Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Η γραμματική της γκλαμουριάς

Posted by sarant στο 30 Οκτωβρίου, 2014

Τις προάλλες είχα ανεβάσει ένα άρθρο για το ανόητο κείμενο περί “ομηρικής γλώσσας“. Αν θυμάστε, εκείνο το κείμενο είχε έναν κατάλογο με καμιά εξηνταριά λέξεις της αγγλικής γλώσσας που υποτίθεται ότι προέρχονται από τα αρχαία ελληνικά -και τελικά, από τις 63, αν μέτρησα σωστά, λέξεις, μόνο τρεις έχουν πράγματι ελληνική αρχή· και το αποκορύφωμα της αγυρτείας και της ασχετίλας του κειμένου είναι ότι για τις δύο από αυτές τις τρεις αγγλικές λέξεις το ανόητο κείμενο δίνει λάθος ελληνική ετυμολογία. Ελληνική αρχή έχουν οι λέξεις, αλλά όχι εκείνην που φαντάστηκε ο συντάκτης του.

Η μια από αυτές είναι η λέξη glamour (glamor αμερικανιστί), για την οποία το ανόητο κείμενο γράφει: GLAMOUR = λατινικό gramour από το γραμμάριο. Οι μάγοι παρασκεύαζαν τις συνταγές τους με συστατικά μετρημένα σε γραμμάρια και επειδή η όλη διαδικασία ήταν γοητευτική και με κύρος, το gramour -glamour , πήρε την σημερινή έννοια.

Η ετυμολόγηση αυτή είναι εντελώς ανακριβής. Καταρχάς, λατινική λέξη gramour δεν υπάρχει, ούτε καν gramor απ’ όσο έψαξα. Έπειτα, η λέξη “γραμμάριο”, που δεν είναι βέβαια ομηρική, χρησιμοποιήθηκε μεν στην ελληνιστική εποχή ως μέτρο βάρους (μονάδα βάρους δύο οβολών), αλλά δεν φαίνεται να πέρασε στα λατινικά. Στα λατινικά πέρασε η λέξη γράμμα, με τη σημασία της χάλκινης νομισματικής μονάδας: gramma. Όταν μετά τη γαλλική επανάσταση θεσπίστηκε το μετρικό σύστημα, από το λατινικό gramma φτιάχτηκαν οι αντίστοιχες γαλλικές (gramme) και αγγλικές (gram) λέξεις.

Όμως σε αυτή την επινοημένη ετυμολόγηση υπάρχουν δυο κόκκοι αλήθειας, που θα τους δούμε στο σημερινό άρθρο.

Ο ένας κόκκος αλήθειας είναι ότι πράγματι η αφετηρία της λέξης glamour βρίσκεται σε κάποιο παράγωγο της αρχαίας ελληνικής λέξης “γράμμα” -αν και όχι στο γραμμάριο. Και ο δεύτερος κόκκος αλήθειας είναι ότι πράγματι στην ιστορία της λέξης εμπλέκεται έντονα το θέμα της μαγείας. Και επειδή η πραγματική ιστορία της λέξης είναι όχι απλώς εξίσου, αλλά μάλλον περισσότερο γοητευτική από την επινοημένη, αξίζει να την αφηγηθούμε.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , , | 89 Comments »

Το έπαιξα Λοβέρδος, διέταξα ΕΔΕ!

Posted by sarant στο 29 Οκτωβρίου, 2014

Όπως διαβάζω στις ηλεκδόσεις των εφημερίδων, ο υπουργός Παιδείας κ. Ανδρ. Λοβέρδος έλειψε από τη χτεσινή δοξολογία που τελέστηκε στη Μητρόπολη για την εθνική επέτειο της 28ης Οκτωβρίου. Η απουσία του έγινε αισθητή, διότι αυτός είχε οριστεί να εκπροσωπήσει την κυβέρνηση στην τελετή. Μάλιστα, εξαιτίας της απουσίας του καθυστέρησε η έναρξη επί 15 λεπτο. Τελικά, διαβάζω παρακάτω, έγινε η δοξολογία, πάντοτε χωρίς τον κ. υπουργό, και στη συνέχεια οι επίσημοι μετέβησαν στο Σύνταγμα για την (αγρίως περιφρουρούμενη) παρέλαση, όπου… συνάντησαν τον κ. Λοβέρδο, ο οποίος απέδωσε την απουσία του σε κακή συνεννόηση, κατηγορώντας τους συνεργάτες του ότι δεν τον ειδοποίησαν πως έπρεπε να παρευρεθεί στη δοξολογία.

Αργότερα, στη σελίδα του στο Φέισμπουκ, ο κ. Υπουργός δημοσίευσε την εξής ανακοίνωση:

Σχετικά με τη μη παρουσία μου στη σημερινή δοξολογία στον Ιερό Ναό Διονυσίου Αρεοπαγίτου :
Διέταξα ΕΔΕ για τη διαμόρφωση του προγράμματός μου, ως Υπουργού.
Την ανέθεσα στη Γενική Διευθύντρια του Υπουργείου Παιδείας και Θρησκευμάτων, την κα Διονυσοπούλου.
Το πρόγραμμά μου έχει μόνο την κατάθεση στεφάνου και την παρέλαση.
Επομένως, την Κυβέρνηση και τον Πρωθυπουργό στη δοξολογία θα εκπροσωπούσε άλλος. Εκεί έγινε η παρεξήγηση και η ΕΔΕ θα εντοπίσει με ποιου την ευθύνη.

Από την άλλη, σύμφωνα τουλάχιστον με το φιλοκυβερνητικό Βήμα, “Κύκλοι απο το περιβάλλον του κ. Λοβέρδου έλεγαν ότι το πρόβλημα δεν ξεκίνησε απο το γραφείο του υπουργού Παιδείας, αλλά απο την έλλειψη ενημέρωσης απο τον γενικό γραμματέα της κυβέρνησης που δεν επικοινώνησε σχετικά με το γραφείο του και την διεύθυνση φυσικής αγωγής που ήταν αρμόδια για τις σημερινές εκδηλώσεις”.

Δεν είναι η πρώτη φορά που η κυβέρνηση δίνει εικόνα αποδιοργάνωσης, τόσο στα σημαντικά όσο και σε θέματα μάλλον ασήμαντα, όπως τούτο εδώ. Ωστόσο, τόσο η διενέργεια της ΕΔΕ όσο και η τόσο επιδεικτική ανακοίνωσή της ασφαλώς εντυπωσιάζουν. Τι εξυπηρετεί η τόσο βαρύγδουπη ανακοίνωση για τη δρομολόγηση μιας δυσκίνητης διαδικασίας για ένα δευτερεύον θέμα; Γιατί να σπεύσει ο υπουργός να εκθέσει τους άμεσους συνεργάτες του; Δεν θα αρκούσε να κάνει λόγο για κακή συνεννόηση; Τόση πια πρεμούρα να αποσείσει τις ευθύνες από το πρόσωπό του δεν ταιριάζει σε ηγέτη και δεν αποκλείεται να κρύβει ένοχη συνείδηση. Βέβαια, δεν θα περίμενε κανείς περίσκεψη, γενναιοδωρία ή ευαισθησία από τον άνθρωπο που δεν δίστασε να διαπομπεύσει μερικές δυστυχισμένες οροθετικές γυναίκες για να κερδίσει λίγα ψηφαλάκια.

