Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Πλημμυρισμένα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 25 Οκτωβρίου, 2014

plymmΚαι πώς αλλιώς να τα πούμε ύστερα από την πλημμύρα που έπνιξε χτες τους συνήθεις φουκαράδες στο λεκανοπέδιο -πιθανώς και σε άλλες περιοχές της χώρας.

Τα μεζεδάκια μας βέβαια δεν έχουν να κάνουν με την πλημμύρα, έχουν σχεδόν όλα συγκεντρωθεί νωρίτερα, με εξαίρεση το μακάβριο λάθος του Βήματος, το οποίο έγραψε ότι: Το Σάββατο προς το μεσημέρι εκτιμάται ότι θα έχει ολοκληρωθεί η άντληση των υδάτων από το 3όροφο υπόγειο του σούπερ μάρκετ στον Ιλιον, που έχει πολλά μέτρα νερό με την ευχή να έχει υπάρξει κάποιος εγκλωβισμένος.

Φυσικά λείπει ένα ‘μην’. Διδακτικό είναι πάντως ότι αν ο συντάκτης έγραφε “να μην έχει υπάρξει κανένας εγκλωβισμένος”, δεν θα ρεζιλευόταν τώρα που ο δαίμονας κατάπιε το “μην”. Μακάρι όμως το λαθάκι αυτό να είναι το σοβαρότερο φάλτσο του κρατικού μηχανισμού στην αντιμετώπιση των καταστροφών (τι; δεν ανήκει το Βήμα στον κρατικό μηχανισμό; )

* Δύο κρούσματα γενικομανίας είχαμε αυτή την εβδομάδα. Το πρώτο, από καθηγητή Πανεπιστημίου, τον Ιωακείμ Γρυσπολάκη, ο οποίος θεώρησε καλό να υπενθυμίσει ότι “η Αριστερά δεν έχει το δικαίωμα να μετέρχεται γκεμπελικών μεθόδων σπίλωσης των αντιπάλων”.  Όχι όμως κύριε καθηγητά, το μετέρχομαι συντάσσεται με αιτιατική.

Αφήνω δηλαδή ότι και η πρόταση “η Αριστερά δεν έχει το δικαίωμα να μετέρχεται γκεμπελικές μεθόδους” οδηγεί στο συμπέρασμα ότι οι άλλες πολιτικές δυνάμεις και παρατάξεις έχουν το δικαίωμα να μετέρχονται γκεμπελικές μεθόδους -ή όχι;

* Το δεύτερο κρούσμα από ειδησάκι που το αναδημοσίευσαν αρκετοί ιστότοποι κι έτσι δεν ξέρουμε πούθε ξεκίνησε. Πάντως, όπως διαβάζουμε, “ο Σουμάχερ έχει ξεφύγει του κινδύνου“. Το ξεφεύγω φυσικά θέλει αιτιατική (κάποτε και με την πρόθεση από), αλλά και το λογιότερο “διαφεύγω” και αυτό, κανονικά, με αιτιατική συντάσσεται.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Κοτσανολόγιο, Μαργαριτάρια, Μεζεδάκια, Ορθογραφικά | Με ετικέτα: , , | 135 Comments »

Η χωριατοπούλα Ρετζινέλα ταξιδεύει και πάλι

Posted by sarant στο 24 Οκτωβρίου, 2014

Καθώς πλησιάζει η 28η Οκτωβρίου, αναδημοσιεύω ένα επετειακό άρθρο που το είχα γράψει αρχικά σε συνεργασία με τον αείμνηστο Αλλού Φαν Μαρξ το 2007, και είχε δημοσιευτεί στο δικό του ιστολόγιο. Τότε δεν είχα ανοίξει το ιστολόγιο, αλλά και εδώ το έχω βάλει άλλες δυο φορές, πάντοτε τέτοιες μέρες, μία το 2009 και μία το 2012. Οι λόγοι που επαναλαμβάνω τη δημοσίευση είναι τρεις. Πρώτον, είναι πολύ καλό άρθρο. Δεύτερον, τα λινκ προς τα τραγούδια έχουν απενεργοποιηθεί οπότε ήταν ευκαιρία να τα ανανεώσω. Τρίτο και ίσως κυριότερο, ευκαιρία είναι να θυμηθούμε τον Αλλουφάνη που μας άφησε στις αρχές του χρόνου…

Για πολύ κόσμο, η επέτειος της 28ης Οκτωβρίου είναι άρρηκτα δεμένη με το Κορόιδο Μουσολίνι. Απ’ όσους το τραγουδούν σήμερα, λίγοι θα ξέρουν ότι πρόκειται για τραγούδι Ιταλού συνθέτη.

reginella002Το 1938 ο Ιταλός συνθέτης Έλντο ντι Λάτσαρο (di Lazzaro, 1902-1968) γράφει, σε λόγια του Κ. Μπρούνο, ένα τραγούδι στο οποίο παίνευε τα κάλλη μιας ωραίας χωριατοπούλας από τα βουνά των Αμπρούτσι, της Ρετζινέλας. Το τραγούδι λέγεται Reginella Campagnola, Η χωριατοπούλα Ρετζινέλα (κατά σύμπτωση στο προχτεσινό μας άρθρο είδαμε ότι στα ιταλικά campagna είναι η ύπαιθρος, η εξοχή). Οι στίχοι είναι σύμφωνοι με τις προδιαγραφές του φασιστικού καθεστώτος: υμνούν την αγνή ζωή της υπαίθρου και την ευημερία των αγροτών, αν και γράφτηκαν μέσα στη βουή της μιλανέζικης μεγαλούπολης. Η μουσική έχει κάτι που σε κάνει να την προσέξεις αμέσως. Ο ντι Λάτσαρο (1902-1968) είχε κάνει κι άλλες μεγάλες επιτυχίες που είχαν ηρωίδες κοπέλες από διάφορες περιοχές της Ιταλίας, και είχε την τύχη να μη γράψει τραγούδι ανοιχτά προπαγανδιστικό για το φασιστικό καθεστώς.  (Ωστόσο, ο πρώτος τραγουδιστής της Ρετζινέλας, ο Κάρλο Μπούτι, είναι αυτός που τραγούδησε και τη Faccetta nera, τον ύμνο των φασιστών).

Να τα λόγια:

All’alba quando spunta il sole,
là nell’Abruzzo tutto d’or…
le prosperose campagnole
discendono le valli in fior.

O campagnola bella,
tu sei la Reginella.
Negli occhi tuoi c’è il sole
c’è il colore delle viole,
delle valli tutte in fior!…

Se canti la tua voce,
è un’armonia di pace,
che si diffonde e dice:
“se vuoi vivere felice
devi vivere quassù!…”

Quand’è la festa del paesello,
con la sua cesta se ne va…
trotterellando l’asinello,
la porta verso la città.

O campagnola bella…
………………………………..

Ma poi la sera al tramontare,
con le sue amiche se ne va…
è tutta intenta a raccontare,
quello che ha veduto là in città.

O campagnola bella…
………………………………..

