Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Ο Πολυκαισαρίης της κ. Παναγιωταρέα και άλλα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 22 Νοεμβρίου, 2014

Ξεκινώντας να διευκρινίσω ότι το σημερινό άρθρο ανεβαίνει με αυτόματο πιλότο διότι έχω φύγει από νωρίς για διήμερο ταξίδι (όχι επαγγελματικό, ούτε αναψυχής: μαζοχισμού) -και δεν είμαι βέβαιος ότι θα μπορώ να παρακολουθώ το ιστολόγιο, έστω και μόνο για να ξεμπλοκάρω όσα σχόλια έχει κρατήσει η σπαμοπαγίδα.

Τα σημερινά μεζεδάκια όμως δεν θα πάρουν τον τίτλο «ξενιτεμένα» ή «εκτός έδρας», για τον απλό λόγο ότι στην πιατέλα δεσπόζει ένα θηριώδες μαργαριτάρι, που θα άξιζε ίσως να το ανεβάσουμε σε ξεχωριστό άρθρο -και αυτό δίνει τον τίτλο. Όμως, όπως συνήθως συμβαίνει σε αυτές τις περιπτώσεις, θα πρέπει να κάνετε υπομονή. Πρώτα τα ορεκτικά και ύστερα το κυρίως πιάτο.

* Μια ακόμα περίπτωση σύγχυσης των τύπων στα σύνθετα του -άγω, αυτή τη φορά από το Βήμα. Σε ρεπορτάζ για τη νέα ακροδεξιά στροφή του Νικολά Σαρκοζί, διαβάζω: Μετά την εκλογή του το 2007 ο Νικολά Σαρκοζί είχε δεσμευτεί να εισάγει την πολιτική ένωση για άτομα του ιδίου φύλου, όμως δεν το έπραξε κατά τη διάρκεια της προεδρικής θητείας του.

Εδώ έχουμε μια πράξη που θα γινόταν μία φορά, δεν θα την θέσπιζε συνεχώς την πολιτική ένωση. Είχε δεσμευτεί να τη θεσπίσει αλλά δεν το έκανε. Άρα, το κανονικό είναι «είχε δεσμευτεί να εισάξει», για όσους ακολουθούν τον αναλογικό τύπο, που ακόμα δεν είναι πολύ διαδεδομένος αλλά είναι ο μόνος που θα λύσει το πρόβλημα της σύγχυσης -ή, «είχε δεσμευτεί να εισαγάγει» για όσους επιμένουν στον προβληματικό επίσημο τύπο.

* Αγγλικό μεζεδάκι απο το μπλογκ του Γιάνη Βαρουφάκη: In late 1946 France was persuaded by the United States to drop its insistence that German industry be raised to the ground …

Όχι όμως! Razed to the ground, να ισοπεδωθεί, «ες έδαφος φέρειν» που έλεγαν κάποιοι για τους αρχαίους ναούς. Όπως λέει ο φίλος που το έστειλε, «δεν πρέπει να εννοεί αυτούς«.

* Αδωνικό μαργαριτάρι, σε τηλεοπτικό παράθυρο: Αν ακούσετε το βίντεο, στο 1.10 λέει «Ο Γκράμσι πήγε στο σπίτι του Μεταξά…» Εντάξει, στον προφορικό λόγο μπορεί κανείς να μπερδέψει τον Γκράτσι με τον Γκράμσι, κι εγώ μπέρδεψα τις προάλλες τον Σολωμό με τον Βιζυηνό.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ευπρεπισμός, Κοτσανολόγιο, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεταμπλόγκειν, Μεζεδάκια, Νομανσλάνδη, Παρωδίες | Με ετικέτα: , , , , , , | 24 Comments »

Τρία κι ένα ρήματα

Posted by sarant στο 21 Νοεμβρίου, 2014

Καθώς σκάλιζα τις προάλλες τα ηλεκιτάπια μου (εν μέρει για να κοπιπαστώσω ένα παράθεμα, εν μέρει και την ώρα να περάσω) έπεσα πάνω σ” ένα παλιό μου άρθρο, γραμμένο το 2008 για ένα περιοδικό κι ανεβασμένο στη συνέχεια στον παλιό μου ιστότοπο, ένα άρθρο που, όπως μ” ευχάριστην έκπληξη διαπίστωσα, δεν έχει δημοσιευτεί στο ιστολόγιο ολόκληρο. Κι ήταν ευχάριστη η έκπληξη, επειδή αυτό τον καιρό, και τουλάχιστον ίσαμε τις γιορτές, πνίγομαι με διάφορες υποχρεώσεις, κι έτσι, αν θέλω να συνεχίσω να δημοσιεύω ένα άρθρο κάθε μέρα θα πρέπει να παρουσιάσω και μερικά έτοιμα ή να κάνω επαναλήψεις.

Το άρθρο το παραθέτω με μερικές τροποποιήσεις. Και επαναλαμβάνω ότι μεγάλο κομμάτι του σημερινού άρθρου το έχω ήδη δημοσιεύσει στο παρελθόν, οπότε αν κάτι σας φαίνεται γνωστό μην παραξενευτείτε και λέτε για ντεζαβούδι.