Όπως ίσως ήταν αναμενόμενο, η ανακοίνωση του κ. Υπουργού έγινε δεκτή με θυμηδία στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης -και όχι άδικα, θα έλεγα, αφού αν την ίδια είδηση τη δημοσίευε το Κουλούρι, ο γνωστός σατιρικός ιστότοπος, μπορεί και να λέγαμε ότι υπερβάλλει. Έχει κάτι το κωμικό η ανακοίνωση του κ. Λοβέρδου. Προσωπικά μου θυμίζει ένα διήγημα που κάπου είχα διαβάσει (νάταν του Παπαντωνίου;), και που πολύ αμυδρά το θυμάμαι, για έναν στρατηγό, που έβαζε κράτηση στη μαγείρισσα αν δεν πετύχαινε το φαγητό και στα παιδιά του αν έκαναν αταξίες -αλλά, όπως συχνά συμβαίνει, η ζωή ξεπέρασε την τέχνη!

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Ευτράπελα, Μεταμπλόγκειν, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , | 216 Comments »

Το χιούμορ του τελεσιγράφου (Κ. Βάρναλης)

Posted by sarant στο 28 Οκτωβρίου, 2014

Επέτειο έχουμε σήμερα, μαζί κι αργία, ταιριάζει να ανεβάσουμε κάτι επετειακό και λογοτεχνικό ή έστω λογοτεχνίζον. Με τον κίνδυνο να κατηγορηθώ για έλλειψη πρωτοτυπίας, διάλεξα και φέτος να παρουσιάσω ακριβώς ό,τι και πέρυσι, δηλαδή ένα χρονογράφημα του Κώστα Βάρναλη, γραμμένο τις πρώτες μέρες του ελληνοϊταλικού πολέμου. Όχι βέβαια το ίδιο χρονογράφημα με αυτό που παρουσίασα πέρυσι, ένα άλλο, αλλά και πάλι γραμμένο τις ίδιες μέρες και δημοσιευμένο στην εφημ. Πρωία, στη στήλη “Τέχνη και ζωή” που κρατούσε ο Κ. Βάρναλης.

Θυμίζω ότι ο Βάρναλης, όταν απολύθηκε από τη μέση εκπαίδευση εξαιτίας της εμπλοκής του στα Μαρασλειακά, στράφηκε για βιοπορισμό στη δημοσιογραφία -και από αυτό το επάγγελμα πήρε τελικά σύνταξη, το 1958 από την Αυγή.  Στην εφημερίδα Πρωία πήγε το 1937 (πρωτύτερα δούλευε στο λεξικό της). Εξαιτίας της δικτατορίας του Μεταξά, τα άρθρα του Βάρναλη στην Πρωία, αν και ξεχώριζαν για το ύφος τους, δημοσιεύονταν αρχικά ανυπόγραφα και στη συνέχεια με Α-Ω. Ο Βάρναλης έγραφε φιλολογικά κυρίως άρθρα, αλλά όταν το 1939 πέθανε ο Γ. Σερούιος, που έγραφε το χρονογράφημα, ο Βάρναλης ανέλαβε να γράφει εκείνος το καθημερινό χρονογράφημα, που είχε τον γενικό τίτλο “Τέχνη και ζωή” -και το υπέγραφε ΤκΖ. Κατά μια περίεργη σύμπτωση, που δεν ξέρω αν έχει δοθεί η εξήγησή της, αρχίζοντας από το χρονογράφημα της 27ης Οκτωβρίου 1940, μια μέρα πριν ξεσπάσει ο πόλεμος δηλαδή, ο ποιητής άρχισε να υπογράφει τα χρονογραφήματά του με το πραγματικό του όνομα! (Να προεξοφλούσε άραγε το ξέσπασμα του πολέμου και άρα τη χαλάρωση της λογοκρισίας; )

Πολλά από τα χρονογραφήματα του Βάρναλη στην Πρωία την περίοδο 1939-40 είναι αξιόλογα φιλολογικά, κριτικά και αισθητικά δοκίμια, και αρκετά από αυτά τα έχει συμπεριλάβει ο Βάρναλης στα “Αισθητικά-Κριτικά” του δείχνοντας ότι δεν τα θεωρούσε εφήμερα (όπως σχεδόν εξορισμού θεωρείται το χρονογράφημα). Φυσικά, από τις 28 Οκτωβρίου και μετά, τα χρονογραφήματα επιστρατεύονται κι αυτά στην πολεμική προσπάθεια, αν και σε αρκετά υπάρχει και πάλι η φιλολογική παράμετρος.

Το χρονογράφημα που θα δούμε σήμερα δημοσιεύτηκε στην Πρωία στις 9 Νοεμβρίου 1940. Ο Βάρναλης, χρησιμοποιώντας τη σάτιρα, περιγράφει τι θα συνέβαινε κατά τη γνώμη του αν η Ελλάδα συμφωνούσε με τους όρους του ιταλικού τελεσίγραφου. Αν και τα σενάρια εναλλακτικής ιστορίας δεν είναι δυνατό να δοκιμαστούν στην πράξη, νομίζω ότι οι προβλέψεις του Βάρναλη είναι απόλυτα βάσιμες.

Μονοτονίζω και εκσυγχρονίζω την ορθογραφία (που δεν είχε μεγάλες διαφορές από τη σημερινή). Εκδοτική Τράπεζα είναι ο πρόγονος της Τράπεζας Ελλάδος, αν δεν κάνω λάθος.

Το χιούμορ του τελεσιγράφου

Η βαθύτερη έννοια του Ιταλι­κού τελεσιγράφου ήτανε χιουμορι­στική. Ο κ. Τσιάνο σαν διπλωμάτης άλλα έγραφε κι άλλα εννοούσε. Αν θελήσουμε να μετα­γράψουμε σε γλώσσα ρεαλιστική το κείμενο του μνημειακού αυτού εγγράφου, θα το ιδούμε να λέει πε­ρίπου τα εξής:

«Κυρία Ελλάδα,

Επειδή κάθεσαι στ’ αυγά σου και δεν κουνιέσαι, αυτό αποδεί­χνει πως επιβουλεύεσαι την ασφάλεια της γενναίας Ιταλίας, που αυτήν τη στιγμή μάχεται για ό­λους τους μικρούς λαούς πώς να τους βουτήξει. Αν δεχόσουνα να υποταχθείς στην Ιταλία θ’ απόδειχνες πως σέβεσαι την αρχή της ουδετερότητος. Αλλά τα μεγάλα κράτη έχουνε το χρέος να προλα­βαίνουνε τα αμαρτήματα των μι­κρών. Και οι μικροί —είναι τιμή τους να τούς αλυσοδένουν και να τους ληστεύουν οι μεγάλοι. Για καλό λοιπόν δικό σου ξύπνα η ώρα τρεις μετά τα μεσάνυχτα για να μάθεις εγκαίρως, πως μετά τρεις ώρες «θα κάμψω την Αντίστασή σου διά των όπλων». Θα καταλάβω μερικά στρατηγικά σημεία σου, όσα και όποια θέλω, για εγγύηση της ουδετερότητός σου.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in 1940-41, Βάρναλης, Επετειακά, Χρονογραφήματα | Με ετικέτα: , , | 115 Comments »

Διωτογένης, όχι Διογένης, ούτε Διονύσιος! (Μια συνεργασία του Κορνήλιου)

Posted by sarant στο 27 Οκτωβρίου, 2014

Tο σημερινό άρθρο είναι προσφορά του Κορνήλιου και σ’ αυτόν ανήκει ο όποιος έπαινος. Η δική μου συμβολή βρίσκεται στο ότι τον ενθάρρυνα να ψάξει το θέμα και να το γράψει, καθώς και σε μερικά δευτερεύοντα που αναζήτησα. Το κείμενο ο Κορνήλιος το έστειλε σε πολυτονικό, αλλά στη συζήτηση που κάναμε τον ρώτησα “Να το μονοτονίσω;” Δεν μου απάντησε, και επειδή σύμφωνα με το ρωμαϊκό δίκαιο “ο σιωπών δοκεί συναινείν” το μονοτόνισα.

