιβάλλω αν μπορούμε να τα χαρακτηρίσουμε «απεργίες». Βλέπω πάντως στη Βικιπαίδεια ότι στην αρχαία Αίγυπτο οι τεχνίτες που δούλευαν στην κατασκευή βασιλικών τάφων, στις δυτικές Θήβες της αρχαίας Αιγύπτου, διέκοψαν την εργασία τους στις 10 του μήνα Peret II (4 Νοεμβρίου), του έτους 1159 π.Χ., το 29ο έτος της βασιλείας του Φαραώ Ραμσή ΙΙΙ, διότι δεν τους είχε καταβληθεί για 18 ημέρες ο μισθός σε σιτηρά, και η διαμαρτυρία “πεινάμε” έχει καταγραφεί από τον γραφέα Amun-Nechet στον πάπυρο p1880 του αιγυπτιακού μουσείου του Τορίνου. Ωστόσο, τις απαρχές του πράγματος (των απεργιών) και των λέξεων που το περιγράφουν θα τις αναζητήσουμε στις αρχές του 19ου αιώνα

Βέβαια, μπορεί η λέξη να υπάρχει πριν από το πράγμα, με άλλη σημασία. Πάντως, η λέξη «απεργία» δεν μαρτυρείται στα αρχαία ελληνικά –υπάρχει όμως, στον Ησύχιο, τον λεξικογράφο του 6ου αιώνα μ.Χ., η λέξη «απεργός», με τη σημασία «αργός». Όσο για τις σημερινές σημασίες, η λέξη «απεργία» σύμφωνα με το ετυμολογικό λεξικό Μπαμπινιώτη καταγράφεται το 1889, ενώ το ρήμα «απεργώ» από το 1886. Όπως θα δούμε, οι πληροφορίες αυτές, αν ισχύουν και στη νεότερη έκδοση του λεξικού, που δεν την έχω, είναι λαθεμένες.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Δημοσιεύθηκε στο Γλωσσικό ληξιαρχείο, Επαναλήψεις, Εργατικό κίνημα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά, Πρόσφατη ιστορία, Σατιρικά, Σουρής | Με ετικέτα: , , , , , | 146 Comments »

Ο άγνωστος ποιητής Άχθος Αρούρης: Έντυπα και διανοούμενοι της Μυτιλήνης

Αναρτήθηκε από τον/την sarant στο 8 Απριλίου, 2014

mimis_jpeg_χχsmallΕδώ και κάμποσο καιρό έχω αρχίσει να δημοσιεύω, κάθε δεύτερη Τρίτη, αποσπάσματα από το βιβλίο του πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου, “Ο άγνωστος ποιητής Άχθος Αρούρης” (εκδ. Ερατώ, 1995, εξαντλημένο), που είναι μια βιογραφία του παππού μου, του Νίκου Σαραντάκου (1903-1977), ο οποίος είχε το ψευδώνυμο Άχθος Αρούρης (που είναι ομηρική έκφραση και σημαίνει ‘βάρος της γης’). Η σημερινή είναι η δέκατη τρίτη συνέχεια και κανονικά ήταν να δημοσιευτεί την περασμένη Τρίτη, τελικά όμως την εκτόπισε το Μηνολόγιο, αφού είχαμε πρώτη του μηνός.  Η προηγούμενη συνέχεια βρίσκεται εδώ.

Βρισκόμαστε στο τέταρτο κεφάλαιο του βιβλίου, που έχει τον γενικό τίτλο “Ένας μέτοικος στη Μυτιλήνη του μεσοπολέμου” και παρακολουθεί τη ζωή του παππού μου από το 1928 που παντρεύτηκε τη γιαγιά μου, την Ελένη Μυρογιάννη, και εγκαταστάθηκε στη Μυτιλήνη.

Από την πρώτη χρονιά της οριστικής εγκατάστασής του στη Μυτιλήνη άρχισε να δημοσιεύει χρονογραφήματα στο “Βούρδουλα” και στο “Δημοκράτη”, εφημερίδες που εξέδιδε ο Κωνσταντινοπολίτης Τέρπανδρος Αναστασιάδη. Δε δέχτηκε να συνεργαστεί με τον “Ταχυδρόμο” του Λευκία λόγω της αντιπάθειας που είχε για τον Μυριβήλη. Η συνεργασία του με λεσβιακά έντυπα ήταν ακόμα ένα βήμα για την αποδοχή του από τους ντόπιους, γιατί όλοι αναγνώρισαν πως «είχε πένα».
Την αναγνώριση της αξίας του από τη λεσβιακή διανόηση την κέρδισε με το σπαθί του, γιατί ποτέ του δεν προσπάθησε να γίνει αποδεχτός κολακεύοντας τα ινδάλματά της, αντίθετα μάλιστα αμφισβητούσε ανοιχτά τον επιφανέστερο εκπρόσωπό της, τον Μυριβήλη, και κορόιδευε ασεβέστατα δυο από τα μεγαλύτερα είδωλα των Μυτιληνιών, τον Ψυχάρη στη λογοτεχνία και τον Παπανδρέου στην πολιτική. Τους θεωρούσε και τους δύο θορυβοποιούς χωρίς πραγματική αξία. Αντίθετα δεν έπαυε να διαλαλεί την αγάπη του για τον Παπαδιαμάντη και τον Καβάφη, τους οποίους οι μυτιληνιοί φίλοι του, στην πλειοψηφία τους, τους απέρριπταν σαν «καθαρευουσιάνους».