Αν αναρωτηθούμε τι το κοινό έχουν μεταξύ τους αυτά τα τέσσερα ρήματα, δύσκολα θα βρει κανείς να πει κάτι, εκτός ίσως από το ότι είναι αρκετά συχνά και τα τέσσερα. Υπάρχει όμως και ένα άλλο κοινό στοιχείο, αφανές, και αυτό είναι ότι στην απώτερη αρχή των τεσσάρων αυτών ρημάτων βρίσκεται από μία ελληνική λέξη, είτε αφηρημένη και ενδεχομένως υψηλή όπως η παραβολή και ο τρόπος, είτε συγκεκριμένη και τρέχουσα, για να μην πω ταπεινή, όπως ο τόρνος και το στουπί.

Στο σημερινό άρθρο, θα μιλήσουμε για τέσσερα ξένα ρήματα, ή, όπως λέω στον τίτλο, τρία κι ένα ρήματα: τρία γαλλικά και ένα αγγλικό. Πρόκειται για τα ρήματα parler (μιλώ), tourner (στρέφω, επιστρέφω), trouver (βρίσκω) και το αγγλικό to stop (σταματάω), ρήματα κοινότατα και τα τέσσερα.

Αν σας ρωτήσω ποιο κοινό στοιχείο έχουν αυτά τα τέσσερα ρήματα, εκτός από το ότι είναι όπως είπαμε πολύ διαδεδομένες λέξεις, δεν είμαι βέβαιος πως θα βρείτε την απάντηση.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Γλωσσικά δάνεια, Επαναλήψεις | Με ετικέτα: , , | 134 Comments »

Λέξεις τουρκικής προέλευσης στο κρητικό ιδίωμα

Posted by sarant στο 20 Νοεμβρίου, 2014

basorfanΤα γλωσσικά δάνεια και αντιδάνεια είναι ένα από τα θέματα που απασχολούν συχνά το ιστολόγιο, γιατί ο γλωσσικός δανεισμός (και αντιδανεισμός) είναι φαινόμενο που με σαγηνεύει. Κατά καιρούς παρουσιάζω εδώ άρθρα για λέξεις που μπήκαν στα ελληνικά από τη μια ή την άλλη γλώσσα ή για ελληνικές λέξεις σε ξένες γλώσσες ή για αντιδάνεια. Για προφανείς λόγους, μεγάλο μέρος των γλωσσικών αυτών δανείων στην ελληνική γλώσσα είναι τουρκικής προέλευσης -και έχω παλιότερα δημοσιεύσει ένα άρθρο με «220 τούρκικες λέξεις«. Το άρθρο εκείνο είχε ένα μειονέκτημα: το λημματολόγιο δεν το είχα καταρτίσει εγώ αλλά, όπως έλεγα, το είχα βρει να κυκλοφορεί στο Διαδίκτυο και είχε αρκετά λαθάκια στις εξηγήσεις, καναδυό λέξεις που δεν ήταν τούρκικης προέλευσης, καθώς και αρκετές ελλείψεις. Έχω σκοπό στο μέλλον να φτιάξω ένα άλλο άρθρο με κάπως πληρέστερο κατάλογο, με τουλάχιστον διπλάσιο πλήθος λημμάτων. Να δούμε πότε θα αξιωθώ.

Κι έτσι, πήρα στα χέρια μου με μεγάλη χαρά και πολύ ενδιαφέρον ένα βιβλίο που εκδόθηκε πριν από λίγο καιρό από τη Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη Ηρακλείου, το «Λέξεις τουρκικής προέλευσης στο κρητικό ιδίωμα» του Βασίλη Ορφανού. Με ενδιαφέρον, διότι και οι διάλεκτοι είναι θέμα που με ενδιαφέρει πολύ. Με χαρά, επειδή ο Βασίλης είναι καλός φίλος και φίλος του ιστολογίου και ήξερα ότι δουλεύει εδώ και χρόνια το βιβλίο αυτό, κι είναι πάντοτε ενθαρρυντικό να βλέπεις τους κόπους να καρποφορούν και να δίνουν τόσο μεστούς καρπούς: το βιβλίο του Βασίλη εκτείνεται σε σχεδόν 600 σελίδες και περιέχει περίπου 3.000 λήμματα, 3.000 λέξεις τουρκικής προέλευσης στο κρητικό γλωσσικό ιδίωμα.

Ο αριθμός αυτός φαίνεται πολύ μεγάλος, αλλά πρέπει να πάρουμε υπόψη δυο παράγοντες: α) Δεν χρησιμοποιούνται σήμερα όλες αυτές οι λέξεις· και πολλές από όσες χρησιμοποιούνται, ακούγονται κυρίως στην ύπαιθρο ή είναι γνωστές μόνο στους γεροντότερους, και β) Ο Ορφανός καταγράφει επισης όλες τις σύνθετες και παράγωγες λέξεις, ακόμα και όταν μόνο το ένα συνθετικό είναι τουρκογενής λέξη (θα δώσω πιο κάτω ένα παράδειγμα). Από την άλλη, δεν περιλαμβάνει λέξεις που, αν και στις πηγές αναφέρονται ως τουρκικά δάνεια, έχουν μπει στη γλώσσα απευθείας απο τα αραβικά, ας πούμε το ζάρι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in τούρκικα, Όχι στα λεξικά, Αντιδάνεια, Κρήτη, Ντοπιολαλιές, Παρουσίαση βιβλίου | Με ετικέτα: , , , , | 114 Comments »