Το κείμενο το θεωρώ σημαντικό διότι, όπως θα δείτε, βρίσκει την πατρότητα ενός αποφθέγματος που ακούγεται αρκετά και που έχει φτάσει είτε με άγνωστο είτε με λάθος πατέρα ίσαμε τη Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου. Η αναζήτηση μάλιστα είναι συναρπαστική και θυμίζει λίγο τη δουλειά του ντετέκτιβ, αφού έχει και απροσδόκητη ανατροπή της κατάστασης. Παρόλο που το άρθρο είναι μεγάλο, αξίζει να διαβαστεί ως το τέλος. Αλλά δεν λέω περισσότερα και δίνω τον λόγο στον Κορνήλιο:

diotogenesΉταν η αρχή της σχολικής περιόδου όταν σε μια βόλτα μου στήν πόλι μού μοίρασαν το διαφημιστικό φυλλάδιο που βλέπετε αριστερά.

Τρία πράγματα μου τράβηξαν την προσοχή και μου δημιούργησαν ισάριθμες απορίες.

α. Γιατί ένα αρχαίο ελληνικό ρητό να παρατίθεται αγγλιστί; Ναι, είναι γνωστή η εμπορική συνήθεια να χρησιμοποιούνται διάφορα σλόγκαν στα αγγλικά ακόμη κι όταν το κοινό στο οποίο αυτά απευθύνονται είναι αποκλειστικά ελληνικό: το ξενόγλωσσο περιτύλιγμα οπλίζει το προωθούμενο προΐόν με μια επίφασι κύρους στην συνείδησι του νεοέλληνα καταναλωτή. Όμως εδώ έχουμε να κάνουμε με ένα αρχαίο ελληνικό ρητό νά πάρει ο διάολος, κι αν η επίκλησι στην αρχαία προγονική αυθεντία λειτουργεί κατά τους εμπνευστές τής διαφημίσεως αποτελεσματικά γιατί το απόφθεγμα να μην τσιτάρεται στο πρωτότυπο και ίσως με μια μετάφρασι από κάτω; Αυτό δεν θα ‘ταν πιο σύμφωνο με το όλο πνεύμα τού συγκεκριμένου διαφημιστικού σχεδιασμού;

β. Γιατί το όνομα του Διογένη, στον οποίο κατά τό φυλλάδιο αποδίδεται το ρητό, γράφεται κι αυτό στα αγγλικά; Και -το πιο αστείο- γιατί τα ελληνικά εμφανίζονται επιτέλους κάτω από το όνομα του Διογένη στο -ούτως είπείν- σύντομο βιογραφικό του;

 

γ. Αν η υπόθεσι περί των αγγλικών ως διαφημιστικού κόλπου ίσχυε, τότε πώς εξηγείται ότι σε ολόκληρο το εσωτερικό τού φυλλαδίου –με την εύλογη εξαίρεσι της διαδικτυακής διευθύνσεως- δεν συναντάμε όχι μόνο λέξι στα αγγλικά, αλλά ούτε λατινικό χαρακτήρα για δείγμα;

diotogenes2

diotogenes3

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαία γραμματεία, Αρχαία ελληνικά, Συνεργασίες, Το είπε/δεν το είπε | Με ετικέτα: , , , , , | 234 Comments »

“Η νοσταλγία του Γιάννη”, αθησαύριστο διήγημα του Αλέξ. Παπαδιαμάντη (εκδόσεις Ερατώ)

Posted by sarant στο 26 Οκτωβρίου, 2014

cover000Από χτες βρίσκεται στα βιβλιοπωλεία το βιβλίο “Η νοσταλγία του Γιάννη”, από τις εκδόσεις Ερατώ, σε επιμέλεια δική μου. Το άγνωστο αυτό διήγημα του Παπαδιαμάντη το παρουσίασα αρχικά εδώ στο ιστολόγιο το καλοκαίρι του 2012, λίγο μετά αφότου το ανακάλυψα. Σε εκείνη την πρώτη δημοσίευση διατηρούσα κάποια μικρή επιφύλαξη αν το κείμενο είναι του Παπαδιαμάντη, γι’ αυτό και είχα βάλει ερωτηματικό στον τίτλο του άρθρου. Τώρα, είμαστε βέβαιοι ότι το διήγημα είναι γνήσιο παπαδιαμαντικό, το πολύ με ελάχιστες επεμβάσεις των συντακτών του περιοδικού όπου αναδημοσιεύτηκε.

Είναι τόσο σημαντικό ένα άγνωστο διήγημα του Παπαδιαμάντη; Ασφαλώς δεν πρόκειται να αλλάξει η γενική γνώμη μας για τον συγγραφέα της Φόνισσας από αυτό το ένα διήγημα που ανασύρθηκε από την αγκαλιά της λήθης. Δεν θέλω να πέσω στην παγίδα που πέφτουν πολλοί ερευνητές να θεωρούν καίριας σημασίας αποκλειστικά και μόνο τον ειδικό τομέα όπου ερευνούν οι ίδιοι, και κοσμοϊστορικά τα ευρήματά τους. Η “Νοσταλγία του Γιάννη” είναι μία από τις 172 ψηφίδες που συνθέτουν το έργο του διηγηματογράφου Παπαδιαμάντη. Ως τώρα γνωρίζαμε 171 διηγήματα, τώρα προστίθεται και ένα ακόμα, το 172ο διαμαντάκι θα έλεγα.

Το χαρακτήρισα αθησαύριστο, θα μπορούσα επίσης να το πω ανεύρετο. Έτσι το χαρακτηρίζει ο Ν.Δ.Τριανταφυλλόπουλος, ο οριστικός εκδότης του Παπαδιαμάντη, στον 4ο τόμο της κριτικής του έκδοσης (σελ. 637-8). Εκεί αναφέρει: Δυστυχώς, παρά τις προσπάθειες και τα σχετικά δημοσιεύματα, δεν ανακαλυφθηκε κανένα από τα ‘ανεύρετα’ διηγήματά του, που είναι τα εξής: 1) “Ο μοναχογιός”, της σειράς ‘Διηγήματα του θέρους’, δημοσιευμένο στην “Λαϊκή”, άλλη έκδοση της “Ακροπόλεως”, στις 10 Ιουνίου 1900, 2) “Η νοσταλγία του Γιάννη” στην εφημ. “Αλήθεια”, 25 και 26 Απριλίου 1906, 3) “Ανέορτοι”, πιθανώς στην “Ακρόπολι”, και 4) “Η Δούλα”, δημοσιευμένη (έξι ή εφτά συνέχειες) στην εφημ. “Νέα Ζωή”, άγνωστη στις βιβλιοθήκες.
Και σε υποσημείωση, ο Ν.Δ.Τ. αναφέρει ότι σύμφωνα με μια μαρτυρία σε περιοδικό του 1938, ο Αντώνης Μουσούρης είχε στο αρχείο του αποκόμματα των διηγημάτων “Η νοσταλγία του Γιάννη” και “Ανέορτοι”.

Θα ρωτήσετε, αφού τα διηγήματα είναι ανεύρετα, πώς ξέρουμε ακόμα και την ημερομηνία που δημοσιεύτηκαν; Το ξέρουμε από δημοσιεύσεις ή αγγελίες σε άλλες εφημερίδες, που τα δικά τους σώματα υπάρχουν στις βιβλιοθήκες, ότι δημοσιεύτηκε το τάδε διήγημα του Παπαδιαμάντη “εις την εκλεκτήν συνάδελφον”. Όμως, όσο κι αν φαίνεται περίεργο, παρόλο που για δύο διηγήματα είχαμε πλήρη βιβλιογραφικά στοιχεία, δεν έγινε μπορετό να βρεθούν τα συγκεκριμένα φύλλα των εφημερίδων σε καμιά βιβλιοθήκη, είτε δημόσια είτε ιδιωτική.