Τον Παπαδιαμάντη ο Νίκος τον λάτρευε, ενώ με τον Καβάφη, που τον θεωρούσε τον μεγαλύτερο ποιητή του αιώνα, είχε κάποια αλληλογραφία. Του είχε στείλει δυο γράμματα εκφράζοντας το θαυμασμό του για το έργο του κι ο μεγάλος Αλεξανδρινός του ’χε στείλει μερικά ποιήματά του, που τύπωνε και κυκλοφορούσε εκτός εμπορίου σε δίφυλλα, πολλά με ιδιόχειρες διορθώσεις του.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Δημοσιεύθηκε στο Άχθος Αρούρης, Αναμνήσεις, Βιογραφίες, Δημήτρης Σαραντάκος, Καβαφικά, Μυτιλήνη, Παπαδιαμάντης | Με ετικέτα: , , , , , | 46 Comments »

Άνω ποταμών η ελιά

Αναρτήθηκε από τον/την sarant στο 7 Απριλίου, 2014

Το άρθρο που ακολουθεί δημοσιεύτηκε χτες, πρώτη Κυριακή του μήνα, στα Ενθέματα της Αυγής, στην τακτική μηνιαία στήλη μου “Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία”. Όπως θα δείτε, επαναλαμβάνω κάποια πράγματα (για τη λέξη ‘ποτάμι’) που είχα ήδη γράψει εδώ στο ιστολόγιο. Επίσης, και το βασικότερο, επειδή η εφημερίδα έχει περιορισμούς χώρου, η λεξιλογική εξέταση γίνεται εντελώς ακροθιγώς -για την ελιά και το λάδι θα μπορούσε να γραφτεί (και έχει γραφτεί) βιβλίο- και κάθε άλλο παρά εξαντλεί το θέμα. Ίσως σε επόμενο άρθρο ασχοληθούμε πιο διεξοδικά. Στο τέλος προσθέτω μερικά για την παρωδία του ποιήματος του Μαβίλη. Η εικονογράφηση είναι αυτή που συνοδεύει το άρθρο στην εφημερίδα.

van-goghΔυο καινούργια (με ή χωρίς εισαγωγικά) κόμματα θα πάρουν μέρος, όπως όλα δείχνουν, στις ευρωεκλογές του Μαΐου, δυο κόμματα που έχουν το κοινό χαρακτηριστικό ότι το όνομά τους δεν αναφέρεται ευθέως στην πολιτική, δηλαδή δεν είναι αρκτικόλεξο ή ακρωνύμιο, ούτε περιέχει λέξεις όπως κόμμα, κίνημα, συμμαχία, δημοκρατικός, δημοκρατία, ελληνικός, Ελλάδα, πανελλήνιος, αριστερά κτλ., αλλά συμπίπτει με κοινά ουσιαστικά που βέβαια έχουν τους δικούς τους συμβολισμούς –όπως άλλωστε συμβαίνει και με δυο κάπως παλαιότερα κόμματα των άκρων, τη ναζιστική Χρυσή Αυγή και την ακροφιλελεύθερη Δράση: το Ποτάμι και η Ελιά.

Η λέξη ποτάμι είναι μεσαιωνική· η αρχαία λέξη είναι ο ποταμός, ήδη στον Όμηρο. Ετυμολογικά, η λέξη παράγεται από ένα θέμα ποτ- που παραπέμπει στο ρήμα πίπτω• φαίνεται ότι η πρώτη σημασία της λέξης θα ήταν το ρεύμα νερού που πέφτει από ψηλά, ενώ το λατινικό flumen παραπέμπει περισσότερο στην ιδέα της άφθονης ροής –αλλά η Ελλάδα δεν διακρινόταν για τα μεγάλα, πλατιά της ποτάμια, μόνο για τα μικρά και ορμητικά. Χρησιμοποιούμε μεταφορικά τη λέξη ποτάμι ή ποταμός για να δηλώσουμε μεγάλες ποσότητες υγρών, αφού λέμε για «ποταμούς/ποτάμια αίματος» ή δακρύων ή ιδρώτα, ενώ υπάρχει και η αρχαία έκφραση «άνω ποταμών», που τη λέμε για εξωφρενικά και παράλογα πράγματα.

Με το ποτάμι έχουμε αρκετές νεότερες εκφράσεις και παροιμίες. Λέμε «τον πήρε το ποτάμι» για κάποιον που απέτυχε στις προσπάθειές του ή καταστράφηκε• ρωτάμε «να το πάρει το ποτάμι;» για να αποκαλύψουμε τη λύση ενός αινίγματος. Σιγανό ποτάμι λέμε τον άνθρωπο χαμηλών τόνων, που δεν εκδηλώνει τα συναισθήματά του, ιδίως όταν η φαινομενικά ήρεμη συμπεριφορά κρύβει αντίθετη δραστηριότητα• και η παροιμία συμβουλεύει τα σιγανά ποτάμια να φοβάσαι.