Η συζήτηση με τον Ελευθεριακό

Posted by sarant στο 19 Νοεμβρίου, 2014

Την περασμένη εβδομάδα, που είχα κατεβεί στην Αθήνα, συναντήθηκα με τον υπεύθυνο του ιστολογίου Ελευθερία ή τίποτα, και κάναμε μια συζήτηση που τη μαγνητοσκόπησε και την ανέβασε στο ιστολόγιό του και στο κανάλι του στο Γιουτούμπ. Ο Ελευθεριακός, όπως είναι το ψευδώνυμό του, έχει ανεβάσει πολλές τέτοιες βιντεοσκοπημένες συζητήσεις, που μπορείτε να τις δείτε αν διατρέξετε τις σελίδες του ιστολογίου του. Φυσικά η συνάντηση δεν έγινε τυχαία ούτε αποφασίστηκε την τελευταία στιγμή: μου το είχε προτείνει εδώ και αρκετόν καιρό και μου είχε στείλει από πριν τον κατάλογο των ερωτήσεων -αν και τελικά κάποιες τις παρέλειψε, ίσως επειδή εγώ φλυάρησα στις απαντήσεις μου, ενώ νομίζω ότι έκανε και καναδυό ερωτήσεις εκτός καταλόγου.

Παρόλο που εγώ προτιμώ να διαβάσω κάτι παρά να το δω σε βίντεο και παρόλο που την τηλεόραση δεν την αντέχω, βρίσκω πολύ ενδιαφέρουσα αυτή τη δραστηριότητα με τα βιντεάκια που κυκλοφορούν στο Διαδίκτυο, και καταλαβαίνω πως για αρκετούς έχει μεγαλύτερη αμεσότητα, ειδικά τώρα που πολύς κόσμος έχει σύνδεση που του επιτρέπει να παρακολουθεί βίντεο χωρίς μεγάλο πρόβλημα. Ίσως βέβαια συζητήσεις σαν κι αυτήν, που είναι αναγκαστικά στατικές, και που διαρκούν πολύ, να κουράζουν. Κολακεύτηκα ωστόσο με ένα σχόλιο στο Γιουτούμπ, ότι «τέλειωσε κιόλας; … νόμισα ότι πέρασαν είκοσι λεπτά το πολύ». Καταλαβαίνω όμως ότι άλλοι θα βρουν κουραστικό το στατικό στυλ συζήτησης -αλλά να σηκωθώ και να πηγαίνω πέρα-δώθε δεν γινόταν.

Για την ιστορία, η συζήτηση κράτησε μια ώρα και τρία τέταρτα (όσο ένα ματς ποδοσφαίρου μαζί με το ημίχρονο -αν και χωρίς τις καθυστερήσεις). Την πιο πολλή ώρα βέβαια μιλάω εγώ και, τώρα που ακούω ξανά τη συζήτηση, διαπιστώνω με φρίκη ότι πολύ εύκολα πηδάω από το ένα θέμα στο άλλο και ότι πλατειάζω ασύστολα. Δεν αποκλείεται μάλιστα, σε τόσα που λέω από μνήμης, να έχω πει κάμποσες ανακρίβειες και κοτσάνες.

Εδώ μπορείτε να δείτε τη συζήτησή μου με τον Ελευθεριακό.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γιουτουμπάκια, Περιαυτομπλογκίες, Συνεντεύξεις, Το είπε/δεν το είπε | Με ετικέτα: , | 268 Comments »

Ο άγνωστος ποιητής Άχθος Αρούρης: Ο τρίπους της Πυθίας

Posted by sarant στο 18 Νοεμβρίου, 2014

Εδώ και κάμποσο καιρό έχω αρχίσει να δημοσιεύω, κάθε δεύτερη Τρίτη, αποσπάσματα από το βιβλίο του πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου, “Ο άγνωστος ποιητής Άχθος Αρούρης” (εκδ. Ερατώ, 1995, εξαντλημένο), που είναι μια βιογραφία του παππού μου, του Νίκου Σαραντάκου (1903-1977), ο οποίος είχε το ψευδώνυμο Άχθος Αρούρης (που είναι ομηρική έκφραση και σημαίνει ‘βάρος της γης’). Η σημερινή συνέχεια είναι η εικοστή ένατη. Η προηγούμενη συνέχεια βρίσκεται εδώ και είναι η τέταρτη συνέχεια από το 7ο κεφάλαιο του βιβλίου “Πόλεμος και κατοχή”.

mimis_jpeg_χχsmallΑπό τα πρώτα μέτρα που πήραν οι αρχές κατοχής στη Μυτιλήνη ήταν η κατάσχεση όλων των ραδιοφώνων που βρίσκονταν σε χέρια ιδιωτών. Τα ραδιόφωνα των καφενείων τα άφησαν, σφραγισμένα όμως ώστε να πιάνουν μόνο την Αθήνα. Βρήκαν το μέτρο λυσιτελέστερο από τη γενική σφράγιση που είχαν επιβάλει στην Αθήνα. Στο νησί ζήτη­μα είναι αν υπήρχαν διακόσιες συσκευές, τις οποίες (η αλήθεια να λέγεται) τις αποθήκευσαν με προσοχή και τάξη σε ασφαλές μέρος, έτσι που τρία χρόνια αργότερα οι νόμιμοι κάτοχοί τους τις πήραν όλες πίσω και σε καλή κατάσταση.