Και ας το ακούσουμε εδώ από τoν Κάρλο Μπούτι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επαναλήψεις, Πρόσφατη ιστορία, Ρεμπέτικα, Σατιρικά, Τραγούδια | Με ετικέτα: , , , , , , , , , | 156 Comments »

Φωτοχρονολογικό κουίζ

Posted by sarant στο 23 Οκτωβρίου, 2014

Καιρό έχουμε να βάλουμε κουίζ, οπότε επανορθώνω πάραυτα. Αν δεν με γελάει η μνήμη μου, το τελευταίο το είχα ανεβάσει μετά τις εκλογές, που δεν ήταν και κανονικό κουίζ δηλαδή αλλά πιο πολύ συλλογή εκλογικών παραδόξων (π.χ. σε ποιο νησί ήρθε πρώτο κόμμα η Δραχμή του Κατσανέβα; )

Φωτογραφικά κουίζ έχω βάλει κάμποσα κατά καιρούς, αλλά το σημερινό δεν είναι απλό φωτογραφικό, είναι φωτοχρονολογικό κουίζ. Μ’ άλλα λόγια, δεν σας ζητάω απλώς να βρείτε ποιος είναι ο εικονιζόμενος (αυτό είναι εύκολο στις περισσότερες φωτογραφίες) αλλά και πότε βγήκε η φωτογραφία. Θα μπορούσαμε να το πούμε και χρονοφωτογραφικό κουίζ.

Θα παρουσιάσω πέντε φωτογραφίες και για καθεμιά από αυτές θα πρέπει να βρείτε ποιον δείχνει και πότε τραβήχτηκε.

Το κουίζ δεν θα είναι συνεργατικό (δηλ. όλοι μαζί προσπαθούμε για την εύρεση της απάντησης) αλλά ανταγωνιστικό (ο καθένας λέει τις απαντήσεις του και κερδίζει όποιος έχει τις πιο πολλές σωστές. Το βασικό ζητούμενο είναι να βρείτε τα πρόσωπα, όμως. Οι χρονολογίες παίζουν ρόλο μόνο για να ξεχωρίσουν όσους έχουν βρει ίδιον αριθμό προσώπων. Δηλαδή, αν τρία άτομα βρουν και τους πέντε εικονιζόμενους, κερδίζει όποιος θα έχει προσεγγίσει περισσότερο τις σωστές χρονολογίες. Αν όμως ένας έχει βρει 5 πρόσωπα και οι άλλοι από 4 μόνο, τότε κερδίζει αυτός κι ας έχει πέσει πολύ έξω σε όλες τις χρονολογίες.

Δίνω τις πέντε φωτογραφίες χωρίς χρονολογική σειρά.

A. Ποιος είναι ο κύριος που διαβάζει; Και πότε τραβήχτηκε η φωτογραφία; (Οι άλλοι δυο στο φόντο δεν μας ενδιαφέρουν)

qu5

Απάντηση: Είναι ο Εμμανουήλ Κριαράς, το 1958, στην τελετή βράβευσής του όταν πήρε κρατικό βραβείο για τη μελέτη του στον Σολωμό.

Β. Ποια είναι η κοπέλα της φωτογραφίας; Πότε βγήκε η φωτογραφία;

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Κουίζ, Φωτογραφίες | 164 Comments »

Πέρα στο πέρα κάμπους

Posted by sarant στο 22 Οκτωβρίου, 2014

Το γραφείο τύπου του Υπουργείου Παιδείας εξέδωσε χτες ένα δελτίο τύπου αφιερωμένο στην παρέμβαση του υπουργού κ. Λοβέρδου ενώπιον της Επιτροπής Μορφωτικών Υποθέσεων της Βουλής, που μου δίνει απλώς την αφορμή για το σημερινό μου άρθρο. Δηλαδή, δεν θα αναφερθώ στα όσα είπε ο κ. υπουργός, αν και θα ήθελα, έτσι παρεμπιπτόντως, να επισημάνω ότι είναι λυπηρό ειδικά το Υπουργείο Παιδείας να εκδίδει δελτία τύπου με φριχτά ορθογραφικά λάθη όπως “ο Πρύτανεις” και “μεταλλυκειακή” (δυο-τρεις φορές, ποιος ξέρει τι σύνδεση με μεταλλεύματα έκανε ο συντάκτης του κειμένου στο μυαλό του). Αλλά βέβαια, τα ανορθόγραφα δελτία τύπου είναι, με μεγάλη διαφορά, το μικρότερο κακό απ’ όσα έχει κάνει τα τελευταία χρόνια το συγκεκριμένο υπουργείο.

Δικαιολογώντας λοιπόν τον φορτσάτο πρύτανη του ΕΚΠΑ κ. Φορτσάκη, που θέλησε να βάλει έλεγχο εισερχομένων στα πανεπιστήμια, ο κ. Λοβέρδος διευκρίνισε ότι: “Αυτό που κάνει ο Πρύτανεις (sic) αφορά την Πρυτανεία, δηλαδή, το διοικητήριο όχι το κάμπους, όχι τους χώρους όπου γίνεται το μάθημα”.

Θα σταθώ, όπως θα καταλάβατε από τον τίτλο, στη λέξη “κάμπους”. Εδώ και μέρες, από τότε που έγραψα για τον ιππόκαμπο, που φαίνεται σαν να έχει αλλά στην πραγματικότητα είναι άσχετος με τον κάμπο, έψαχνα να βρω αφορμή να γράψω για τις λέξεις της πολυμελέστατης αυτής οικογένειας, τόσο ελληνικές όσο και ξένες. Και τώρα τη βρήκα.

Η λέξη “κάμπους”, μεταφορά στα ελληνικά του αγγλ. campus, δεν υπάρχει στα ελληνικά λεξικά (αν και δεν έχω κοιτάξει τη νεότερη έκδοση του λεξικού Μπαμπινιώτη), παρόλο που ακούγεται αρκετά, χωρίς όμως να έχει επιβληθεί. Εμείς λέμε “πανεπιστημιούπολη” (εκτός από τον καιρό που ήταν πρύτανης ο Μπαμπινιώτης, οπότε και πάλι “πανεπιστημιούπολη” λέγαμε, αλλά τα επίσημα έγγραφα του ΕΚΠΑ έγραφαν “Πανεπιστημιόπολη”). Ρώτησα την κόρη μου, που είναι φοιτήτρια, αν χρησιμοποιεί και αν ακούει τη λέξη “κάμπους” και μου είπε ότι δεν την πολυχρησιμοποιεί -ακούγεται μεν, αλλά όχι πολύ, μου είπε.

Ίσως στη Θεσσαλονίκη, όπου το κάμπους είναι πολύ πιο ορατό καθώς βρίσκεται καταμεσής στην πόλη (και πάνω στα εβρέικα μνήματα), η λέξη  να χρησιμοποιείται περισσότερο. Πράγματι, γκουγκλίζοντας τη βρίσκω αρκετές φορές, μεταξύ άλλων και στη Βικιπαίδεια, όπου για κάποιο λόγο τη γράφουν στα ξένα, campus, μάλλον για να δείξουν ότι ξέρουν πώς γράφεται.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά δάνεια, Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Πανεπιστήμιο | Με ετικέτα: , , , , | 235 Comments »