Τα ποτάμια από την αρχαιότητα τα χρησιμοποιούσαμε για να πλένουμε και να ξεπλένουμε, και ίσως δεν είναι τυχαία η ονομασία του νέου κόμματος αν σκεφτούμε ότι ο Σταύρος Θεοδωράκης και οι τηλεοπτικές εκπομπές του έχουν πάνω από μια φορά κατηγορηθεί, όχι άδικα φοβάμαι, ότι λειτούργησαν ως πλυντήριο, πρόσφατα των λιμενικών στο Φαρμακονήσι και παλιότερα της Χρυσής Αυγής.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Δημοσιεύθηκε στο Άχθος Αρούρης, Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Παρωδίες, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , | 255 Comments »

Στοιχεία για τον Τεύκρο Ανθία

Αναρτήθηκε από τον/την sarant στο 6 Απριλίου, 2014

ANTHIASTEYKROS_grΣτο σημερινό φιλολογικό μας σημείωμα θα παρουσιάσω τον Κύπριο ποιητή Τεύκρο Ανθία. Πήρα το έναυσμα από ένα άρθρο που δημοσίευσα πρόσφατα στο καλό κυπριακό περιοδικό “Μικροφιλολογικά” (τεύχος 35, άνοιξη 2014), που είχε ακριβώς τον τίτλο “Παραλειπόμενα για τον Τεύκρο Ανθία”, διότι πρόσθετε στοιχεία σε μια προηγούμενη δημοσίευση του Λευτ. Παπαλεοντίου για τον ποιητή. Στην αρχή, έλεγα να παραθέσω απλώς τ0 άρθρο μου εκείνο, αλλά σκέφτηκα πως κάτι τέτοιο δεν θα ήταν και τόσο χρήσιμο, διότι ο Ανθίας είναι μεν πολύ γνωστός στην Κύπρο αλλά όχι και τόσο στην Ελλάδα, οπότε θα ήταν οξύμωρο να δημοσιεύονται “παραλειπόμενα” για κάποιον του οποίου πιθανόν ο αναγνώστης να αγνοεί ακόμα και την ύπαρξη.

Έτσι, αποφάσισα να παρουσιάσω ένα βιογραφικό σημείωμα του ποιητή (με στοιχεία που άντλησα κυρίως από την παρουσίαση του Κώστα Νικολαΐδη στο τομίδιο “Τεύκρος Ανθίας” των εκδόσεων Γαβριηλίδη) μαζί με συνδέσμους προς ποιήματά του, και στο τέλος να βάλω τα “Παραλειπόμενα”. Και επειδή έτσι το άρθρο θα παραμακρύνει, θα δημοσιέψω μόνο ένα μέρος του και το υπόλοιπο, που έχει αυτοτέλεια, θα το κρατήσω για μιαν άλλη φορά.

O Τεύκρος Ανθίας (1903-1968) γεννήθηκε στο χωριό Κοντέα της επαρχίας Αμμοχώστου, πρωτότοκος γιος του γεωργού Παύλου Χατζημηνά. Κατά την κυπριακή συνήθεια, πήρε το ονοματεπώνυμο Ανδρέας Παύλου. Σε πολύ νεαρή ηλικία αναγκάστηκε, λόγω της οικονομικής καταστροφής του πατέρα του, να βοηθήσει στον βιοπορισμό της οικογένειας: έτσι, μαζί με τον πατέρα του περιόδευε, από έξι χρονών, τα χωριά της επαρχίας απαγγέλλοντας τραγούδια στο κυπριακό ιδίωμα και πουλώντας τις ποιητάρικες φυλλάδες του.

Όπως έγραψε αργότερα:
Ανδρέας Παύλου ελέγουμουν και νυν Τεύκρος Ανθίας
ποιηταρούδιν νηστικό, παιδί της αλητείας

Εδώ χρειάζεται μια παρένθεση. Οι ποιητάρηδες ήταν μια ιδιοτυπία της κυπριακής ζωής: ήταν λαϊκοί ποιητές που γυρνούσαν τις πόλεις και τα χωριά και απάγγελναν τα ποιήματά τους, που ήταν βέβαια εκτενή και είχαν θέματα πατριωτικά, ηρωικά και άλλα, συχνά αντλημένα από την επικαιρότητα. Τα τύπωναν κιόλας σε φυλλάδες, που τις πουλούσαν. Έχουν καταγραφεί εκατοντάδες ίσως τέτοιοι ποιητάρηδες. Για παράδειγμα, ο Ανθίας τύπωσε το 1914 την πρώτη του φυλλάδα, με τίτλο Η νεοτέρα Ελλάς, όπου εξιστορεί την ίδρυση του νεοελληνικού κράτους με ιδιαίτερη έμφαση στους πρόσφατους τότε βαλκανικούς πολέμους.