Ο ποιητής παρέδωσε βέβαια το μουσειακής αξίας ραδιόφωνό του, αλλά την άλλη κιόλας μέρα έφτιαξε άλλο, διαλυόμενο και συναρμολογούμενο με μεγάλη ευκολία. Το σασί του ραδιοφώνου ήταν ένα ξύλινο χειροποίητο σκαμνί, που στην πάνω επιφάνειά του είχε κάποιες τρύ­πες οι οποίες δεν προκαλούσαν την προσοχή κανενός, από κάτω όμως από τις τρύπες υπήρχαν οι υποδοχές των λυχνιών, των συμπυκνωτών και των ακουστικών και η απαραίτητη καλωδίωση. Το ραδιόφωνο λειτουργούσε με ρεύμα του δικτύου, μέσω ενός μετασχηματιστή.

Όταν ήθελε ν’ ακούσει τους απαγορευμένους ραδιοσταθμούς ο ποιητής έφερνε τα απαραίτητα εξαρτήματα που τα ’χε σκορπίσει σε απόμερα συρτάρια, στις τσέπες παλιών σακακιών (των οποίων το χάρισμα σε ζητιάνους ή άλλα αναξιοπαθούντα πρόσωπα είχε απαγορεύσει ρητώς) και σε άλλα ευπροσπέλαστα αλλά ανύποπτα σημεία. Έβαζε τις δύο λυχνίες και τον σταθερό συμπυκνωτή στις ειδικές υπο­δοχές, βίδωνε τον μεταβλητό συμπυκνωτή, συνέδεε τη συσκευή με τα ακουστικά και ρυθμίζοντας το συμπυκνωτή της χωρητικότητας συντο­νιζόταν με το Κάιρο, το Λονδίνο ή τη Μόσχα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Άχθος Αρούρης, Αναμνήσεις, Βιογραφίες, Δημήτρης Σαραντάκος, Κατοχή, Μυτιλήνη, Ραδιόφωνο | Με ετικέτα: , , , | 101 Comments »

Ο τρόμος της διπλής άρνησης

Posted by sarant στο 17 Νοεμβρίου, 2014

Το ιστολόγιο έχει καθιερώσει μια παράδοση: άρθρα σχετικά με την εξέγερση του Πολυτεχνείου δημοσιεύονται ενδεχομένως τις αμέσως προηγούμενες μέρες πριν από τις 17 Νοεμβρίου, αλλά ανήμερα της επετείου το άρθρο δεν είναι επετειακό, δεν αφορά το Πολυτεχνείο, είναι ένα άρθρο σαν τα συνηθισμένα του ιστολογίου. Η παράδοση αυτή έσπασε πέρσι, που η 17 του Νοέμβρη έπεσε Κυριακή, οπότε έβαλα ένα διήγημα για το Πολυτεχνείο, αλλά φέτος, που είναι Δευτέρα, και που χτες ανέβασα άλλο επετειακό πεζογράφημα, επανέρχομαι στην κανονικότητα με ένα γλωσσικό άρθρο, που ίσως σας φανεί γνωστό αν παρακολουθείτε ταχτικά το ιστολόγιο και ιδίως τα σαββατιάτικα πολυσυλλεκτικά μεζεδάκια.

Πράγματι, το σημερινό άρθρο συνοψίζει και ανακεφαλαιώνει μερικές καταγραφές που είχαν δημοσιευτεί σκόρπιες σε προηγούμενα άρθρα, γύρω από ένα ιδιότυπο γλωσσικό φαινόμενο που θα μπορούσαμε να το ονομάσουμε «τρόμο της διπλής άρνησης».

Σε πολλές γλώσσες, όπως στα αρχαία ελληνικά ή στα αγγλικά, η διπλή άρνηση είναι αντιγραμματική –έτσι, όταν έχουμε την αντωνυμία «ουδείς» δεν βάζουμε αρνητικό μόριο, και λέμε nobody spoke, ουδείς μίλησε (διότι η καθαρεύουσα ακολουθεί τα αρχαία). Στη νέα ελληνική, αντίθετα, η διπλή άρνηση όχι απλώς επιτρέπεται, αλλά επιβάλλεται: κανείς δεν μίλησε, δεν του είπα τίποτα, αυτό δεν θα γίνει ποτέ (ενώ στην καθαρεύουσα: ουδέν είπα, ουδέποτε θα γίνει αυτό).

Το «ουδείς» το έχουμε κρατήσει και στη νέα ελληνική, αλλά ακολουθεί τις συνήθειες της αρχαίας, κι έτσι το να πούμε «ουδείς δεν μίλησε» είναι σολοικισμός, αν και γίνεται καμιά φορά στις εφημερίδες, συχνά από ευπρεπισμό –δηλαδή, σκέφτεται ο δημοσιογράφος στη μητρική του γλώσσα «στη χώρα όπου ανθούν η φαιδρά πορτοκαλέα και το ακαδημαϊκό άσυλο, κανείς καθηγητής δεν μπορεί να νιώθει εντός των ΑΕΙ ασφαλής», επειδή όμως βρίσκει πιο επίσημο το «ουδείς» (ή ίσως θεωρεί ότι εκφράζει πιο κατηγορηματικά την άρνηση), αντικαθιστά στο γραπτό του το «κανείς» με το «ουδείς» και γράφει «ουδείς καθηγητής δεν μπορεί να νιώθει εντός των ΑΕΙ ασφαλής» -και βέβαια σολοικίζει, κι ας πρόκειται για πολύ γνωστό αρθρογράφο, κείμενο του οποίου δόθηκε πρόσφατα ως θέμα σε πανελλήνιες εξετάσεις.