Ο άγνωστος ποιητής Άχθος Αρούρης: Οι Γερμανοί στη Λέσβο

Posted by sarant στο 21 Οκτωβρίου, 2014

Εδώ και κάμποσο καιρό έχω αρχίσει να δημοσιεύω, κάθε δεύτερη Τρίτη, αποσπάσματα από το βιβλίο του πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου, “Ο άγνωστος ποιητής Άχθος Αρούρης” (εκδ. Ερατώ, 1995, εξαντλημένο), που είναι μια βιογραφία του παππού μου, του Νίκου Σαραντάκου (1903-1977), ο οποίος είχε το ψευδώνυμο Άχθος Αρούρης (που είναι ομηρική έκφραση και σημαίνει ‘βάρος της γης’). Η σημερινή συνέχεια είναι η εικοστή έβδομη. Η προηγούμενη συνέχεια βρίσκεται εδώ και είναι η δεύτερη συνέχεια από το 7ο κεφάλαιο του βιβλίου “Πόλεμος και κατοχή”. Το σημερινό κεφάλαιο, για τεχνικούς λόγους, είναι κάπως μικρό -συγνώμη, αλλά δεν βόλευε να χωρίσω αλλιώς το υλικό.

mimis_jpeg_χχsmallΤρεις βδομάδες μετά τη γερμανική επίθεση, η Αθήνα κι όλη η ηπειρω­τική Ελλάδα είχαν καταληφθεί. Η κυβέρνηση κατέφυγε στην Κρήτη. Για λίγο διάστημα δημιουργήθηκαν ελπίδες ότι ο ελληνικός κι ο αγγλι­κός στόλος θα κρατούσαν τη νησιωτική Ελλάδα ελεύθερη. Φρούδες ελπίδες, που έσβησαν όταν μαθεύτηκε ότι οι Γερμανοί με κάτι παλιοκάικα πήρανε αμαχητί τη Θάσο, τη Σαμοθράκη και τη Λήμνο.

Αρχές Μαΐου όλοι τούς περίμεναν να φτάσουν στη Λέσβο. Ο ποιη­τής πήρε τα γυναικόπαιδα, δηλαδή τη γυναίκα του, το γιο του, τις αδελφές της και τα ανίψια του και πήγανε στη Μόρια, στο σπίτι του πεθερού του. Στις 3 Μαΐου οι φήμες ότι οι Γερμανοί βγήκαν στο Μόλυβο οργίασαν, αλλά δεν επαληθεύτηκαν. Την επομένη πήρε το γιο του και τράβηξε για το σπίτι του φίλου του Νίκου Ιωάννου, που βρισκόταν στην έξοδο του χωριού προς την Παναγιούδα. Σε μια στιγ­μή είδε τον κόσμο να αναστατώνεται και πολλούς να τρέχουν να κρυ­φτούν. Από το δρόμο της Λάρσος φάνηκε μια μικρή ομάδα γερμανών μοτοσυκλετιστών. Ο επικεφαλής τους φώναζε κάθε τόσο σαν να ’θελε να καθησυχάσει τον κόσμο:

«Γκερμάνια, Γκερμάνια νο Ιτάλια».

Ο ποιητής πήρε το γιο του και γύρισε πίσω από ένα μονοπάτι, χωρίς να περάσει από το κέντρο του χωριού. Από τη στεναχώρια του δεν ήθελε να δει άνθρωπο. Όταν βρέθηκαν στα χωράφια, ο γιος του τον άκουσε να σιγοτραγουδά ένα τραγούδι που είχε μάθει όταν ήταν στην Κρήτη:

«Πότε θα κάνει ξαστεριά πότε θα φλεβαρίσει».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Άχθος Αρούρης, Αναμνήσεις, Βιογραφίες, Δημήτρης Σαραντάκος, Κατοχή, Μυτιλήνη | Με ετικέτα: , , , | 118 Comments »

Η “ομηρική ελληνική γλώσσα” και ο κ. Π. Χαϊκάλης

Posted by sarant στο 20 Οκτωβρίου, 2014

Όσοι ασχολούνται με τους ιντερνετικούς μύθους, γλωσσικούς και άλλους, ξέρουν ότι η διάδοσή τους συνήθως γίνεται σε κύματα. Ξεσπάει ένα πρώτο κύμα, ύστερα ο μύθος παύει να ακούγεται για κάμποσους μήνες, αργότερα (π.χ. σε ένα χρόνο) έρχεται ένα δεύτερο κύμα και ούτω καθεξής. Το κάθε νέο κύμα το καταλαβαίνουμε επειδή ξαφνικά δυο και τρεις φίλοι μάς στέλνουν μέιλ ή κάνουν σχόλια στο Φέσμπουκ δίνοντας το λινκ προς τη σελίδα που περιέχει τον μύθο.

Χρειάζονται πολλοί για να ξεσπάσει ένα νέο κύμα διάδοσης του μύθου, αλλά καμιά φορά φτάνει και ένας, αν είναι διάσημος. Έτσι, χτες το πρωί, κυριακάτικα, ο καλός ηθοποιός αλλά και βουλευτής των ΑΝΕΛ Παύλος Χαϊκάλης προκάλεσε, μόνος του, ένα νέο κύμα διάδοσης ενός ηλίθιου γλωσσικού μύθου, με ένα αθώο τιτίβισμα, με το οποίο διαφήμιζε ένα κείμενο με τίτλο “Η ομηρική ελληνική γλώσσα: Αυτό το κείμενο διαδώστε το παντού και σε κάθε περίπτωση φυλάξτε το!“. Κι επειδη ο δημοφιλής κ. Χαϊκάλης έχει πάμπολλους “ακόλουθους”, το ηλιθιούργημα διαδόθηκε και αρκετοί φίλοι με ρώτησαν τη γνώμη μου για το κείμενο που προωθούσε ο κ. Χαϊκάλης, οπότε άλλαξα σχέδιο και ανέβαλα για άλλη φορά το κείμενο που ετοίμαζα, και αντ’ αυτού παρουσιάζω ένα παλιότερο κείμενό μου, ξαναδουλεμένο, που απαντάει ακριβώς στο κείμενο περί “ομηρικής ελληνικής γλώσσας”.

Διότι, βλέπετε, το κείμενο του κ. Χαϊκάλη δεν βλέπει για πρώτη φορά το φως της διαδικτυακής δημοσιότητας. Αλλά όταν λέω “του κ. Χαϊκάλη” ασφαλώς κάνω φραστική οικονομία. Το κείμενο δεν είναι δικό του, δεν το έγραψε ο ίδιος, απλώς του το έστειλε κάποιος ή κάπου το συνάντησε, του άρεσε και το προώθησε. Όπως θα προσπαθήσω να δείξω παρακάτω, πρόκειται για μια αρμαθιά από εξωφρενικές μπαρούφες, που δεν έχουν καμιά απολύτως επιστημονική βάση, αλλά δεν έχω την απαίτηση από τον κ. Χαϊκάλη, που απ’ όσο ξέρω δεν έχει κάνει κάποιες ειδικές σπουδές, να το διακρίνει αυτό με βεβαιότητα. Θα είχα ίσως την απαίτηση να μην αναπαράγει άκριτα διάφορα πράγματα που δεν μπορεί να τα ελέγξει (βουλευτής είναι, στο κάτω κάτω, έχει κάποια ευθύνη), αλλά ξέρουμε καλά ότι όταν το ανεπιβεβαίωτο δημοσίευμα λέει πράγματα που ακούγονται ευχάριστα στ’ αυτί μας, τότε η κριτική και ελεγκτική μας διάθεση μειώνεται κατακόρυφα -την ψιλή κρησάρα την κατεβάζουμε από το ψηλό ντουλάπι μόνο όταν όσα διαβάζουμε μας ενοχλούν.