Θα απορείτε: το διήγημα, που μπορείτε να το διαβάσετε στο λινκ που δίνω πιο πάνω, δεν πιάνει πάνω από 8-10 σελίδες βιβλίου. Δικαιολογείται έκδοση για τόσο λιγοσέλιδο έργο; Η ένσταση είναι βάσιμη -αλλά από τη άλλη μεριά, Παπαδιαμάντης είναι αυτός, δεν είναι παίξε γέλασε. Επειδή έχουν πάνω του εργαστεί πολλοί και δεινοί φιλόλογοι, δεν είναι και τόσο συνηθισμένο φαινόμενο να βγαίνει στην επιφάνεια άγνωστο διήγημα του Παπαδιαμάντη. Για την ακρίβεια, από το 1938 που σύνταξε ο Κατσίμπαλης τη βιβλιογραφία του, ένα μόνο άγνωστο διήγημα είχε φανερωθεί, το Γιαλόξυλο, που το ανακάλυψε ο Β. Τωμαδάκης το 2007 και αρχικά είχε δημοσιευτεί στο χριστουγεννιάτικο φύλλο της εφημ. Πατρίς (25.12.1905). Επομένως, η “Νοσταλγία του Γιάννη” είναι το δεύτερο του είδους, κι αν πάρουμε υπόψη μας τη θέση του Παπαδιαμάντη στη γραμματεία μας, το εύρημα δεν είναι αμελητέο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθησαύριστα, Λογοτεχνία, Παπαδιαμάντης, Παρουσίαση βιβλίου | Με ετικέτα: , , , , | 102 Comments »

Πλημμυρισμένα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 25 Οκτωβρίου, 2014

plymmΚαι πώς αλλιώς να τα πούμε ύστερα από την πλημμύρα που έπνιξε χτες τους συνήθεις φουκαράδες στο λεκανοπέδιο -πιθανώς και σε άλλες περιοχές της χώρας.

Τα μεζεδάκια μας βέβαια δεν έχουν να κάνουν με την πλημμύρα, έχουν σχεδόν όλα συγκεντρωθεί νωρίτερα, με εξαίρεση το μακάβριο λάθος του Βήματος, το οποίο έγραψε ότι: Το Σάββατο προς το μεσημέρι εκτιμάται ότι θα έχει ολοκληρωθεί η άντληση των υδάτων από το 3όροφο υπόγειο του σούπερ μάρκετ στον Ιλιον, που έχει πολλά μέτρα νερό με την ευχή να έχει υπάρξει κάποιος εγκλωβισμένος.

Φυσικά λείπει ένα ‘μην’. Διδακτικό είναι πάντως ότι αν ο συντάκτης έγραφε “να μην έχει υπάρξει κανένας εγκλωβισμένος”, δεν θα ρεζιλευόταν τώρα που ο δαίμονας κατάπιε το “μην”. Μακάρι όμως το λαθάκι αυτό να είναι το σοβαρότερο φάλτσο του κρατικού μηχανισμού στην αντιμετώπιση των καταστροφών (τι; δεν ανήκει το Βήμα στον κρατικό μηχανισμό; )

* Δύο κρούσματα γενικομανίας είχαμε αυτή την εβδομάδα. Το πρώτο, από καθηγητή Πανεπιστημίου, τον Ιωακείμ Γρυσπολάκη, ο οποίος θεώρησε καλό να υπενθυμίσει ότι “η Αριστερά δεν έχει το δικαίωμα να μετέρχεται γκεμπελικών μεθόδων σπίλωσης των αντιπάλων”.  Όχι όμως κύριε καθηγητά, το μετέρχομαι συντάσσεται με αιτιατική.

Αφήνω δηλαδή ότι και η πρόταση “η Αριστερά δεν έχει το δικαίωμα να μετέρχεται γκεμπελικές μεθόδους” οδηγεί στο συμπέρασμα ότι οι άλλες πολιτικές δυνάμεις και παρατάξεις έχουν το δικαίωμα να μετέρχονται γκεμπελικές μεθόδους -ή όχι;

* Το δεύτερο κρούσμα από ειδησάκι που το αναδημοσίευσαν αρκετοί ιστότοποι κι έτσι δεν ξέρουμε πούθε ξεκίνησε. Πάντως, όπως διαβάζουμε, “ο Σουμάχερ έχει ξεφύγει του κινδύνου“. Το ξεφεύγω φυσικά θέλει αιτιατική (κάποτε και με την πρόθεση από), αλλά και το λογιότερο “διαφεύγω” και αυτό, κανονικά, με αιτιατική συντάσσεται.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Κοτσανολόγιο, Μαργαριτάρια, Μεζεδάκια, Ορθογραφικά | Με ετικέτα: , , | 200 Comments »

Η χωριατοπούλα Ρετζινέλα ταξιδεύει και πάλι

Posted by sarant στο 24 Οκτωβρίου, 2014

Καθώς πλησιάζει η 28η Οκτωβρίου, αναδημοσιεύω ένα επετειακό άρθρο που το είχα γράψει αρχικά σε συνεργασία με τον αείμνηστο Αλλού Φαν Μαρξ το 2007, και είχε δημοσιευτεί στο δικό του ιστολόγιο. Τότε δεν είχα ανοίξει το ιστολόγιο, αλλά και εδώ το έχω βάλει άλλες δυο φορές, πάντοτε τέτοιες μέρες, μία το 2009 και μία το 2012. Οι λόγοι που επαναλαμβάνω τη δημοσίευση είναι τρεις. Πρώτον, είναι πολύ καλό άρθρο. Δεύτερον, τα λινκ προς τα τραγούδια έχουν απενεργοποιηθεί οπότε ήταν ευκαιρία να τα ανανεώσω. Τρίτο και ίσως κυριότερο, ευκαιρία είναι να θυμηθούμε τον Αλλουφάνη που μας άφησε στις αρχές του χρόνου…

Για πολύ κόσμο, η επέτειος της 28ης Οκτωβρίου είναι άρρηκτα δεμένη με το Κορόιδο Μουσολίνι. Απ’ όσους το τραγουδούν σήμερα, λίγοι θα ξέρουν ότι πρόκειται για τραγούδι Ιταλού συνθέτη.

reginella002Το 1938 ο Ιταλός συνθέτης Έλντο ντι Λάτσαρο (di Lazzaro, 1902-1968) γράφει, σε λόγια του Κ. Μπρούνο, ένα τραγούδι στο οποίο παίνευε τα κάλλη μιας ωραίας χωριατοπούλας από τα βουνά των Αμπρούτσι, της Ρετζινέλας. Το τραγούδι λέγεται Reginella Campagnola, Η χωριατοπούλα Ρετζινέλα (κατά σύμπτωση στο προχτεσινό μας άρθρο είδαμε ότι στα ιταλικά campagna είναι η ύπαιθρος, η εξοχή). Οι στίχοι είναι σύμφωνοι με τις προδιαγραφές του φασιστικού καθεστώτος: υμνούν την αγνή ζωή της υπαίθρου και την ευημερία των αγροτών, αν και γράφτηκαν μέσα στη βουή της μιλανέζικης μεγαλούπολης. Η μουσική έχει κάτι που σε κάνει να την προσέξεις αμέσως. Ο ντι Λάτσαρο (1902-1968) είχε κάνει κι άλλες μεγάλες επιτυχίες που είχαν ηρωίδες κοπέλες από διάφορες περιοχές της Ιταλίας, και είχε την τύχη να μη γράψει τραγούδι ανοιχτά προπαγανδιστικό για το φασιστικό καθεστώς.  (Ωστόσο, ο πρώτος τραγουδιστής της Ρετζινέλας, ο Κάρλο Μπούτι, είναι αυτός που τραγούδησε και τη Faccetta nera, τον ύμνο των φασιστών).