Στη συνέχεια, ο νεαρός ποιητάρης φοίτησε στο εμπορικό λύκειο ενώ δούλευε ως υπηρέτης (“δούλος” στην κυπριακή ομιλουμένη) σε κάποιο αστικό σπίτι, ενώ το 1918 τύπωσε το φυλλάδιο Ξύπνα λαέ όπου εκδηλώνει κοινωνικές ανησυχίες. Το 1919 πρωτοχρησιμοποίησε το ψευδώνυμο Τεύκρος Ανθίας και στα επόμενα χρόνια αρχίζει να δημοσιεύει τα ποιητικά του πρωτόλεια, κυρίως αισθηματικά και σατιρικά, έχοντας απομακρυνθεί πια από τις ποιητάρικες φόρμες.

Το 1923 έρχεται στην Αθήνα και αρχίζει να συμμετέχει στη λογοτεχνική ζωή της, να γράφει σε περιοδικά και να συναναστρέφεται λογοτέχνες (Βάρναλης, Βέλμος, Λαπαθιώτης, Τσουκαλάς κτλ.) Για ένα-δυο χρόνια δουλεύει δάσκαλος στη Σπάρτη, όπου μάλιστα εκδίδει ένα βραχύβιο λογοτεχνικό περιοδικό με τίτλο “Φλόγα”, αλλά τόσο στην πρώτη περίοδο (1923-24) όσο και αργότερα (1927-30) ζει χωρίς σταθερά βιοποριστικά μέσα, κάποτε και χωρίς κατάλυμα, ενώ  Γίνεται ο κατεξοχήν εκπρόσωπος του αλητισμού στην Ελλάδα, πράγμα που αποτυπώνεται και στην πρώτη συλλογή του, τα Σφυρίγματα του αλήτη (1929). Ο επίλογος της συλλογής έχει ξεχωριστή θέση σε οποιαδήποτε ελληνική ποιητική ανθολογία:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Δημοσιεύθηκε στο Βιογραφίες, Κύπρος, Μικροφιλολογικά, Πρόσφατη ιστορία, Ποίηση, κομμουνισμός | Με ετικέτα: , , , , , , , | 52 Comments »

Μπαλταδιάρικα μεζεδάκια

Αναρτήθηκε από τον/την sarant στο 5 Απριλίου, 2014

Τα ταχτικά σαββατιάτικα μεζεδάκια μας δεν θα μπορούσαν να πάρουν άλλο τίτλο, αφού στην επικαιρότητα κυριαρχεί η υπόθεση που ονομάστηκε Μπαλτάκος-γκέιτ, στην οποία άλλωστε αφιερώσαμε το προχτεσινό άρθρο. Tο επίθετο “μπαλταδιάρικα” ας θεωρηθεί φτιαγμένο από τα επώνυμα των δύο συνομιλητών, του Τάκη Μπαλτάκου και του Ηλία Κασιδιάρη, που συγχωνεύονται σε Μπαλταδιάρης (κατά το Μερκοζί και τα υπόλοιπα, αν και στην ελληνική, όπως το έχουμε ξαναπεί, τα ονόματα συνήθως συνενώνονται ακέραια, πρβλ. Κυρκοφλωράκηδες και Σαμαροβενιζέλοι).

* Μερικά μεζεδάκια μάλιστα αναφέρονται σε αυτή καθαυτή την υπόθεση. Για παράδειγμα, στη συνέντευξη που έδωσε μετά το ξέσπασμα του σκανδάλου ο κ. Μπαλτάκος στον Νίκο Χατζηνικολάου (εδώ ολόκληρο το κείμενο, που δεν το έχω διαβάσει προσεχτικά ολόκληρο), ο συμβουλάτορας της ναζιστικής συμμορίας είπε: “να θυμίσω και τη φράση του Λένιν ότι ένα ψέμα που επαναλαμβάνεται γίνεται αλήθεια”. Είπε στ’ αλήθεια τέτοιο πράγμα ο Λένιν; Αν γκουγκλίσετε στα αγγλικά, θα δείτε πράγματι ότι δεκάδες αναξιόπιστοι ιστότοποι αποδίδουν το απόφθεγμα στον Λένιν, χωρίς ποτέ να παραθέτουν κάποια πηγή -στο κάτω κάτω, τα κείμενα του Λένιν έχουν εκδοθεί σε πολύτομα Άπαντα, δεν είναι καθόλου δυσπρόσιτα. Άλλοι πάλι ιστότοποι αποδίδουν το ρητό στον Χίτλερ ή τον Γκέμπελς. Από το λίγο που έψαξα και που ρώτησα, δεν υπάρχει τέτοια φράση στο έργο του Λένιν, οπότε το απόφθεγμα μάλλον πρέπει να θεωρηθεί απόφευγμα. Φαίνεται ότι στο “Μάιν Καμπφ” υπάρχει παρόμοια φράση, αλλά διατυπωμένη λιγότερο αποφθεγματικά.