Το λάθος αυτό είναι συχνό στις εφημερίδες, αλλά υπάρχει και στη νομοθεσία («δεν πρέπει να υφίσταται ουδείς λόγος σύγκρουσης συμφερόντων», ν. 3746/2009, άρθρο 23.4), είναι λάθος παλιό, καταγραμμένο, και παρόλο που είναι σολοικισμός τουλάχιστον δεν εμποδίζει την κατανόηση.

Ωστόσο, υπάρχει το αντίστροφο λάθος, και αυτό ακριβώς είναι ο τρόμος της διπλής άρνησης. Δηλαδή, κάποιοι αποφεύγουν τη διπλή άρνηση ακόμα και σε νεοελληνικές προτάσεις με αόριστες αντωνυμίες και επιρρήματα (κανείς, τίποτα, πουθενά). Όσο λάθος είναι όμως να γράψεις “ουδένα δεν είδα”, άλλο τόσο είναι και το “κανέναν είδα”, και μάλιστα χειρότερο γιατί εύκολα οδηγεί σε παρανόηση.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ανακεφαλαιώσεις, Κοτσανολόγιο, Νεοκαθαρεύουσα | Με ετικέτα: , , , | 101 Comments »

Ο τοίχος με τα κάγκελα (Γ. Ιωάννου)

Posted by sarant στο 16 Νοεμβρίου, 2014

Καθώς έχουμε αύριο την επέτειο της εξέγερσης του Πολυτεχνείου, ανεβάζω σήμερα ένα απόσπασμα από το αφήγημα του Γιώργου Ιωάννου «Ο τοίχος με τα κάγκελα», γραμμένο το 1976. Το πήρα από την ανθολογία του Ηλία Γκρη «Το μελάνι φωνάζει – Η 17η Νοέμβρη 1973 στη λογοτεχνία». Απ” όσο έψαξα, δεν υπάρχει στο Διαδίκτυο. Ο πεζογράφος Γιώργος Ιωάννου (1927-1985), από τους αγαπημένους μου, ήταν φιλόλογος.

Να θυμίσω ότι ποιήματα και πεζά για το Πολυτεχνείο έχω στον παλιό μου ιστότοπο, πολλά απ” αυτά παρμένα επίσης από την ανθολογία του Γκρη. Ένα από αυτά, το δικό μου διήγημα «Το Νοέμβρη, λοιπόν«, το παρουσίασα στο ιστολόγιο πέρυσι. Συζήτηση για το Πολυτεχνείο τότε και τώρα είχαμε κάνει στο ιστολόγιο πρόπερσι. Παλιότερα είχα παρουσιάσει τη συλλογή ποιημάτων του Δημήτρη Ραβάνη-Ρεντή Ρεπορτάζ για ένα ζεστό Νοέβρη.

Μεταφέρω διατηρώντας την ορθογραφία.

Ο τοίχος με τα κάγκελα

Κι ο κόσμος να σου φέρνει να φας το μεσημέρι —κοφίνια ολόκληρα— πράγμα που εσύ το είχες ξεχάσει, γιατί είσαι παιδί και βράζει το αίμα σου, να σου φέρνει να πιεις, να φορέσεις, κι οι μεγάλοι που εσύ τους θεωρούσες αυστηρούς κριτές —και ήταν, βέβαια— για κείνα τα μαλλιά, τα γένια, τα ρούχα και τους εκνευριστικούς ίσως τρόπους σου, να στήνονται βουρκω­μένοι στα απέναντι πεζοδρόμια, και να μην εννοούν να το κουνήσουν, μολονότι αυτοί σαν ξεσκολισμένοι διακρίνουνε καθαρότερα από σένα την έρπουσα απειλή, τις φυσιογνωμίες που έχουν συρρεύσει, τις μυστικές κινήσεις και τα βλέμματα. Όπως στη Νομική όπου είχαν ξαγρυπνήσει οι γονείς όλη τη νύχτα, ζαρωμένοι μες στην ψύχρα στις γωνιές των δρόμων, κι άλλοι γύρω απ’ το εκκλησάκι του παλιού νοσοκομείου, που έχει στεγάσει πολλή δυστυχία κατά καιρούς, κρατώντας αναμμένα κεριά, για να τους βλέπουν αποπάνω τα παιδιά και να παίρνουν κουράγιο, και τα κεριά να τα σβήνει πότε ο αέρας και πότε «οι αντιφρονούντες» —τι όρος κι αυτός, Θεέ μου!— αλλά κι οι ταξιτζήδες να ’χουν αφήσει τα αγώγια και να ’χουν κάνει μια αλυσίδα αδιάσπαστη με τις πλαφονιέρες και τα μεγάλα φώτα αναμμένα και να γυρίζουν γύρω γύρω, Ακαδημίας – Σίνα – Σόλωνος – Ιπποκράτους και πάλι απ’ την αρχή, ώσπου να φέξει. Δεν είναι εύκολο να παίζεις το ψωμί σου σε τόσο ευνόητα δρομολόγια.