Έλεγα λοιπόν ότι το κείμενο περί ομηρικής ελληνικής γλώσσας κυκλοφορεί εδώ και κάμποσα χρόνια στο Διαδίκτυο. Ένα πρώτο κύμα είχαμε γνωρίσει το 2006, οπότε και είχα γράψει ένα άρθρο στον ιστότοπό μου, που αργότερα το συμπεριέλαβα στο βιβλίο μου “Γλώσσα μετ’ εμποδίων”.  Νέο κύμα είχαμε το 2008, άλλο ένα το 2011 και μετά το 2013 και το σημερινό.

Το κείμενο είναι βασισμένο σε “μελέτη” της “ομογενούς καθηγήτριας Αναστασίας Γονέου” και ξεκινάει με ένα σύντομο προοίμιο, στο οποίο μαθαίνουμε ότι στην Ελλάδα έχουν διασωθεί προκατακλυσμιαία μνημεία (διότι αυτό τεκμαίρεται από τη διατύπωση: ακόμα κι αν ΔΕΝ ΕΙΧΕ διασωθεί κανένα προκατακλυσμιαίο μνημείο -άρα, κάποιο διασώθηκε!).

Στη συνέχεια, περνάμε στο ψητό, δηλαδή σε περίπου 60 αγγλικές λέξεις, πολλές από αυτές κοινότατες, οι οποίες σύμφωνα με την ερευνήτρια έχουν ελληνική αρχή και δη ομηρική. Δεν θα παρουσιάσω όλα τα ευρήματα, μπορείτε άλλωστε να τα δείτε μόνοι σας, παρά μια ανθολόγηση των πιο διασκεδαστικών ή χαρακτηριστικών περιπτώσεων:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Γκας Πορτοκάλος, Γλωσσικοί μύθοι, Επαναλήψεις, Επικαιρότητα, Ετυμολογικά | Με ετικέτα: , , | 325 Comments »

Ένα αγόρι κοιτάζει φωτογραφίες…

Posted by sarant στο 19 Οκτωβρίου, 2014

Το βιβλίο του Γιώργου Κοτζιούλα “Πικρή ζωή” που κυκλοφόρησε στις αρχές του χρόνου το έχω ήδη παρουσιάσει εδώ, όταν είχα αναδημοσιεύσει ένα μοιρολόι του Κοτζιούλα για τον “ταχυδρόμο που χάθηκε στις στράτες”, δηλαδή τον Κώστα Κοτζιούλα, τον πατέρα του ποιητή. Πολύ δυνατό ήταν το κομμάτι εκείνο, και γι’ αυτό το είχα διαλέξει, αλλά δεν είναι απόλυτα αντιπροσωπευτικό των περιεχομένων του βιβλίου, μια και η Πικρή ζωή περιέχει κυρίως πεζογραφήματα. Οπότε σήμερα σκέφτομαι να βάλω ένα απόσπασμα από το ομώνυμο πεζογράφημα, την “Πικρή ζωή”, που το έγραψε ο Κοτζιούλας στα 1941, ύστερα από παράκληση της λογοτέχνισσας Έλλης Παπαδημητρίου, που σε αυτήν και το αφιερώνει.

Η Πικρή ζωή είναι αφήγημα με αυτοβιογραφικό χαρακτήρα -διόλου παράξενο σε έναν λογοτέχνη που διαρκώς αυτοβιογραφόταν, κάτι που επισημαίνεται πειστικά στο βιβλίο που ετοιμάζει η φίλη Αθηνά Βογιατζόγλου για τον Κοτζιούλα, και στο οποίο έχω κι εγώ μια μικρή ανάμιξη. Όπως και το ήδη δημοσιευμένο “Από μικρός στα γράμματα”, περιέχει παιδικές αναμνήσεις του Κοτζιούλα, όμως με τη διαφορά ότι δεν είναι εστιασμένο αποκλειστικά στα έργα και τις ημέρες του μαθητή Κοτζιούλα όπως εκείνο αλλά έχει πολύ ευρύτερη σκόπευση καθώς εξιστορεί και συμβάντα που έγιναν πριν ο ίδιος γεννηθεί ή που δεν είχαν τον ίδιο πρωταγωνιστή, παραθέτει βινιέτες συχωριανών του ή σχολιάζει γενικά τη ζωή στο χωριό, έχει δηλαδή πολύ ευρύτερη οπτική. Κάνω μάλιστα την εικασία (χωρίς να έχω κάποιο στοιχείο που να την υποστηρίζει) πως ο Κοτζιούλας σταμάτησε κάπως απότομα τη συγγραφή τον Μάιο του 1941 εξαιτίας της γερμανικής κατοχής, και πως αν δεν ήταν η κατοχή που άλλαξε βίαια τα δεδομένα της ζωής του θα συνέχιζε την αφήγηση σε πολύ περισσότερες σελίδες (αν και ήδη το υπάρχον κείμενο ξεπερνάει τις 120).

Το απόσπασμα που διάλεξα να παρουσιάσω (υπάρχουν κι άλλα πολλά που είναι πολύ αξιόλογα και προσφέρονται για χωριστή αναδημοσίευση) περιστρέφεται γύρω από τις φωτογραφίες. Θυμίζω ότι ο Κοτζιούλας γεννήθηκε το 1909, άρα ήταν γύρω στα 9 με 12 όταν έγιναν αυτά που περιγράφει.

Με αστερίσκο σημειώνω κάποιες δύσκολες λέξεις που τις εξηγώ στο τέλος -αν αφήσω καμία, ρωτάτε.

Μια από τις μεγαλύτερες χαρές των παιδικών μου χρόνων είταν να μαζεύω στπν κατοχή μου φωτογραφίες.

Πριν φύγει ο θείος μου για το στρατό δεν είχαμε στο σπίτι μας ούτε μια φωτογραφία. Μονάχα ξενιτεμένοι στέλναν απ’ αυτές, ξενιτεμένοι που έλειπαν χρόνια απ’ τους δικούς των, σε μέρη μακρινά, κι εμείς δεν είχαμε κανέναν τέτιον ακόμα. Οι άλλοι, που δεν κουνούσαν απ’ τον τόπο, δεν είχαν σκεφτεί ποτέ τους να φωτογραφιστούν. Αργότερα μόνο άρχισε να παρουσιάζεται στα πανηγύρια μας ένας φωτογράφος απ’ τ’ αντικρινά χωριά και τότε αποτόλμησαν να σταθούν πρώτες μπρος στο φακό οι γυναίκες των οικογενειών που μεγαλοπιάνουνταν κι αρχοντοφέρνανε, πρωτοπόρες σε όλα του χωριάτικου πολιτισμού.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Αναμνήσεις, Φωτογραφίες | Με ετικέτα: , , , | 29 Comments »

Αργυρώνητα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 18 Οκτωβρίου, 2014

 

Δυο πεντασύλλαβες λέξεις ακούστηκαν αρκετά μέσα στη βδομάδα που πέρασε, αφενός ότι ένα μέρος της επιδότησης που εισπράττουν τα πολιτικά κόμματα θεωρήθηκε βάσει τροπολογίας “ακατάσχετο” και αφετέρου ότι οι βουλευτές είναι ή δεν είναι ‘αργυρώνητοι’ (για τις αρκούδες στο δάσος δεν ακούστηκε τίποτα). Μια και χτες έγραψα άρθρο για την πρώτη από αυτές τις λέξεις, τα σημερινά μεζεδάκια βαφτίζονται από τη δεύτερη -ενώ αν είχα χτες μιλήσει για τη λέξη ‘αργυρώνητος’ σήμερα θα σερβίριζα ‘ακατάσχετα’ μεζεδάκια.