* Αλλά η μεζεδοσυγκομιδή μας άρχισε βέβαια πολύ νωρίτερα, από την περασμένη Κυριακή κιόλας και τη Δευτέρα που έγινε η συζήτηση στη Βουλή, παρόλο που δεν μπόρεσα να την παρακολουθήσω αρκετά, μια και είχα πάει στο Παρίσι. Πάντως, άκουσα με τ’ αυτιά μου τον κ. Στουρνάρα να κατηγορεί τον Αλέξη Τσίπρα ότι “θέλει per mare per terra αυτό [δηλ. η συζήτηση στο Γιούρογκρουπ] να μη γίνει”. Ωστόσο, το per mare per terram (έτσι είναι το σωστό λατινικό, άσχετο αν πολλές φορές το διαβάζουμε στραπατσαρισμένο), που σημαίνει “στη θάλασσα και στην ξηρά”, συνήθως δεν χρησιμοποιείται έτσι, δεν έχει αυτήν τη σημασία. (Περισσότερα για το ρητό, σε παλιά συζήτηση της Λεξιλογίας).

* Ανεβαίνει ή ανέβηκε μια σκηνική σύνθεση βασισμένη σε αποσπάσματα από ερωτικά διηγήματα του Παπαδιαμάντη και με τον γενικό τίτλο “Η ναυς των ονείρων”.  Η φράση είναι παπαδιαμαντική, από το Όνειρο στο κύμα, ένα από τα διηγήματα που αποσπάσματά τους δραματοποιούνται. Ωστόσο, ο τίτλος είναι άβολος αν θελήσεις να τον κλίνεις -πώς θα το πεις, “δεν μου άρεσε η σκηνοθεσία της… Νηός των Ονείρων;” Οπότε, δεν με παραξενεύει που έμεινε άκλιτος στον τίτλο του άρθρου του Πρόταγκον: Ταξιδέψτε με τη Ναυς των Ονείρων, αν και εγώ θα το απέφευγα (και βέβαια δεν θα έλεγα το τάχαμ σωστό: τη Νήα των Ονείρων).

* Αλλά αν η Ναυς κλίνεται πανδύσκολα, οπότε έχουν ελαφρυντικά όσοι την αφήνουν άκλιτη, τι να πει κανείς για την ελληνικούρα που ακούστηκε χτες το απόγευμα από τον Σκάι, και όχι από κανέναν άλλον παρά από τον κατά δήλωσή του αρχαιομαθή υπουργό (οΘντκ) Άδωνη Γεωργιάδη: “Εκ του έλασσον κρίνεται και το μείζον”! Εκ του ελάσσονος, βέβαια -αλλά, θα μου πείτε, τους αρχαίους ο Άδωνης τους έχει για να τους πουλάει με το κιλό, όχι για να τους διαβάζει.

* Το επόμενο μεζεδάκι είναι διπλό, με την έννοια ότι το ίδιο μαργαριτάρι εντοπίστηκε σε δύο διαφορετικά κείμενα αλλά για το ίδιο θέμα.

Πρώτα, στην ανακοίνωση της ομοσπονδίας των σωφρονιστικών υπαλλήλων για τη δολοφονία του Ιλί Καρέλι: «Είμαστε σίγουροι, ότι η έρευνα που ήδη διεξάγεται θα αποδείξει καταρχήν κάτω από ποιες συνθήκες και σε ποια αίτια οφείλεται ο θάνατος του κρατουμένου, καθώς και την ειλικρίνεια των λόγων μας, δεδομένου ότι δεν έχουμε καμία συμμετοχή σε αυτόν, ούτε παραλείψαμε να κάνουμε κάτι που θα εξέθετε τη ζωή του σε κίνδυνο». Η πλαγιογραφή δική μου -και αν διαβάσετε προσεχτικά το απόσπασμα, οι σωφρονιστικοί υπάλληλοι λένε ότι έκαναν ό,τι μπορούσαν για να εκθέσουν τη ζωή του Καρέλι σε κίνδυνο!

Δεύτερο κρούσμα, σε ρεπορτάζ για τη δολοφονία (σε πολλούς ιστότοπους, ας πούμε εδώ): “Κατά τις ίδιες πηγές, η πράξη αυτήν βαραίνει τόσο αυτούς που συνέβαλαν στην αποτρόπαια πράξη, όσο κι εκείνους που δεν απέτρεψαν και δεν παρέλειψαν να κάνουν τις οφειλόμενες ενέργειες προκειμένου να αποτραπεί”. Όλο είναι πολύ κακογραμμένο, αλλά στέκομαι στο “δεν παρέλειψαν”. Εδώ, θα μπορούσε απλώς να φύγει το “δεν”.