Και να ’ναι πάλι απόγευμα, και μάλιστα κατάλληλο για βολτίτσα, μα εσύ να φωνάζεις πάντα πάνω στα κάγκελα, υψώνοντας τολμηρά πανώ και σημαίες σ’ όλες τις επάλξεις, της Πατησίων, αλλά και της Στουρνάρα, της Μπουμπουλίνας και της Τοσίτσα. Και μέσα στα πολύπλοκα κτίρια, τα νεοκλασικά και τ’ άλλα, που τώρα κρύβονται απ’ το κορμί σου, και αύριο, τον άλλο Νοέμβρη, δεν θα φαίνονται απ’ τα λουλούδια, εσύ να μοιράζεις σοφά τις δουλειές, να ετοιμάζεις συσσίτιο, να τακτοποιείς τον ύπνο, τις βάρδιες, τις συνελεύσεις, τη μουσική, μα και το νοσοκομείο για τους πληγωμένους, που με μαθηματική ακρίβεια προβλέπεις. Και να ετοιμάζεις ραδιοφωνικό σταθμό, το μέγα αναπάντεχο όπλο σου και δίδαγμά σου,τυλίγοντας μας ξαφνικά μέσα στους χίλιους κύκλους σου, εσύ που σε είχανε για ανέμελο, για παιδί ακόμα, που δεν πιάνουν τα χέρια του ή και για χίππυ.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επετειακά, Πεζογραφία | Με ετικέτα: , , | 86 Comments »

Αφηρωισμένα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 15 Νοεμβρίου, 2014

Ο τίτλος (και) του σημερινού άρθρου προέρχεται φυσικά από την ανασκαφή της Αμφίπολης -και δεν είναι η πρώτη φορά που τα σαββατιάτικα μεζεδάκια μας τιτλοδοτούνται από αυτή την πηγή, ούτε θα είναι, υποψιάζομαι, η τελευταία. Άλλωστε, εδώ και αρκετόν καιρό, σχεδόν κάθε βδομάδα έχουμε κάποιο μεζεδάκι από την Αμφιπολιάδα. «Τελείωσε η εποχή της μεταπολίτευσης, ζούμε στην εποχή της αμφιπολίτευσης», που έλεγε κι ένας φίλος στο Φέισμπουκ. Και τα σημερινά μας μεζεδάκια οφείλουν πολλά στην Αμφίπολη λοιπόν.

Θα το ξέρετε βέβαια, ότι στην ανασκαφή βρέθηκε τάφος και «εντός και εκτός του τάφου» (σύμφωνα με την επίσημη διατύπωση) ανθρώπινος σκελετός, πράγμα που εύλογα συζητήθηκε πολύ και προκάλεσε πολλά σχόλια.

Βέβαια, σε πολλά έντυπα γράφτηκε ότι βρέθηκε «σκελετός νεκρού» που μου θυμίζει λίγο τα «δύο πτώματα νεκρά» του Μποστ, αλλά το χρεώσαμε στη συγκίνηση της στιγμής.

Από την άλλη, η λέξη που προκάλεσε πολλές συζητήσεις και έδωσε και τον τίτλο στα σημερινά μας μεζεδάκια, είναι ο αφηρωισμός. Σύμφωνα με την επίσημη ανακοίνωση του υπουργείου, «πρόκειται για μνημείο αφηρωϊσμένου νεκρού, δηλαδή, θνητού στον οποίον αποδόθηκαν λατρευτικές τιμές από την κοινωνία της εποχής του».

Ξεκινώντας από την παρωνυχίδα, τα διαλυτικά στη λέξη «αφηρωισμός» είναι περιττά, δεν υπάρχει κανένας δίφθογγος με το ω και το ι ώστε να χρειάζονται διαλυτικά -αλλά από την κ. Παναγιωταρέα δεν θα γυρέψουμε σωστή ορθογραφία.

Προχωράμε στην ουσία. στις  λέξεις «αφηρωισμός, αφηρωίζω, αφηρωισμένος», λέξεις άγνωστες στους περισσότερους -κι αν πάει κανείς να ερμηνεύσει με την κοινή λογική και με την ετυμολογία, χωρίς συμφραζόμενα, τον αφηρωισμένο νεκρό, δεν αποκλείεται να συμπεράνει ότι πρόκειται για ήρωα που έπαψε να δοξάζεται, που τον αποκαθήλωσαν από το βάθρο, τον «απο-ηρωοποίησαν».

Ωστόσο, όπως σωστά έσπευσε να εξηγήσει η ανακοίνωση, αφηρωισμός σημαίνει ακριβώς το αντίθετο, το να λατρεύεται δηλαδή κάποιος ως ήρωας -ο όρος είναι αρκετά γνωστός στην ειδική ορολογία των αρχαιολόγων και γενικά όσων ασχολούνται με την ελληνική αρχαιότητα.

Βλέπετε, είναι η διπρόσωπη πρόθεση «από», που μπορεί να σημαίνει είτε την ομοίωση με κάτι είτε την αφαίρεση μιας ιδιότητας -και, όπως έχουμε ξαναπεί, συμβαίνει κάποτε η ίδια λέξη να σημαίνει δύο αντίθετα πράγματα: η απόφραξη μπορεί να είναι είτε το βούλωμα (ιδίως των αρτηριών στην ιατρική ορολογία) είτε το ξεβούλωμα (ιδίως των αποχετεύσεων) -αλλά αυτά τα έχουμε συζητήσει παλιότερα, οπότε σας παραπέμπω στο σχετικό άρθρο.