Να τα λόγια:

All’alba quando spunta il sole,
là nell’Abruzzo tutto d’or…
le prosperose campagnole
discendono le valli in fior.

O campagnola bella,
tu sei la Reginella.
Negli occhi tuoi c’è il sole
c’è il colore delle viole,
delle valli tutte in fior!…

Se canti la tua voce,
è un’armonia di pace,
che si diffonde e dice:
“se vuoi vivere felice
devi vivere quassù!…”

Quand’è la festa del paesello,
con la sua cesta se ne va…
trotterellando l’asinello,
la porta verso la città.

O campagnola bella…
………………………………..

Ma poi la sera al tramontare,
con le sue amiche se ne va…
è tutta intenta a raccontare,
quello che ha veduto là in città.

O campagnola bella…
………………………………..

Και ας το ακούσουμε εδώ από τoν Κάρλο Μπούτι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επαναλήψεις, Πρόσφατη ιστορία, Ρεμπέτικα, Σατιρικά, Τραγούδια | Με ετικέτα: , , , , , , , , , | 157 Comments »

Φωτοχρονολογικό κουίζ

Posted by sarant στο 23 Οκτωβρίου, 2014

Καιρό έχουμε να βάλουμε κουίζ, οπότε επανορθώνω πάραυτα. Αν δεν με γελάει η μνήμη μου, το τελευταίο το είχα ανεβάσει μετά τις εκλογές, που δεν ήταν και κανονικό κουίζ δηλαδή αλλά πιο πολύ συλλογή εκλογικών παραδόξων (π.χ. σε ποιο νησί ήρθε πρώτο κόμμα η Δραχμή του Κατσανέβα; )

Φωτογραφικά κουίζ έχω βάλει κάμποσα κατά καιρούς, αλλά το σημερινό δεν είναι απλό φωτογραφικό, είναι φωτοχρονολογικό κουίζ. Μ’ άλλα λόγια, δεν σας ζητάω απλώς να βρείτε ποιος είναι ο εικονιζόμενος (αυτό είναι εύκολο στις περισσότερες φωτογραφίες) αλλά και πότε βγήκε η φωτογραφία. Θα μπορούσαμε να το πούμε και χρονοφωτογραφικό κουίζ.

Θα παρουσιάσω πέντε φωτογραφίες και για καθεμιά από αυτές θα πρέπει να βρείτε ποιον δείχνει και πότε τραβήχτηκε.

Το κουίζ δεν θα είναι συνεργατικό (δηλ. όλοι μαζί προσπαθούμε για την εύρεση της απάντησης) αλλά ανταγωνιστικό (ο καθένας λέει τις απαντήσεις του και κερδίζει όποιος έχει τις πιο πολλές σωστές. Το βασικό ζητούμενο είναι να βρείτε τα πρόσωπα, όμως. Οι χρονολογίες παίζουν ρόλο μόνο για να ξεχωρίσουν όσους έχουν βρει ίδιον αριθμό προσώπων. Δηλαδή, αν τρία άτομα βρουν και τους πέντε εικονιζόμενους, κερδίζει όποιος θα έχει προσεγγίσει περισσότερο τις σωστές χρονολογίες. Αν όμως ένας έχει βρει 5 πρόσωπα και οι άλλοι από 4 μόνο, τότε κερδίζει αυτός κι ας έχει πέσει πολύ έξω σε όλες τις χρονολογίες.

Δίνω τις πέντε φωτογραφίες χωρίς χρονολογική σειρά.

A. Ποιος είναι ο κύριος που διαβάζει; Και πότε τραβήχτηκε η φωτογραφία; (Οι άλλοι δυο στο φόντο δεν μας ενδιαφέρουν)

qu5

Απάντηση: Είναι ο Εμμανουήλ Κριαράς, το 1958, στην τελετή βράβευσής του όταν πήρε κρατικό βραβείο για τη μελέτη του στον Σολωμό.

Β. Ποια είναι η κοπέλα της φωτογραφίας; Πότε βγήκε η φωτογραφία;

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Κουίζ, Φωτογραφίες | 164 Comments »

Πέρα στο πέρα κάμπους

Posted by sarant στο 22 Οκτωβρίου, 2014

Το γραφείο τύπου του Υπουργείου Παιδείας εξέδωσε χτες ένα δελτίο τύπου αφιερωμένο στην παρέμβαση του υπουργού κ. Λοβέρδου ενώπιον της Επιτροπής Μορφωτικών Υποθέσεων της Βουλής, που μου δίνει απλώς την αφορμή για το σημερινό μου άρθρο. Δηλαδή, δεν θα αναφερθώ στα όσα είπε ο κ. υπουργός, αν και θα ήθελα, έτσι παρεμπιπτόντως, να επισημάνω ότι είναι λυπηρό ειδικά το Υπουργείο Παιδείας να εκδίδει δελτία τύπου με φριχτά ορθογραφικά λάθη όπως “ο Πρύτανεις” και “μεταλλυκειακή” (δυο-τρεις φορές, ποιος ξέρει τι σύνδεση με μεταλλεύματα έκανε ο συντάκτης του κειμένου στο μυαλό του). Αλλά βέβαια, τα ανορθόγραφα δελτία τύπου είναι, με μεγάλη διαφορά, το μικρότερο κακό απ’ όσα έχει κάνει τα τελευταία χρόνια το συγκεκριμένο υπουργείο.

Δικαιολογώντας λοιπόν τον φορτσάτο πρύτανη του ΕΚΠΑ κ. Φορτσάκη, που θέλησε να βάλει έλεγχο εισερχομένων στα πανεπιστήμια, ο κ. Λοβέρδος διευκρίνισε ότι: “Αυτό που κάνει ο Πρύτανεις (sic) αφορά την Πρυτανεία, δηλαδή, το διοικητήριο όχι το κάμπους, όχι τους χώρους όπου γίνεται το μάθημα”.

Θα σταθώ, όπως θα καταλάβατε από τον τίτλο, στη λέξη “κάμπους”. Εδώ και μέρες, από τότε που έγραψα για τον ιππόκαμπο, που φαίνεται σαν να έχει αλλά στην πραγματικότητα είναι άσχετος με τον κάμπο, έψαχνα να βρω αφορμή να γράψω για τις λέξεις της πολυμελέστατης αυτής οικογένειας, τόσο ελληνικές όσο και ξένες. Και τώρα τη βρήκα.

Η λέξη “κάμπους”, μεταφορά στα ελληνικά του αγγλ. campus, δεν υπάρχει στα ελληνικά λεξικά (αν και δεν έχω κοιτάξει τη νεότερη έκδοση του λεξικού Μπαμπινιώτη), παρόλο που ακούγεται αρκετά, χωρίς όμως να έχει επιβληθεί. Εμείς λέμε “πανεπιστημιούπολη” (εκτός από τον καιρό που ήταν πρύτανης ο Μπαμπινιώτης, οπότε και πάλι “πανεπιστημιούπολη” λέγαμε, αλλά τα επίσημα έγγραφα του ΕΚΠΑ έγραφαν “Πανεπιστημιόπολη”). Ρώτησα την κόρη μου, που είναι φοιτήτρια, αν χρησιμοποιεί και αν ακούει τη λέξη “κάμπους” και μου είπε ότι δεν την πολυχρησιμοποιεί -ακούγεται μεν, αλλά όχι πολύ, μου είπε.