Πάντως, τα μεζεδάκια μας δεν έχουν άμεση σχέση με καμιά από τις δυο λέξεις, αυτό να λέγεται.

* Ακούγοντας τη ραδιοφωνική μετάδοση του ποδοσφαιρικού αγώνα Φινλανδίας-Ελλάδας σημείωσα δυο μικρογλωσσικά.

Καταρχάς, προς το τέλος, όταν ο προπονητής έκανε και την τρίτη αλλαγή, ο εκφωνητής της Nova Sport FM είπε ότι “ρίχνει όλα τα όπλα στη φαρέτρα ο Ρανιέρι”. Δεν μου φαίνεται σωστή η μεταφορά. Τα όπλα είναι στη φαρέτρα, άρα τα βγάζει κανείς όταν θέλει να τα χρησιμοποιήσει.

Και πιο πριν, όταν ο Βύντρα έκανε μια λαθεμένη πάσα, ο εκφωνητής είπε “Ο Βύντρα λανθάνει”. Όχι όμως. Το “λανθάνω” δεν σήμαινε “κάνω λάθος” ούτε στα αρχαία ελληνικά, ούτε στα νέα, όπου σημαίνει “βρίσκομαι κρυμμένος, χωρίς να εκδηλώνομαι” (π.χ. στο τάδε ποίημα λανθάνει μια μελαγχολική διάθεση). Μπορούμε επίσης να πούμε ότι ο τάδε στίχος είναι από ποίημα που λανθάνει, δηλαδή δεν το έχουμε βρει. Σε κάθε περίπτωση όμως, δεν σημαίνει “κάνω λάθος”. Ίσως σκεφτόταν το “σφάλλει” ο εκφωνητής, αλλά πόσο πιο απλό θα ήταν να πει “κάνει λάθος” -εκτός πια αν παίζει ποδόσφαιρο με φράκο!

* Φίλος διαβάζει στο οπισθόφυλλο ενός βιβλίου που πρόσφατα εκδόθηκε από τις καλές εκδόσεις Αλεξάνδρεια (και που υπάρχει και εδώ) ότι “Τα παραδείγματά του απορρέουν από τα πιο διαφορετικά πεδία – από την αυτοβιογραφία ώς την υψηλή θεωρία, από το κρίκετ ώς τη στατιστική κι από τον οικισμό Ταμίλ Ναντού ώς τη Σίλικον Βάλεϋ”.

Και με ρωτάει: αυτό είναι πατάτα ή ξέρουν κάτι που δεν το ξέρουμε; Δεδομένου ότι Ταμίλ Ναντού λέγεται μια από τις ομόσπονδες πολιτείες της Ινδίας, με καμιά εξηνταριά εκατομμύρια πληθυσμό, τείνω προς την πατάτα, αλλά ελπίζω να κάνω λάθος. Πάντως, και χωρίς να το θεωρώ λάθος, εγώ δεν θα έλεγα ότι τα παραδείγματα “απορρέουν” από κάπου, αλλά “είναι αντλημένα/παρμένα” από τον τάδε ή τον δείνα τομέα. Στα μάτια τα δικά μου, το παράδειγμα το διαλέγουμε, δεν έρχεται μόνο του να μας βρει.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Μαργαριτάρια, Μεζεδάκια, Το είπε/δεν το είπε, Φάρσες | Με ετικέτα: , , , , | 212 Comments »

Ακατάσχετα

Posted by sarant στο 17 Οκτωβρίου, 2014

117Το χτεσινό πρωτοσέλιδο της Εφημερίδας των Συντακτών είχε ένα ωραίο λογοπαίγνιο: Ακατάσχετη πρόκληση, που δίνει και την αφορμή για το σημερινό μας άρθρο, όχι μόνο επειδή το ιστολόγιό μας αγαπάει τα λογοπαίγνια αλλά και επειδή ο όρος “ακατάσχετος” έχει αρκετό γλωσσικό ενδιαφέρον.

Ο λογοπαικτικός τίτλος βέβαια στηλιτεύει την τροπολογία που ψήφισε χτες η συγκυβερνητική πλειοψηφία, σύμφωνα με την οποία το 40% της κρατικής επιχορήγησης προς τα πολιτικά κόμματα είναι ακατάσχετο, δηλαδή δεν μπορεί να κατασχεθεί από τις τράπεζες σε περίπτωση που τα κόμματα φανούν ασυνεπή στην εξυπηρέτηση των δανείων τους και στις άλλες υποχρεώσεις τους. Η ρύθμιση είναι βέβαια σκανδαλώδης, διότι είναι φωτογραφική: δεν έχουν όλα τα κόμματα επαχθείς δανειακές υποχρεώσεις, αλλά μόνο, και ακριβώς, τα δύο κόμματα της συγκυβέρνησης -δηλαδή, νομοθετούν για τον εαυτό τους. Η είδηση έκανε αλγεινή εντύπωση, ιδίως σε αντιδιαστολή με τη μεταχείριση που έχουν οι πολίτες από τις τράπεζες -κατά σύμπτωση στο χτεσινοβραδινό δελτίο ειδήσεων αναφέρθηκε η περίπτωση ενός πατέρα από τη Ρόδο που επιχείρησε να αφήσει το μικρό παιδί του να το φροντίσει η Εφορία, όταν διαπίστωσε ότι από τον υποτίθεται ακατάσχετο λογαριασμό του είχαν δεσμευτεί τα 300 ευρώ με τα οποία υπολόγιζε να το συντηρήσει -είχε παραλείψει να τον ανανεώσει, ό,τι κι αν σημαίνει αυτό.

Πράγματι, πριν από μερικούς μήνες ακούστηκε και πάλι η λέξη “ακατάσχετος” αρκετά, όταν οι φορολογούμενοι είχαν κληθεί να δηλώσουν ποιος τραπεζικός λογαριασμός τους (ένας μόνο) θα είναι ακατάσχετος μέχρι ένα ορισμένο ποσό. Τότε, πολλοί φίλοι είχαν εκφράσει την έκπληξή τους για αυτη τη χρήση, μερικοί μάλιστα τη θεώρησαν και γλωσσικό λάθος, μαργαριτάρι, μεζεδάκι με την ορολογία του ιστολογίου. Αλλά δεν είχαν δίκιο. Στην περίπτωση της λέξης “ακατάσχετος” έχουμε τη σύγκρουση ανάμεσα σε δυο σημασίες, που είναι και οι δυο καταγραμμένες και λεξικογραφημένες, αλλά η μία από αυτές είναι ευρύτερα γνωστή ενώ η άλλη βρίσκεται κρυμμένη στα βαριά σεντούκια της ειδικής ορολογίας ενός κλάδου, γνωστή μόνο στους μυημένους. Αν συμβεί ποτέ, για κάποιο λόγο, ν’ ανοίξει το σεντούκι και να βγει ο όρος και να εκτεθεί στη βιτρίνα της επικαιρότητας, όσοι ξέρουν μόνο την ευρέως διαδεδομένη σημασία παραξενεύονται -και με το δίκιο τους.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γραμματική, Επικαιρότητα, Ιστορίες λέξεων, Λογοπαίγνια | Με ετικέτα: , , , , | 183 Comments »