* Αλλά για την Αμφίπολη ειπώθηκαν πολλές χοντράδες -καθώς αναζωπυρώθηκε η θεωρία ότι ο νεκρός του τάφου είναι ο Μεγαλέξαντρος -ενδεχόμενο εντελώς απίθανο με βάση όλη τη βιβλιογραφία. Μου λένε, αλλά δεν το άκουσα με τ” αυτιά μου και δυσκολεύομαι να το πιστέψω, ότι στον ΑΝΤ-1 θεωρήθηκε αξιοσημείωτο το γεγονός ότι το μήκος του τάφου ήταν 3,23 μέτρα και η σύμπτωση με το 323 π.Χ. που είναι η χρονολογία θανάτου του Μεγαλέξαντρου, λες και μετρούσαν οι αρχαίοι με το σημερινό μετρικό σύστημα ή λες και είχαν προβλέψει το σημερινό σύστημα χρονολόγησης (όλα τα είχαν προβλέψει, ακούγεται μια φωνή απο το βάθος).

* Και βέβαια, η Γ.Γ. του Υπουργείου Πολιτισμού δεν παρέλειψε να ενημερώσει τον… αρχιεπίσκοπο κ. Ιερώνυμο για τα ευρήματα της ανασκαφής -αναρωτιέμαι αν μόνο σε μένα φαίνεται εξωφρενική η είδηση αυτή. Βέβαια, ο κ. Ιερώνυμος είναι αρχαιολόγος, αλλά αρχαιολόγος είναι και ο θείος μου ο Περικλής και ως τώρα η κυρία Μενδώνη δεν τον έχει επισκεφτεί να τον ενημερώσει. Μπορεί να μην έχει το τηλέφωνό του -αν διαβάζει κανείς από το ιδιαίτερο γραφείο της, ας στείλει μέιλ στο ιστολόγιο να δώσω τη διεύθυνση και το τηλέφωνο του θείου.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Κοτσανολόγιο, Μαργαριτάρια, Μεζεδάκια, Περιαυτομπλογκίες, Τυπογραφικά λάθη | Με ετικέτα: , , , | 126 Comments »

Ο πρύτανης και η πρυτάνισσα

Posted by sarant στο 14 Νοεμβρίου, 2014

Παρά τον τίτλο, δεν θα αφιερώσω το άρθρο στις καινούργιες προκλήσεις του πρύτανη του ΕΚΠΑ κ. Φορτσάκη, που έκλεισε το Πανεπιστήμιο Αθηνών για… να διασφαλίσει τη λειτουργία του, σε ένα ιδιότυπο λοκ-άουτ που ολοφάνερα έχει σκοπό να λειτουργήσει σαν θρυαλλίδα ενόψει των εορτασμών της επετείου της εξέγερσης του Πολυτεχνείου.

Βέβαια, ο κ. Πρύτανης δεν είναι παρά το προϊόν του εκτρωματικού νόμου για τα πανεπιστήμια, αφού εκλέχτηκε από εκλογές-παρωδία από τις οποίες είχαν αποκλειστεί οι μη αρεστοί στα Συμβούλια Ιδρύματος υποψήφιοι (σκεφτείτε πώς θα ήταν το αντίστοιχο σε εθνικές εκλογές: να επιτρέπεται να παίρνουν μέρος μόνον όσα κόμματα εγκρίνονται από την τρόικα).

Πριν από 41 χρόνια στη Θεσσαλονίκη, ο πρύτανης του ΑΠΘ κ. Ευάγγ. Σδράκας είχε καλέσει τα τανκς της χούντας στο κτίριο της Πολυτεχνικής («εισήλθον και μερικά άρματα μάχης προς εκφοβισμόν») με αποτέλεσμα να κερδίσει το ντροπιαστικό προσωνύμιο του «πρύτανη των τανκς». Ο κ. Φορτσάκης, αν συνεχίσει έτσι, εμφανίζεται βασικός διεκδικητής για να του κατακυρωθεί ο αντίστοιχος ντροπιαστικός τίτλος του «πρύτανη των ΜΑΤ», παρόλο που έχουν προηγηθεί κι άλλοι που τον είχαν επίσης αποσπάσει πρόσκαιρα.

Αλλά εμείς εδώ λεξιλογούμε. Η λέξη πρύτανης είναι αρχαία. Ο σημερινός νεοελληνικός τύπος, πρύτανης, είναι μεταπλασμός του αρχαίου, πρύτανις, ο οποίος επίσης διατηρείται -και ήταν ο βασικός τύπος έως τη μεταπολίτευση. Η αρχαία λέξη, που εμφανίζεται ήδη στον Όμηρο ως κύριο όνομα, πρέπει να είναι δάνειο από κάποια ανατολική γλώσσα, μια υπόθεση που ενισχύεται από την ποικιλία τύπων (πρότανις, βρύτανις, πρώτανις) σε διάφορες αρχαίες διαλέκτους.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επαγγελματικά θηλυκά, Επικαιρότητα, Εκπαίδευση, Θηλυκό γένος, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , , , | 89 Comments »

Δυο ποιήματα για τη γλώσσα που αλλάζει

Posted by sarant στο 13 Νοεμβρίου, 2014

Τον παλιό καιρό, στον μεσοπόλεμο ας πούμε, πολλές καθημερινές εφημερίδες δημοσίευαν κάθε μέρα στη δεύτερη (συνήθως) σελίδα τους και ένα ποίημα, συνήθως Έλληνα ποιητή, αν και όχι σπάνια και ξένο μεταφρασμένο. Τα περισσότερα απ” τα ποιήματα αυτά ήταν ήδη εκδομένα, αλλά ανάλογα με το μεράκι και τις γνωριμίες του υπεύθυνου της στήλης δημοσιεύονταν κι ανέκδοτα ποιήματα πότε-πότε: κάμποσα του Φιλύρα, ας πούμε, έχουν βρεθεί από αναδιφήσεις σε δεύτερες σελίδες.