Ίσως στη Θεσσαλονίκη, όπου το κάμπους είναι πολύ πιο ορατό καθώς βρίσκεται καταμεσής στην πόλη (και πάνω στα εβρέικα μνήματα), η λέξη  να χρησιμοποιείται περισσότερο. Πράγματι, γκουγκλίζοντας τη βρίσκω αρκετές φορές, μεταξύ άλλων και στη Βικιπαίδεια, όπου για κάποιο λόγο τη γράφουν στα ξένα, campus, μάλλον για να δείξουν ότι ξέρουν πώς γράφεται.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά δάνεια, Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Πανεπιστήμιο | Με ετικέτα: , , , , | 235 Comments »

Ο άγνωστος ποιητής Άχθος Αρούρης: Οι Γερμανοί στη Λέσβο

Posted by sarant στο 21 Οκτωβρίου, 2014

Εδώ και κάμποσο καιρό έχω αρχίσει να δημοσιεύω, κάθε δεύτερη Τρίτη, αποσπάσματα από το βιβλίο του πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου, “Ο άγνωστος ποιητής Άχθος Αρούρης” (εκδ. Ερατώ, 1995, εξαντλημένο), που είναι μια βιογραφία του παππού μου, του Νίκου Σαραντάκου (1903-1977), ο οποίος είχε το ψευδώνυμο Άχθος Αρούρης (που είναι ομηρική έκφραση και σημαίνει ‘βάρος της γης’). Η σημερινή συνέχεια είναι η εικοστή έβδομη. Η προηγούμενη συνέχεια βρίσκεται εδώ και είναι η δεύτερη συνέχεια από το 7ο κεφάλαιο του βιβλίου “Πόλεμος και κατοχή”. Το σημερινό κεφάλαιο, για τεχνικούς λόγους, είναι κάπως μικρό -συγνώμη, αλλά δεν βόλευε να χωρίσω αλλιώς το υλικό.

mimis_jpeg_χχsmallΤρεις βδομάδες μετά τη γερμανική επίθεση, η Αθήνα κι όλη η ηπειρω­τική Ελλάδα είχαν καταληφθεί. Η κυβέρνηση κατέφυγε στην Κρήτη. Για λίγο διάστημα δημιουργήθηκαν ελπίδες ότι ο ελληνικός κι ο αγγλι­κός στόλος θα κρατούσαν τη νησιωτική Ελλάδα ελεύθερη. Φρούδες ελπίδες, που έσβησαν όταν μαθεύτηκε ότι οι Γερμανοί με κάτι παλιοκάικα πήρανε αμαχητί τη Θάσο, τη Σαμοθράκη και τη Λήμνο.

Αρχές Μαΐου όλοι τούς περίμεναν να φτάσουν στη Λέσβο. Ο ποιη­τής πήρε τα γυναικόπαιδα, δηλαδή τη γυναίκα του, το γιο του, τις αδελφές της και τα ανίψια του και πήγανε στη Μόρια, στο σπίτι του πεθερού του. Στις 3 Μαΐου οι φήμες ότι οι Γερμανοί βγήκαν στο Μόλυβο οργίασαν, αλλά δεν επαληθεύτηκαν. Την επομένη πήρε το γιο του και τράβηξε για το σπίτι του φίλου του Νίκου Ιωάννου, που βρισκόταν στην έξοδο του χωριού προς την Παναγιούδα. Σε μια στιγ­μή είδε τον κόσμο να αναστατώνεται και πολλούς να τρέχουν να κρυ­φτούν. Από το δρόμο της Λάρσος φάνηκε μια μικρή ομάδα γερμανών μοτοσυκλετιστών. Ο επικεφαλής τους φώναζε κάθε τόσο σαν να ’θελε να καθησυχάσει τον κόσμο:

«Γκερμάνια, Γκερμάνια νο Ιτάλια».

Ο ποιητής πήρε το γιο του και γύρισε πίσω από ένα μονοπάτι, χωρίς να περάσει από το κέντρο του χωριού. Από τη στεναχώρια του δεν ήθελε να δει άνθρωπο. Όταν βρέθηκαν στα χωράφια, ο γιος του τον άκουσε να σιγοτραγουδά ένα τραγούδι που είχε μάθει όταν ήταν στην Κρήτη:

«Πότε θα κάνει ξαστεριά πότε θα φλεβαρίσει».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Άχθος Αρούρης, Αναμνήσεις, Βιογραφίες, Δημήτρης Σαραντάκος, Κατοχή, Μυτιλήνη | Με ετικέτα: , , , | 118 Comments »

Η “ομηρική ελληνική γλώσσα” και ο κ. Π. Χαϊκάλης

Posted by sarant στο 20 Οκτωβρίου, 2014

Όσοι ασχολούνται με τους ιντερνετικούς μύθους, γλωσσικούς και άλλους, ξέρουν ότι η διάδοσή τους συνήθως γίνεται σε κύματα. Ξεσπάει ένα πρώτο κύμα, ύστερα ο μύθος παύει να ακούγεται για κάμποσους μήνες, αργότερα (π.χ. σε ένα χρόνο) έρχεται ένα δεύτερο κύμα και ούτω καθεξής. Το κάθε νέο κύμα το καταλαβαίνουμε επειδή ξαφνικά δυο και τρεις φίλοι μάς στέλνουν μέιλ ή κάνουν σχόλια στο Φέσμπουκ δίνοντας το λινκ προς τη σελίδα που περιέχει τον μύθο.

Χρειάζονται πολλοί για να ξεσπάσει ένα νέο κύμα διάδοσης του μύθου, αλλά καμιά φορά φτάνει και ένας, αν είναι διάσημος. Έτσι, χτες το πρωί, κυριακάτικα, ο καλός ηθοποιός αλλά και βουλευτής των ΑΝΕΛ Παύλος Χαϊκάλης προκάλεσε, μόνος του, ένα νέο κύμα διάδοσης ενός ηλίθιου γλωσσικού μύθου, με ένα αθώο τιτίβισμα, με το οποίο διαφήμιζε ένα κείμενο με τίτλο “Η ομηρική ελληνική γλώσσα: Αυτό το κείμενο διαδώστε το παντού και σε κάθε περίπτωση φυλάξτε το!“. Κι επειδη ο δημοφιλής κ. Χαϊκάλης έχει πάμπολλους “ακόλουθους”, το ηλιθιούργημα διαδόθηκε και αρκετοί φίλοι με ρώτησαν τη γνώμη μου για το κείμενο που προωθούσε ο κ. Χαϊκάλης, οπότε άλλαξα σχέδιο και ανέβαλα για άλλη φορά το κείμενο που ετοίμαζα, και αντ’ αυτού παρουσιάζω ένα παλιότερο κείμενό μου, ξαναδουλεμένο, που απαντάει ακριβώς στο κείμενο περί “ομηρικής ελληνικής γλώσσας”.

Διότι, βλέπετε, το κείμενο του κ. Χαϊκάλη δεν βλέπει για πρώτη φορά το φως της διαδικτυακής δημοσιότητας. Αλλά όταν λέω “του κ. Χαϊκάλη” ασφαλώς κάνω φραστική οικονομία. Το κείμενο δεν είναι δικό του, δεν το έγραψε ο ίδιος, απλώς του το έστειλε κάποιος ή κάπου το συνάντησε, του άρεσε και το προώθησε. Όπως θα προσπαθήσω να δείξω παρακάτω, πρόκειται για μια αρμαθιά από εξωφρενικές μπαρούφες, που δεν έχουν καμιά απολύτως επιστημονική βάση, αλλά δεν έχω την απαίτηση από τον κ. Χαϊκάλη, που απ’ όσο ξέρω δεν έχει κάνει κάποιες ειδικές σπουδές, να το διακρίνει αυτό με βεβαιότητα. Θα είχα ίσως την απαίτηση να μην αναπαράγει άκριτα διάφορα πράγματα που δεν μπορεί να τα ελέγξει (βουλευτής είναι, στο κάτω κάτω, έχει κάποια ευθύνη), αλλά ξέρουμε καλά ότι όταν το ανεπιβεβαίωτο δημοσίευμα λέει πράγματα που ακούγονται ευχάριστα στ’ αυτί μας, τότε η κριτική και ελεγκτική μας διάθεση μειώνεται κατακόρυφα -την ψιλή κρησάρα την κατεβάζουμε από το ψηλό ντουλάπι μόνο όταν όσα διαβάζουμε μας ενοχλούν.