Δεν βυθίζω φριχτά γκλομπ ψύξης! (Τα πάντα γύρω από τα παντογράμματα)

Posted by sarant στο 16 Οκτωβρίου, 2014

 

Το σημερινό άρθρο είναι επανάληψη παλιότερου ή μάλλον επανάληψη και συγχώνευση τεσσάρων παλιών άρθρων, που είχαν δημοσιευτεί στο ιστολόγιο τις (πολύ) πρώτες εβδομάδες της ύπαρξής του -και επειδή σήμερα έχουμε αρκετά περισσότερους αναγνώστες απ’ό,τι τον Μάρτιο του 2009, υποθέτω ότι αρκετοί δεν έχετε διαβάσει τα παλιά άρθρα. Δεν αποκλείεται μάλιστα κάποιοι να θέλετε να δοκιμάσετε την τύχη σας στην κατασκευή παντογραμμάτων, αν και σας προειδοποιώ ότι τα ρεκόρ που έχουμε ήδη πετύχει είναι δυσκολοκατάρριπτα.

Τι είναι τα παντογράμματα; θα ρωτήσετε. Όταν πρωτοδημοσιεύτηκαν τα άρθρα στο ιστολόγιο, η λέξη, που είναι απόδοση του ελληνογενούς αγγλικού όρου pangram, δεν γκουγκλιζόταν καν, αλλά σήμερα έχει αποκτήσει ακόμα και σελίδα στη Βικιπαίδεια. Παντόγραμμα λοιπόν είναι μια πρόταση στην οποία εμφανίζονται όλα τα γράμματα ενός αλφαβήτου, τουλάχιστον από μία φορά το καθένα, για παράδειγμα η αγγλική πρόταση The quick brown fox jumps over the lazy dog, που ίσως θα την έχετε συναντήσει, αφού χρησιμοποιείται συχνά στις σελίδες που επιδεικνύουν καινούργιες γραμματοσειρές.

Πράγματι, τα παντογράμματα, πέρα από την ψυχαγωγική αξία τους, είναι χρήσιμα και στην τυπογραφία και την ηλεκτρονική έκδοση, τον σχεδιασμό γραμματοσειρών κτλ.  αφού παρουσιάζουν όλα τα γράμματα του αλφαβήτου. Άλλοτε η απαίτηση είναι να περιλαμβάνουν απλώς όλα τα γράμματα, άλλοτε προστίθεται η απαίτηση να παρουσιάζουν και τα διακριτικά σημεία του αλφαβήτου.

Το διάσημο αγγλικό παντόγραμμα για την πηδηχτούλα αλεπού έχει συνολικά 37 γράμματα, δηλαδή δεν είναι και πολύ “οικονομικό” αφού το αγγλικό αλφάβητο έχει 26 γράμματα. Όμως είναι εύκολο να το απομνημονεύσεις, ενώ τα πιο οικονομικά παντογράμματα είναι ελαφρώς τραβηγμένα από τα μαλλιά, π.χ.:

Cwm fjord bank glyphs vext quiz, το οποίο είναι μεν τέλειο (26 γράμματα) αλλά δεν βγάζει νόημα και θέλει μετάφραση (Carved symbols in a mountain hollow on the bank of an inlet irritated an eccentric person, λέει η Βικιπαίδεια).

Πολύ καλό είναι και το γαλλικό Portez ce vieux whisky au juge blond qui fume, αλεξανδρινός στίχος, κι αυτό με 37 γράμματα αν μέτρησα καλά.

Μια ενδιαφέρουσα και γουστόζικη (τουλάχιστον για κάποιους) άσκηση είναι να προσπαθήσει κανείς να φτιάξει παντογράμματα με όσο το δυνατόν λιγότερα γράμματα, προτάσεις που να έχουν όλα τα γράμματα του αλφαβήτου και να βγάζουν νόημα, έστω κι αν χρειαστεί να τις τραβήξουμε (λίγο) από τα μαλλιά.

Στα ελληνικά, ένα παντόγραμμα που το βρίσκει κανείς και στη Βικιπαίδεια, είναι το Ξεσκεπάζω την ψυχοφθόρο βδελυγμία, που έχει 30 γράμματα, πολύ κοντά στα 24 που είναι το απόλυτο μίνιμουμ του ελληνικού αλφαβήτου (θα προσπεράσουμε την έλλειψη του τελικού ς, θα ζητήσουμε τα 24 κεφαλαία γράμματα).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Γλωσσικά ευτράπελα, Ψυχαγωγικά | Με ετικέτα: , , | 143 Comments »

Χωρίς ταμπού;

Posted by sarant στο 15 Οκτωβρίου, 2014

Τις προάλλες,  ο Εμανουέλ Μακρόν, ο Γάλλος υπουργός Οικονομικών του τελευταίου ανασχηματισμού, κάτι ανάλογο με τον Στουρνάρα και τον Χαρδούβελη αφού είναι μη εκλεγμένος τεχνοκράτης, προκάλεσε αίσθηση με δηλώσεις του, ότι πρέπει να επανεξετασθεί το θέμα της κοινωνικής ασφάλισης και ειδικά των επιδομάτων ανεργίας, “χωρίς ταμπού“. Η είδηση μάλλον δεν είναι τόσο σημαντική, και απ’ όσο γκουγκλίζω δεν βλέπω να έχει δημοσιευτεί στο ελληνικό Διαδίκτυο, όμως μου δίνει την αφορμή να λεξιλογήσω πάνω σ’ αυτή τη λέξη, κάτι που είχα παλιότερα αναφέρει σαν ενδεχόμενο, στο άρθρο που είχα αφιερώσει στη λέξη φετίχ, άλλη μια λέξη που επίσης παραπέμπει σε πρωτόγονους, ας πούμε, πολιτισμούς, και που συχνά αναφέρεται μαζί με το ταμπού, όπως επίσης και η λέξη τοτέμ για την οποία δεν ξέρω αν έχω αρκετό υλικό που να μπορεί να στηρίξει χωριστό άρθρο.

Το ταμπού, σύμφωνα με το λεξικό, έχει τρεις σημασίες. Καταρχάς, το ιερό ή μιαρό πρόσωπο ή πράγμα που στις πρωτόγονες θρησκείες απαγορεύεται η επαφή μαζί του, ή ακόμα και η αναφορά του, και από εκεί  έχουμε τη δεύτερη σημασία, όπου ταμπού είναι πρόσωπο ή θεσμός εναντίον του οποίου δεν επιτρέπεται να ασκήσουμε κριτική ή να τον προσαρμόσουμε στα δεδομένα της σύγχρονης εποχής. Και, μεταφορικά, στην τρίτη σημασία της λέξης, ταμπού είναι οτιδήποτε δεν επιτρέπεται να γίνεται αντικείμενο συζητήσεων, για ηθικοθρησκευτικούς λόγους, ή θεωρείται απαγορευμένο, π.χ: Θέματα γύρω από τις σχέσεις των δύο φύλων έπαψαν να αποτελούν ταμπού.