* Κι ένα μνημειώδες μαργαριτάρι, και δυστυχώς σε φιλικόν ιστότοπο… Ελπίζω να το δουν και να το αλλάξουν, αλλά τώρα που γράφω το άρθρο ο τίτλος ενός ρεπορτάζ στον ιστότοπο του ραδιοφωνικού σταθμού “Στο Κόκκινο” είναι: Ο Σαμαράς είναι εκείνος ο αρχηγός της ΝΔ που συνέβαλλε στην μετάλλαξη της ταυτότητας της ΝΔ φορώντας της μια ακροδεξιά βράκα. Πρόκειται για δηλώσεις του Πάνου Σκουρλέτη. Ας προσπεράσουμε γρήγορα το συνηθισμένο λάθος στο “συνέβαλλε”, που θέλει ένα λάμδα διότι είναι αόριστος (βάλτε π.χ. “που βοήθησε” για να το δείτε), για να προχωρήσουμε στην… ακροδεξιά βράκα. Πώς είναι τάχα μια ακροδεξιά βράκα; Φαρδιά; Μεταξωτή; Μήπως είναι… φαιοπράσινη για να ταιριάζει με τα πολιτικά αλλά και τα αθλητικά φρονήματα του κ. Μπαλτάκου;

Ευτυχώς, το άρθρο συνοδεύεται από ηχητικό στιγμιότυπο, όπου ακούμε τον ίδιο τον Σκουρλέτη, ο οποίος (στο τέλος-τέλος του αποσπάσματος, από το 4.00 και μετά) λέει καθαρά λέει ότι “ο Σαμαράς διοικεί με μία ακροδεξιά δράκα”. Και βέβαια, άλλο δράκα κι άλλο… βράκα! Η λόγια έκφραση “μια δράκα”, συνώνυμο του “μια φούχτα”, με την έννοια της ποσότητας που μπορούμε να κρατήσουμε στη φούχτα μας, σημαίνει “πολύ μικρός αριθμός”. Φταίει λίγο και ο Π. Σκουρλέτης, γιατί συνήθως την έκφραση τη χρησιμοποιούμε προσδιορίζοντας σε τι αναφερόμαστε, π.χ. “μια δράκα αγωνιστών ξεκίνησαν την επανάσταση” ή “μια δράκα επίορκων βουλευτών τάχαμ ψήφισαν το μονοτονικό” -κι επειδή ο συντάκτης δεν ήξερε τη λέξη “δράκα”, νόμισε ότι ακούει “βράκα” και, όπως βλέπετε, επεξεργάστηκε και το απόσπασμα (πρόσθεσε το “φορώντας της”) για να το κάνει πιο λογικό. Απορία έχω πάντως, πώς ακριβώς φανταζόταν την ακροδεξιά βράκα!

* Κι ένα διπλό μεζεδάκι από το ίδιο μέσο και για την ίδια λέξη, οπότε τουλάχιστον δεν μπορούμε να τους κατηγορήσουμε για ασυνέπεια. Άρση του μπλόκο στο Twitter διέταξε το ανώτατο δικαστήριο της Τουρκίας, είναι ο πρώτος τίτλος άρθρου στο skai.gr, με τη μεγαλοπρεπή όσο και αδικαιολόγητη ακλισιά στο μπλόκο, το οποίο κλινόταν κανονικότατα επί δεκαετίες, όποια σημασία κι αν είχε η λέξη. Και λίγο αργότερα:  Άρση του μπλόκο και στο You Tube ζήτησε τουρκικό δικαστήριο.

* Νέος λαός εμφανίστηκε στη Χώρα των Αγνώριστων και παρακαλούνται οι ληξίαρχοι να την καταγράψουν. Σε άρθρο για το Αφγανιστάν γίνεται συνεχώς λόγος για τους Ταχίκ. Η μυστηριώδης αυτή εθνότητα δεν είναι άλλη από τους Τατζίκους. Να υποθέσω ότι το άρθρο το μετέφρασε ισπανομαθής, που είδε στο πρωτότυπο Tajik και μπερδεύτηκε;

* Στο ίδιο άρθρο κι ένα κρούσμα “παρενθετικής ακλισιάς”: ο Ρασούλ … έχει επιλέξει για την θέση του αντιπροέδρου τον Αχμάντ Ζια Μασούντ, από τους Ταχίκ, και αδερφό τού Αχμάντ Σαντ Μασουντ, θρυλικός διοικητής της Βόρειας Συμμαχίας πριν σκοτωθεί το το 2001. Θρυλικού διοικητή, βεβαίως. Ή αλλιώς βάλτε το σε παρένθεση.

* Και κάτι που δεν είναι μαργαριτάρι. Την ισπανική διαφήμιση του γιαουρτιού “αλά γριέγα” της Ντανόν, με τη γιαγιά που παραπονιέται ότι “χρόνια και χρόνια μας παίρναν τα αρχαία μας, αλλά τώρα θέλουν και το γιαούρτι μας”, την ήξερα από παλιά -είναι άλλωστε παλιότερη από το ιστολόγιο. Αυτό που δεν ήξερα είναι ότι η έκφραση jroña que jroña (όπως γράφεται στα ισπανικά) έχει αρχίσει να ακούγεται στην καθομιλουμένη των νέων, σαν ευτράπελη έκφραση -ίσως επειδή ακούγεται πολύ οικεία στο ισπανικό αυτί, μια και μοιάζει με άλλες εκφράσεις όπως dale que dale, toma que toma κτλ.