Έλεγα λοιπόν ότι το κείμενο περί ομηρικής ελληνικής γλώσσας κυκλοφορεί εδώ και κάμποσα χρόνια στο Διαδίκτυο. Ένα πρώτο κύμα είχαμε γνωρίσει το 2006, οπότε και είχα γράψει ένα άρθρο στον ιστότοπό μου, που αργότερα το συμπεριέλαβα στο βιβλίο μου “Γλώσσα μετ’ εμποδίων”.  Νέο κύμα είχαμε το 2008, άλλο ένα το 2011 και μετά το 2013 και το σημερινό.

Το κείμενο είναι βασισμένο σε “μελέτη” της “ομογενούς καθηγήτριας Αναστασίας Γονέου” και ξεκινάει με ένα σύντομο προοίμιο, στο οποίο μαθαίνουμε ότι στην Ελλάδα έχουν διασωθεί προκατακλυσμιαία μνημεία (διότι αυτό τεκμαίρεται από τη διατύπωση: ακόμα κι αν ΔΕΝ ΕΙΧΕ διασωθεί κανένα προκατακλυσμιαίο μνημείο -άρα, κάποιο διασώθηκε!).

Στη συνέχεια, περνάμε στο ψητό, δηλαδή σε περίπου 60 αγγλικές λέξεις, πολλές από αυτές κοινότατες, οι οποίες σύμφωνα με την ερευνήτρια έχουν ελληνική αρχή και δη ομηρική. Δεν θα παρουσιάσω όλα τα ευρήματα, μπορείτε άλλωστε να τα δείτε μόνοι σας, παρά μια ανθολόγηση των πιο διασκεδαστικών ή χαρακτηριστικών περιπτώσεων:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Γκας Πορτοκάλος, Γλωσσικοί μύθοι, Επαναλήψεις, Επικαιρότητα, Ετυμολογικά | Με ετικέτα: , , | 325 Comments »

Ένα αγόρι κοιτάζει φωτογραφίες…

Posted by sarant στο 19 Οκτωβρίου, 2014

Το βιβλίο του Γιώργου Κοτζιούλα “Πικρή ζωή” που κυκλοφόρησε στις αρχές του χρόνου το έχω ήδη παρουσιάσει εδώ, όταν είχα αναδημοσιεύσει ένα μοιρολόι του Κοτζιούλα για τον “ταχυδρόμο που χάθηκε στις στράτες”, δηλαδή τον Κώστα Κοτζιούλα, τον πατέρα του ποιητή. Πολύ δυνατό ήταν το κομμάτι εκείνο, και γι’ αυτό το είχα διαλέξει, αλλά δεν είναι απόλυτα αντιπροσωπευτικό των περιεχομένων του βιβλίου, μια και η Πικρή ζωή περιέχει κυρίως πεζογραφήματα. Οπότε σήμερα σκέφτομαι να βάλω ένα απόσπασμα από το ομώνυμο πεζογράφημα, την “Πικρή ζωή”, που το έγραψε ο Κοτζιούλας στα 1941, ύστερα από παράκληση της λογοτέχνισσας Έλλης Παπαδημητρίου, που σε αυτήν και το αφιερώνει.

Η Πικρή ζωή είναι αφήγημα με αυτοβιογραφικό χαρακτήρα -διόλου παράξενο σε έναν λογοτέχνη που διαρκώς αυτοβιογραφόταν, κάτι που επισημαίνεται πειστικά στο βιβλίο που ετοιμάζει η φίλη Αθηνά Βογιατζόγλου για τον Κοτζιούλα, και στο οποίο έχω κι εγώ μια μικρή ανάμιξη. Όπως και το ήδη δημοσιευμένο “Από μικρός στα γράμματα”, περιέχει παιδικές αναμνήσεις του Κοτζιούλα, όμως με τη διαφορά ότι δεν είναι εστιασμένο αποκλειστικά στα έργα και τις ημέρες του μαθητή Κοτζιούλα όπως εκείνο αλλά έχει πολύ ευρύτερη σκόπευση καθώς εξιστορεί και συμβάντα που έγιναν πριν ο ίδιος γεννηθεί ή που δεν είχαν τον ίδιο πρωταγωνιστή, παραθέτει βινιέτες συχωριανών του ή σχολιάζει γενικά τη ζωή στο χωριό, έχει δηλαδή πολύ ευρύτερη οπτική. Κάνω μάλιστα την εικασία (χωρίς να έχω κάποιο στοιχείο που να την υποστηρίζει) πως ο Κοτζιούλας σταμάτησε κάπως απότομα τη συγγραφή τον Μάιο του 1941 εξαιτίας της γερμανικής κατοχής, και πως αν δεν ήταν η κατοχή που άλλαξε βίαια τα δεδομένα της ζωής του θα συνέχιζε την αφήγηση σε πολύ περισσότερες σελίδες (αν και ήδη το υπάρχον κείμενο ξεπερνάει τις 120).

Το απόσπασμα που διάλεξα να παρουσιάσω (υπάρχουν κι άλλα πολλά που είναι πολύ αξιόλογα και προσφέρονται για χωριστή αναδημοσίευση) περιστρέφεται γύρω από τις φωτογραφίες. Θυμίζω ότι ο Κοτζιούλας γεννήθηκε το 1909, άρα ήταν γύρω στα 9 με 12 όταν έγιναν αυτά που περιγράφει.

Με αστερίσκο σημειώνω κάποιες δύσκολες λέξεις που τις εξηγώ στο τέλος -αν αφήσω καμία, ρωτάτε.

Μια από τις μεγαλύτερες χαρές των παιδικών μου χρόνων είταν να μαζεύω στπν κατοχή μου φωτογραφίες.

Πριν φύγει ο θείος μου για το στρατό δεν είχαμε στο σπίτι μας ούτε μια φωτογραφία. Μονάχα ξενιτεμένοι στέλναν απ’ αυτές, ξενιτεμένοι που έλειπαν χρόνια απ’ τους δικούς των, σε μέρη μακρινά, κι εμείς δεν είχαμε κανέναν τέτιον ακόμα. Οι άλλοι, που δεν κουνούσαν απ’ τον τόπο, δεν είχαν σκεφτεί ποτέ τους να φωτογραφιστούν. Αργότερα μόνο άρχισε να παρουσιάζεται στα πανηγύρια μας ένας φωτογράφος απ’ τ’ αντικρινά χωριά και τότε αποτόλμησαν να σταθούν πρώτες μπρος στο φακό οι γυναίκες των οικογενειών που μεγαλοπιάνουνταν κι αρχοντοφέρνανε, πρωτοπόρες σε όλα του χωριάτικου πολιτισμού.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Αναμνήσεις, Φωτογραφίες | Με ετικέτα: , , , | 29 Comments »

Αργυρώνητα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 18 Οκτωβρίου, 2014

 

Δυο πεντασύλλαβες λέξεις ακούστηκαν αρκετά μέσα στη βδομάδα που πέρασε, αφενός ότι ένα μέρος της επιδότησης που εισπράττουν τα πολιτικά κόμματα θεωρήθηκε βάσει τροπολογίας “ακατάσχετο” και αφετέρου ότι οι βουλευτές είναι ή δεν είναι ‘αργυρώνητοι’ (για τις αρκούδες στο δάσος δεν ακούστηκε τίποτα). Μια και χτες έγραψα άρθρο για την πρώτη από αυτές τις λέξεις, τα σημερινά μεζεδάκια βαφτίζονται από τη δεύτερη -ενώ αν είχα χτες μιλήσει για τη λέξη ‘αργυρώνητος’ σήμερα θα σερβίριζα ‘ακατάσχετα’ μεζεδάκια.