Στα ελληνικά η λέξη πρέπει να ήρθε από τα γαλλικά μάλλον (tabou) παρά από τα αγγλικά (taboo), αλλά βέβαια η απώτερη καταγωγή της λέξης βρίσκεται σε γλώσσες του Ειρηνικού ωκεανού, πιθανώς της Τόνγκας. Ο πλοίαρχος Κουκ, που εξερεύνησε αυτές τις περιοχές, έγραψε το 1777 για τους ιθαγενείς της Τόνγκας: Not one of them would sit down, or eat a bit of any thing…. On expressing my surprise at this, they were all taboo, as they said; which word has a very comprehensive meaning; but, in general, signifies that a thing is forbidden. Αυτή είναι η πρώτη εμφάνιση της λέξης στην αγγλική γλώσσα. Στην τοπική γλώσσα, tapu θα πει ιερό. Κι έτσι, καθώς έχει εξωτική προέλευση στα ελληνικά, το ταμπού δεν έχει φυσικά καμιά σχέση με άλλες ελληνικές λέξεις που αρχίζουν από τις ίδιες συλλαβές, σαν το ταμπούρι ή το ταμπούρλο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ανθρωπολογία, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , , , , | 222 Comments »

Οι ελληνικές φράουλες

Posted by sarant στο 14 Οκτωβρίου, 2014

Για να ευλογήσω λίγο τα γένια μου, θυμίζω ότι στις 4 Νοεμβρίου, μέρα Τρίτη, θα παρουσιάσω το βιβλίο μου “Οπωροφόρες λέξεις”, στους “Αμμωνίτες”, Κέντρο ΓΑΙΑ, Όθωνος 100 Κηφισιά, σε εκδήλωση των Φίλων Μουσείου Γουλανδρή. Και σαν πρόγευση της μελλοντικής εκείνης παρουσίασης, σκέφτομαι σήμερα να παρουσιάσω ένα κεφάλαιο από το βιβλίο. Βέβαια τα περισσότερα κεφάλαιά του έχουν ήδη παρουσιαστεί από το ιστολόγιο -και ωφελήθηκαν πολύ από αυτή την πρώτη δημοσίευση, αφού μπόρεσα και λάθη να διορθώσω αλλά και τα καλύτερα σχόλια να ενσωματώσω, οπότε στο βιβλίο είναι πολύ βελτιωμένα. Πάντως, έχουν μείνει αδημοσίευτα κάμποσα κεφάλαια και σήμερα θα παρουσιάσω ένα από αυτά, ένα από τα μικρότερα κεφάλαια του βιβλίου, για ένα περιφρονημένο φρούτο. Εδώ προσθέτω μερικά πράγματα, λινκ και άλλα, και κάνω και κάποιες αλλαγές τεχνικού, ας πούμε, χαρακτήρα.

koumaraΜιλώντας για ελληνικές φράουλες δεν εννοούμε βέβαια τις φράουλες που καλλιεργούνται στην Ελλάδα, στα ματωμένα θερμοκήπια της Μανωλάδας. Δεν κυριολεκτεί ο τίτλος, ούτε  ξέρω αν είναι δόκιμος αυτός ο χαρακτηρισμός, πάντως τον χρησιμοποιούσαν οι πλανόδιοι που τα μάζευαν από Πεντέλη και Πάρνηθα και τα πουλούσαν στην Αθήνα κάθε φθινόπωρο εκεί γύρω στα 1920, όπως τουλάχιστον διαβάζω σε εφημερίδες της εποχής. Εννοώ τα κούμαρα, που μπορούμε να τα θεωρήσουμε αυτόχθονα καρπό, αφού είναι από πολύ παλιά μαζί μας: σπόροι τους έχουν βρεθεί στη νεολιθική Λέρνα.

Στο άρθρο που αφιέρωσα στη φράουλα, είπαμε ότι οι αρχαίοι τα κούμαρα τα έλεγαν «χαμαικέρασο». Ωστόσο, αυτή ήταν μία μόνο από τις ονομασίες· τα έλεγαν επίσης μιμαίκυλα, ονομασία που έχει επιβιώσει στο διαλεκτικό «μεμαίντζουλα» (στην Κύμη). Αρχαίο είναι και το κόμαρος, ονομασία της κουμαριάς, εξού και το σημερινό όνομα του καρπού.

 

Σήμερα τα κούμαρα είναι καρπός περιφρονημένος, αλλά εξαιτίας της ιστορίας θα τους αφιερώσω ειδικό κεφάλαιο αντί να τα στριμώξω μαζί με τα άλλα φρούτα του δάσους, παρόλο που ποτέ δεν καλλιεργήθηκαν και πάντοτε από το δάσος τον μαζεύαμε. Και οι Άγγλοι επισήμαναν την ομοιότητα με τις φράουλες, γι’ αυτό και τα κούμαρα τα ονομάζουν «tree strawberries», φράουλες του δέντρου, και την κουμαριά strawberry tree, φραουλόδεντρο, όπως άλλωστε και οι Γερμανοί που τη λένε Erdbeerbaum.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά συμπόσια, Ιστορίες λέξεων, Συγκριτικά γλωσσικά, Φρούτα εποχής | Με ετικέτα: , , , , | 156 Comments »

Το ξώπορτο του πρωθυπουργού

Posted by sarant στο 13 Οκτωβρίου, 2014

Αν μου πείτε ότι κακώς ασχολούμαι δεύτερη φορά για το ίδιο θέμα, δηλαδή με τη λέξη “ξώπορτο” που ξεφούρνισε ο πρωθυπουργός κ. Αντώνης Σαμαράς την περασμένη Παρασκευή κατά την ολοκλήρωση της κοινοβουλευτικής συζήτησης για την παροχή ψήφου εμπιστοσύνης στην κυβέρνηση, θα θεωρήσω δικαιολογημένα μεν τα παράπονά σας, αλλά θα σας αντιτείνω ότι για ένα ιστολόγιο που κυρίως λεξιλογεί το θέμα εξακολουθεί να παρουσιάζει ενδιαφέρον, πολύ περισσότερο που δεν είναι λυμένο. Άλλωστε, την πρώτη φορά, στα μεζεδάκια του Σαββάτου, το θέμα το είχα θίξει ακροθιγώς -ή ίσως “ξώπορτα”, μια και αφού δεν ξέρουμε (ακόμα) τι ακριβώς σημαίνει η λέξη δεν αποκλείεται να έχει και αυτή τη σημασία.

Για να πάρουμε τα πράγματα από την αρχή, ο κ. Σαμαράς, σύμφωνα και με την καταγραφή της ομιλίας του, είπε, απευθυνόμενος (φυσικά) προς το κόμμα της αξιωματικής αντιπολίτευσης: Και δεν φτάνουν όλα τα άλλα, κοροϊδεύετε και τον κόσμο. Και το κάνετε με έναν τρόπο ξώπορτο. Η λέξη αυτή προκάλεσε γέλια και επιφωνήματα απορίας, οπότε ο κ. πρωθυπουργός αναφώνησε: Ξώπορτο! Καλά, κανένας δεν είναι από χωριό εδώ πέρα; Δεν υπάρχει κανένας να καταλάβει τι είναι ξώπορτο; Και μετά συνέχισε: Τη μια αρχίζετε μια στροφή στην Εκκλησία. Υποτίθεται! Πήγατε στο ‘Αγιον Όρος. Μέχρι και στο Βατικανό έφτασε η χάρη σας… Αλλά εδώ, στον Αγιασμό, μόλις προχθές, αποφύγατε το σταυρό που σας πρότεινε ο Αρχιεπίσκοπος. Κάντε ό,τι θέλετε, δικαίωμά σας. Τον κόσμο να μη δουλεύετε μόνο

Αν προσπαθήσουμε από τα συμφραζόμενα να καταλάβουμε τι σημαίνει η λέξη, θα δυσκολευτούμε. Πάντως είναι κάτι κακό. Ίσως να σημαίνει “ξεδιάντροπο”.