* Ένας φίλος, θυμωμένος, μου στέλνει το δελτίο τύπου του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης, όπου διαβάζω ότι “Ο Υπουργός Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, κ. Αθανάσιος Τσαυτάρης μεταβαίνει στις Βρυξέλλες ως Πρόεδρος του Συμβουλίου Υπουργών Γεωργίας της Ε.Ε. για να συμμετάσχει στον Τρίλογο με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και την Ευρωπαϊκή Επιτροπή”.
Δηλαδή, λέει ο φίλος μου, ο Δωδεκάλογος του γύφτου είναι η συνομιλία του γύφτου με άλλα έντεκα πρόσωπα;
Ο όρος αποδίδει το γαλλικό trilogue, trialogue στα αγγλικά, τον τριμερή διάλογο μεταξύ Συμβουλίου, Κομισιόν και Κοινοβουλίου. Έτσι ακριβώς είναι και η επίσημη απόδοση στην ευρωενωσιακή ορολογία, τριμερής διάλογος. (Δείτε και στη Λεξιλογία μια σχετική συζήτηση).

* Ένας άλλος φίλος επισημαίνει συνέντευξη του συνθέτη Κωνσταντίνου Βήτα στο in.gr με τον τίτλο: «Πιστεύω βαθιά και διαβάζω πολύ Σωκράτη». Προφανώς, σκεφτόμαστε ότι ο συνθέτης θα εννοεί ότι διαβάζει Πλάτωνα, διότι ως γνωστόν ο Σωκράτης δεν μας άφησε κανένα σύγγραμμά του, αλλά αν προχωρήσουμε παρακάτω βλέπουμε ότι ο Κ. Βήτα κάνει διάκριση ανάμεσα σε Σωκράτη και Πλάτωνα:

Και ποια η σχέση σου με τη Θρησκεία;
“Πιστεύω βαθιά και διαβάζω πολύ Σωκράτη, Πλάτωνα, Ράμφο, ποίηση, κλασική λογοτεχνία, πατερικά κείμενα.”

Εντάξει, με έναν καλό δικηγόρο το γλιτώνει, αφού μπορεί να ισχυριστεί ότι εννοεί τα σωκρατικά και τα μη σωκρατικά έργα του Πλάτωνα (ή ίσως τα σωκρατικά έργα του Ξενοφώντα), αλλά και πάλι η σπουδαιοφάνεια έχει γούστο.

* Ο αντικαταστάτης του Τ. Μπαλτάκου έχει το σημαδιακό όνομα Φώτης Καϋμενάκης και είναι αρεοπαγίτης. Για ορισμένους είναι αεροπαγίτης.

* Άλλος πάλι φίλος επισημαίνει το απόσπασμα: “η δολοφονία 800.000 Τούτσις από τους εξτρεμιστές Χούτου στην Ρουάντα” και αναρωτιέται: αν Τούτσις, γιατί όχι Χούτους;

* Ενώ ένας άλλος φίλος διάβασε το ρεπορτάζ για την όπερα “Διδώ και Αινείας” και, εκνευρισμένος από τα πολλά “Διδούς” του άρθρου, αποφάσισε τελικά να μην πάει να τη δει!

* Κι άλλο ένα μνημειώδες μαργαριτάρι, μεταφραστικό τούτη τη φορά. Σύμφωνα με το άρθρο του skai.gr, ο Αλέξης Τσίπρας σε συνέντευξή του στην ιταλική Ρεπούμπλικα είπε: «Φτάνει με τη λιτότητα, ο σιδηροδρομικός συρμός Μέρκελ είναι νεκρός και ο Ρέντσι πρέπει να το καταλάβει». Παρντόν; Ποιος “συρμός Μέρκελ”; Αν δούμε το πρωτότυπο, το μυστήριο ξεκαθαρίζει: Il binario Merkel è morto, Renzi deve capirlo. Στα ιταλικά binario είναι το ζευγάρι των σιδηροτροχιών, δηλαδή η σιδηροδρομική γραμμή (και όχι ο συρμός!) αλλά binario morto είναι έκφραση που μεταφορικά σημαίνει το αδιέξοδο, σαν το αγγλικό dead-end track. Επομένως, ο δρόμος της Μέρκελ είναι αδιέξοδος, ή “δεν οδηγεί πουθενά”, ή “οδηγεί σε αδιέξοδο”, και πάντως όχι νεκρός σιδηροδρομικός συρμός!

* Ένας άλλος φίλος γράφει:

Με διάφορες λεπτομέρειες, ποσοστά κλπ. Το συμπέρασμα είναι ότι ο καπνός του τσιγάρου μπορεί να προκαλέσει μεταβολικές διαταραχές, οι οποίες περνάνε στην επόμενη γενιά μέσω του σπέρματος. Ούτε λόγος ότι το κάπνισμα πριν τα 11 έτη συναντιέται σε συγκεκριμένες κοινωνικές ομάδες που τείνουν να τρέφονται και να τρέφουν τα παιδιά τους με τζανκ-φουντ που παχαίνει.