Πάντως, τα μεζεδάκια μας δεν έχουν άμεση σχέση με καμιά από τις δυο λέξεις, αυτό να λέγεται.

* Ακούγοντας τη ραδιοφωνική μετάδοση του ποδοσφαιρικού αγώνα Φινλανδίας-Ελλάδας σημείωσα δυο μικρογλωσσικά.

Καταρχάς, προς το τέλος, όταν ο προπονητής έκανε και την τρίτη αλλαγή, ο εκφωνητής της Nova Sport FM είπε ότι “ρίχνει όλα τα όπλα στη φαρέτρα ο Ρανιέρι”. Δεν μου φαίνεται σωστή η μεταφορά. Τα όπλα είναι στη φαρέτρα, άρα τα βγάζει κανείς όταν θέλει να τα χρησιμοποιήσει.

Και πιο πριν, όταν ο Βύντρα έκανε μια λαθεμένη πάσα, ο εκφωνητής είπε “Ο Βύντρα λανθάνει”. Όχι όμως. Το “λανθάνω” δεν σήμαινε “κάνω λάθος” ούτε στα αρχαία ελληνικά, ούτε στα νέα, όπου σημαίνει “βρίσκομαι κρυμμένος, χωρίς να εκδηλώνομαι” (π.χ. στο τάδε ποίημα λανθάνει μια μελαγχολική διάθεση). Μπορούμε επίσης να πούμε ότι ο τάδε στίχος είναι από ποίημα που λανθάνει, δηλαδή δεν το έχουμε βρει. Σε κάθε περίπτωση όμως, δεν σημαίνει “κάνω λάθος”. Ίσως σκεφτόταν το “σφάλλει” ο εκφωνητής, αλλά πόσο πιο απλό θα ήταν να πει “κάνει λάθος” -εκτός πια αν παίζει ποδόσφαιρο με φράκο!

* Φίλος διαβάζει στο οπισθόφυλλο ενός βιβλίου που πρόσφατα εκδόθηκε από τις καλές εκδόσεις Αλεξάνδρεια (και που υπάρχει και εδώ) ότι “Τα παραδείγματά του απορρέουν από τα πιο διαφορετικά πεδία – από την αυτοβιογραφία ώς την υψηλή θεωρία, από το κρίκετ ώς τη στατιστική κι από τον οικισμό Ταμίλ Ναντού ώς τη Σίλικον Βάλεϋ”.

Και με ρωτάει: αυτό είναι πατάτα ή ξέρουν κάτι που δεν το ξέρουμε; Δεδομένου ότι Ταμίλ Ναντού λέγεται μια από τις ομόσπονδες πολιτείες της Ινδίας, με καμιά εξηνταριά εκατομμύρια πληθυσμό, τείνω προς την πατάτα, αλλά ελπίζω να κάνω λάθος. Πάντως, και χωρίς να το θεωρώ λάθος, εγώ δεν θα έλεγα ότι τα παραδείγματα “απορρέουν” από κάπου, αλλά “είναι αντλημένα/παρμένα” από τον τάδε ή τον δείνα τομέα. Στα μάτια τα δικά μου, το παράδειγμα το διαλέγουμε, δεν έρχεται μόνο του να μας βρει.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Μαργαριτάρια, Μεζεδάκια, Το είπε/δεν το είπε, Φάρσες | Με ετικέτα: , , , , | 212 Comments »

Ακατάσχετα

Posted by sarant στο 17 Οκτωβρίου, 2014

117Το χτεσινό πρωτοσέλιδο της Εφημερίδας των Συντακτών είχε ένα ωραίο λογοπαίγνιο: Ακατάσχετη πρόκληση, που δίνει και την αφορμή για το σημερινό μας άρθρο, όχι μόνο επειδή το ιστολόγιό μας αγαπάει τα λογοπαίγνια αλλά και επειδή ο όρος “ακατάσχετος” έχει αρκετό γλωσσικό ενδιαφέρον.

Ο λογοπαικτικός τίτλος βέβαια στηλιτεύει την τροπολογία που ψήφισε χτες η συγκυβερνητική πλειοψηφία, σύμφωνα με την οποία το 40% της κρατικής επιχορήγησης προς τα πολιτικά κόμματα είναι ακατάσχετο, δηλαδή δεν μπορεί να κατασχεθεί από τις τράπεζες σε περίπτωση που τα κόμματα φανούν ασυνεπή στην εξυπηρέτηση των δανείων τους και στις άλλες υποχρεώσεις τους. Η ρύθμιση είναι βέβαια σκανδαλώδης, διότι είναι φωτογραφική: δεν έχουν όλα τα κόμματα επαχθείς δανειακές υποχρεώσεις, αλλά μόνο, και ακριβώς, τα δύο κόμματα της συγκυβέρνησης -δηλαδή, νομοθετούν για τον εαυτό τους. Η είδηση έκανε αλγεινή εντύπωση, ιδίως σε αντιδιαστολή με τη μεταχείριση που έχουν οι πολίτες από τις τράπεζες -κατά σύμπτωση στο χτεσινοβραδινό δελτίο ειδήσεων αναφέρθηκε η περίπτωση ενός πατέρα από τη Ρόδο που επιχείρησε να αφήσει το μικρό παιδί του να το φροντίσει η Εφορία, όταν διαπίστωσε ότι από τον υποτίθεται ακατάσχετο λογαριασμό του είχαν δεσμευτεί τα 300 ευρώ με τα οποία υπολόγιζε να το συντηρήσει -είχε παραλείψει να τον ανανεώσει, ό,τι κι αν σημαίνει αυτό.

Πράγματι, πριν από μερικούς μήνες ακούστηκε και πάλι η λέξη “ακατάσχετος” αρκετά, όταν οι φορολογούμενοι είχαν κληθεί να δηλώσουν ποιος τραπεζικός λογαριασμός τους (ένας μόνο) θα είναι ακατάσχετος μέχρι ένα ορισμένο ποσό. Τότε, πολλοί φίλοι είχαν εκφράσει την έκπληξή τους για αυτη τη χρήση, μερικοί μάλιστα τη θεώρησαν και γλωσσικό λάθος, μαργαριτάρι, μεζεδάκι με την ορολογία του ιστολογίου. Αλλά δεν είχαν δίκιο. Στην περίπτωση της λέξης “ακατάσχετος” έχουμε τη σύγκρουση ανάμεσα σε δυο σημασίες, που είναι και οι δυο καταγραμμένες και λεξικογραφημένες, αλλά η μία από αυτές είναι ευρύτερα γνωστή ενώ η άλλη βρίσκεται κρυμμένη στα βαριά σεντούκια της ειδικής ορολογίας ενός κλάδου, γνωστή μόνο στους μυημένους. Αν συμβεί ποτέ, για κάποιο λόγο, ν’ ανοίξει το σεντούκι και να βγει ο όρος και να εκτεθεί στη βιτρίνα της επικαιρότητας, όσοι ξέρουν μόνο την ευρέως διαδεδομένη σημασία παραξενεύονται -και με το δίκιο τους.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γραμματική, Επικαιρότητα, Ιστορίες λέξεων, Λογοπαίγνια | Με ετικέτα: , , , , | 183 Comments »

 
Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 7,884 other followers