Αν επιστρατεύσουμε την ετυμολογία της λέξης, που μας δείχνει τάχα την αλήθεια για τη σημασία της, θα δούμε ότι προέρχεται απο τις λέξεις “έξω” και “πόρτα”, αλλά αυτό δεν θα μας διαφωτίσει και πολύ, γιατί η λέξη έχει πάρει μεταφορική σημασία.

Όμως, ο κ. Σαμαράς είχε χρησιμοποιήσει ξανά τη λέξη “ξώπορτο” ή μάλλον το επίρρημά της, “ξώπορτα”, τον Ιούνιο του 2013, στο συνέδριο της Νέας Δημοκρατίας. Τότε είχε πει: “Στην  ΕΡΤ διέπραξαν σφάλματα όλοι όσοι κυβέρνησαν μέχρι τώρα και επωφελήθηκαν ιδιαίτερα όλοι όσοι δεν κυβέρνησαν. Ασφαλώς και το ΠΑΣΟΚ διόριζε και η ΝΔ διόριζε, αλλά, γιατί μ’ αρέσει να τα λέω όλα ξώπορτα, και οι δύο διόριζαν  κυρίως ανθρώπους της αριστεράς“.

Ας προσπεράσουμε τη θηριώδη αντιστροφή της πραγματικότητας κι ας επικεντρωθούμε στη λέξη “ξώπορτα”. Εδώ είναι ολοφάνερο τι σημαίνει: έξω απ’ τα δόντια, με παρρησία, χωρίς υπεκφυγές. Πάντως, είναι κάτι αναντίρρητα θετικό.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Βουλή, Επικαιρότητα, Λεξικογραφικά, Ντοπιολαλιές | Με ετικέτα: , , | 139 Comments »

Τα ποιήματα της μητέρας μου

Posted by sarant στο 12 Οκτωβρίου, 2014

Θα μου συγχωρέσετε σήμερα τον προσωπικό τόνο: το κυριακάτικο φιλολογικό μας άρθρο θέλω να το αφιερώσω στη μητέρα μου, την Αγγελική Πρωτονοταρίου-Σαραντάκου, και τα ποιήματά της -ίσως μάλιστα θάπρεπε από καιρό να το έχω κάνει. Η αφορμή είναι τα προχτεσινά της στρογγυλά γενέθλια. Την ανάρτηση δεν την έβαλα προχτές, αφενός επειδή τη μέρα εκείνη της είχε αφιερώσει άρθρο η αδελφή μου στο δικό της ιστολόγιο, και αφετέρου διότι και σήμερα είναι μια σημαντική επέτειος στη ζωή της μητέρας μου, αφού σαν σήμερα συνέβη το “αμάρτημα της μητρός μου”, που θα έλεγε ο Βιζυηνός.

Στις 12 Οκτωβρίου 1955, επέτειο ξεχασμένη της απελευθέρωσης της Αθήνας, σε πολιτικό κλίμα βαρύ μετά τα σεπτεμβριανά και εξεγερσιακό εξαιτίας του Κυπριακού, η μητέρα μου με άλλη συμφοιτήτριά της, μέλη της παράνομης ΕΠΟΝ, πέταξαν προκηρύξεις στο κέντρο της Αθήνας. Σύλληψη, Μπουμπουλίνας, προφυλάκιση στις φυλακές Αβέρωφ, παραπομπή σε δίκη με τον 509. Ευτυχώς, ίσως επειδή η δίκη έγινε σε προεκλογική περίοδο, η μητέρα μου απηλλάγη λόγω αμφιβολιών (ήταν οι εκλογές του Φεβρουαρίου 1956, στις οποίες η ΕΔΑ είχε συνεργαστεί με τα κεντρώα και φιλελεύθερα κόμματα στην Δημοκρατική Ένωση, που πρώτευσε σε ψήφους αλλά υστέρησε σε έδρες λόγω του ιδιόρρυθμου, ‘τριφασικού’, εκλογικού συστήματος). Έτσι, από την περιπέτεια έμεινε η τρίμηνη προφυλάκιση και βέβαια το ισόβιο φακέλωμα -που έμελλε αργότερα να οδηγήσει στην απόλυση επί δικτατορίας.

Η μητέρα μου έχει εκδώσει τρεις ποιητικές συλλογές: Του έρωτα και του αγώνα (1986), Με την άμπωτη (1989), Εφεδρείες (1994).

Διαλέγω μερικά ποιήματα.

Οι δυο βάρδιες, που, όπως το διατυπώνει εύστοχα η Λένα, περιγράφει πολύ εύστοχα τις γυναίκες της γενιάς της, τις πρώτες επιστημόνισσες που έπρεπε να εφεύρουν, πρώτες εκείνες, μέσα τους και γύρω τους εκείνη την περίφημη ισορροπία μεταξύ της προσωπικής ζωής, της δουλειάς τους, της οικογένειάς τους.
Πιο συχνά, εκείνο που θυσίαζαν ήταν βέβαια η προσωπική τους ζωή…

mama1Οι δυο βάρδιες

Είν’ η ζωή σου εναλλαγή σε δυο οχτάωρα·
κάθε πρωί στο εργαστήριο
μέσα στην άσπρη σου ποδιά, μέσ’ το βενζόλιο και τον αιθέρα.
Δουλειά κι αγώνας και μοναδική σου καταξίωση
έτσι που στάθηκες ορθή μπροστά στον πάγκο σου
και στ’ ανοιχτό βιβλίο.

Το μεσημέρι αλλάζεις σκηνικό:
φοράς τη ρόμπα του σπιτιού κι αρχίζεις
κι από πού να πιάσεις;
Πρέπει να βρούνε φαγητό, σαν θα’ρθουνε
κι ένα χαμόγελό σου να τους περιμένει.

Το εξηνταεννιά σού το΄χαν πει και στην Ασφάλεια:– Και τι μας νοιάζει εμάς, το Κράτος δηλαδή,
αν για το γούστο ή το κόμμα σου,
σκάρωσες ένα τσούρμο κουκουέδες;
Και για τη “δράση” σου γυρεύεις αναγνώριση;
“Κοινωνική Αποστολή”, μας λες, “Κοινωνική ευθύνη”.
Δικιά σου η απόφαση και η ευθύνη!

(Η μητέρα μου, γεννημένη στην Αίγινα, σπούδασε Χημικός και στη δικτατορία απολύθηκε από το πανεπιστημιακό νοσοκομείο όπου δούλευε. Έκανε λοιπόν μικροβιολογικές αναλύσεις στο σπίτι, σε ένα αυτοσχέδιο εργαστήριο στην ταράτσα, κι ύστερα έπιασε δουλειά σε μια ιδιωτική κλινική. Το 1975 επανήλθε στο Αρεταίειο και ακολούθησε ακαδημαϊκή καριέρα μέχρι τη συνταξιοδότησή της).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επετειακά, Πρόσφατη ιστορία, Προσωπικά, Ποίηση, Φωτογραφίες | Με ετικέτα: , , , , | 79 Comments »

 
Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 7,864 other followers