* Και κλείνω με τη γλωσσική απορία που έχει ένας άλλος φίλος -κι εδώ θα χρειαστώ τη βοήθειά σας. Μεταφέρω εκτενή αποσπάσματα από το γράμμα του.

… σημερα θελω να ζητησω τη βοηθεια σου για κατι που με βασανιζει από πολύ καιρό. Προκειται για τη λεξη “όγκιθρο! Η λέξη ανηκει στη στενη ντοπιολαλια του χωριού μου και περιγράφει ένα εξάρτημα του αρότρου (Αλέτρι). H προφορά της προδιδει μάλλον αρχαία ελληνική καταγωγη αλλά δεν ειμαι καθόλου σίγουρος γι αυτό. Είναι λέξη της πατρικής μου γλωσσας (πατρικό σπιτι, οικογενεια γειτονιά, μαχαλας, χωριο, ευρύτερη περιοχη κ.λπ) και όχι της μητρικής μου γλώσσας που είναι τα νεοελληνικά της Μανας μου και του σχολείου! Το λεω αυτό γιατί όταν πηγα στο δημοτικό ο γλωσσικός αχταρμας ήταν τρομάκτικους! Μπήκαμε από την πρώτη τάξη στην βαρια καθαρεύουσα και το γεγονός μπερδεμα ήταν κανονικό “κουτλουμούσ’” Κράτησα την ΠΑΤΡΙΚΗ μου γλώσσα κι αργότερα με κοπο μπήκα στα νεοελληνικά! Ειμαι όμως από μικρό παιδάκι διγλωσσος και κατέχω μεχρι σήμερα άριστα τη ντοπιολαλια οπως αυτή μιλιόταν στο χωριό και σ’ όλη τη Χαλκιδική (με διάφορες παραλλαγες) μεχρι και τη δεκαετία του ’50. Ραδιοφωνο, Δημοτικο και τηλεόραση την τσαλαπάτησαν ολοσχερώς!

Από τα γυμνασιακά μου χρόνια προσπάθησα να βρω την αντιστοιχία ανάμεσα στ’ “αγιομαμιτικα/χαλκιδικιωτικα” και στα νεοελληνικά αλλά δεν τα κατάφερα και τόσο καλά! Βρηκα, για παράδειγμα, ότι το “β’κεντρο” (εργαλειο) ειναι το βουκεντρον ή το “χ’λιαρ’” ειναι το κοχλιαριον ή ότι το “λησγκαρ’” ειναι ο λησγος και το “ντουρ’λαπ’ ο υδρολαιλαπας, κατέχω όμως και πολλές άλλες λεξεις και εκφράσεις στη ντοπιολαλιά που μου ειναι άγνωστες στα Νεοελληνικά! Η λεξη “όγκιθροεπι παραδειγματι, ανηκει σ’ αυτη την κατηγορία. Σκεφτηκα λοιπόν να ζητησω τη βοήθεια σου.

 Οπως και να έχει το πράγμα το “όγκιθρο” ειναι βασικό εξαρτημα στο γνωστό “άροτρο” με σπουδαία σκοπιμότητα.  Προκειται για ένα χαλύβδινο (σιδερενιο) κανόνα μήκους 0,30m – 0,40m και πάχος γυρω στα δύο εκατοστα σε μορφη μακροστενης βεργας! Αυτη η σιδερενια βεργα στηριζεται στο “φτερό” του αρότρου ενώνεται με το “υνι” και στηρίζει τη χειρολαβη στην ευθυγράμμιση της “αυλακιάς”. Το όγκιθρο ειναι ένας οδηγός πολύ χρησιμος στο όργωμα των χωραφιών! Γνωρίζω τη χρήση του εργαλείου αλλά δεν γνωρίζω τη μεταγλωττισή του στα ελληνικά! Στο παρακάτω λινκ φαίνεται καθαρα το “όγκιθρο” στην εικόνα οπου απεικονιζεται το σιδερενιο αλέτρι, ενα αγροτικό εργαλειο, που χρησιμοποιούσε ο Πατερας μου για το οργωμα των χωραφιών.   

Εγώ από αγροτικά δεν πολυσκαμπάζω διότι δεν είμαι από χωριό. Βρίσκω στα αποσπάσματα του Ιππώνακτα ένα “έγκυθρον”, αλλά όχι στο Λίντελ Σκοτ, κι επειδή είναι άπαξ λεγόμενο και το κείμενο είναι αποσπασματικό δεν φαίνεται η σημασία του. Οπότε, το αφήνω στη συλλογική σοφία σας. Ξέρει κανείς πώς λέγεται στα νεοελληνικά το εξάρτημα που ο φίλος μου το ξέρει “όγκιθρο”; Ξέρει άλλος κανείς αυτή τη λέξη; Και έχει καμιά ιδέα για την ετυμολογία της;

Δημοσιεύθηκε στο Όχι στα λεξικά, Ακλισιά, Κοτσανολόγιο, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Παπαδιαμάντης, Το είπε/δεν το είπε | Με ετικέτα: , , , , , | 191 Comments »

 
Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 7,503 other followers