Η συνήθεια αυτή συνεχίστηκε και μεταπολεμικά -ας πούμε στη «Μακεδονία», τουλάχιστον ως και τη δεκαετία του 1960, αλλά στα νεότερα χρόνια έχει σχεδόν χαθεί. Όχι ολότελα όμως. Υπάρχει μία καθημερινή εφημερίδα που δημοσιεύει κάθε μέρα ένα νεοελληνικό ποίημα, και μαλιστα στο κυριακάτικο το φύλλο της τα ποιήματα είναι ανέκδοτα και δημοσιεύονται κάτω από τον γενικό τίτλο «Ποιήματα που τώρα γράφ0νται».

Η εφημερίδα αυτή που αποτελεί την τιμητικήν εξαίρεση είναι η Αυγή, με την οποία έχω την τιμή να συνεργάζομαι κι εγώ. Κάθε μήνα, τα ποιήματα που δημοσιεύονται τα διαλέγει κι ένας «ανθολόγος του μήνα». Το μόνο στο οποίο διαφωνώ είναι πως τα ποιήματα δημοσιεύονται σε πολυτονικό, κάτι που μου φαίνεται περιττό (και που, παλιότερα, προκαλούσε διάφορα τεχνικά προβλήματα και απόλυτα δικαιολογημένες ενστάσεις και άλλων). Αλλά, έτσι γι” αλλαγή, σήμερα δεν θα εστιαστώ στα αλεξαντριανά σκουληκάκια (όπως τα αποκαλούσε ένας από τους στυλοβάτες της Αυγής, ο Τάσος Βουρνάς).

Λοιπόν, για τον τρέχοντα μήνα, τον Νοέμβριο του 2014, οι ανθολόγοι κατ” εξαίρεση είναι δύο, οι φίλοι Κώστας Κουτσουρέλης και Σοφία Κολοτούρου, που μαζί επιμελούνται και το ιστολόγιο Παμπάλαιο νερό, που δημοσιεύει ποιήματα σε παραδοσιακό (ισόμετρο) στίχο και που μ” αρέσει πολύ. Στην Αυγή, οι δυο συνανθολόγοι δημοσιεύουν αυτό τον μήνα σατιρικά και κωμικά ποιήματα, με την ευρύτερη έννοια του όρου, σχεδόν όλα γραμμένα τα τελευταία 30 χρόνια.

Χτες, ο Κώστας Κουτσουρέλης ανέβασε και στο Φέισμπουκ το παρακάτω ποίημα του Νίκου Φωκά, που είχε μόλις δημοσιευτεί και στην εφημερίδα. Το αναδημοσιεύω χωρίς δασείες και περισπωμένες και σύμφωνα με τη σημερινήν ορθογραφία:

Ραδιόφωνο

Χαμήλωσα στο ελάχιστο τον ήχο
κι οι πρόστυχες φωνές αυτοστιγμεί
ακούγονται σαν ψίθυρος αγνές·
σαν ψίθυρος μαζί με τις φωνές
οι γλωσσικοί βιασμοί κι οι ξενισμοί
που δεν απαριθμούνται σ” ένα στίχο.

Διότι αν πρέπει να “χω τέτοια γλώσσα
με σόου τζάκποτ ζάπινγκ και τι-βι
την καταργώ καλύτερα εντελώς
κι ας μείνει μόνο ως ψίθυρος απλός
μιας πίστης υπενθύμιση ακριβή
καθώς κοιτώ τα σύννεφα στην Όσσα.

ΝΙΚΟΣ ΦΩΚΑΣ
Πλανόδιον, τχ. 21, 1994

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσική αλλαγή, Εφημεριδογραφικά, Μεταφραστικά, Ποίηση | Με ετικέτα: , , , , , , , , | 83 Comments »

Τα τούρκικα καΐκια του Γ. Καρατζαφέρη

Posted by sarant στο 12 Νοεμβρίου, 2014

Μετά την ήττα του στις εκλογές του 2012, όταν το κόμμα του, το Λάος, έμεινε εκτός Βουλής και τα περισσότερα στελέχη του μετακόμισαν σε πολυτελέστερα διαμερίσματα της γαλάζιας πολυκατοικίας, μερικοί ακόμα και στα υπουργικά της ρετιρέ (ενώ κάποιοι άλλοι προτίμησαν τα χρυσαβγίτικα υπόγειά της), ο Γιώργος Καρατζαφέρης έκανε μια αναπάντεχα καλή εμφάνιση στις ευρωπαϊκές εκλογές του φετινού Μάη, όταν παραλίγο να πιάσει το όριο του 3% κι έδειξε ότι είχαν βιαστεί όσοι τον είχαν θεωρήσει πολιτικά ξοφλημένο.

Στη συνέχεια, το όνομά του ακούστηκε κι άλλες φορές, πάντοτε σε σχέση με την προσπάθεια συσπείρωσης όλων των δυνάμεων της δεξιάς, αλλά προχτές δέχτηκε ένα πλήγμα που μπορεί ν” αποδειχτεί καίριο, αφού, όπως γράφτηκε, έχει φθάσει στη Βουλή εισαγγελικό αίτημα για έλεγχο του πόθεν έσχες του, με αφορμή εμβάσματα ύψους 1,65 εκατ. ευρώ από μεσάζοντες των ελικοπτέρων Super Puma στις υπεράκτιες εταιρείες Catalina Ltd και Homeric, οι οποίες φέρονται να ανήκουν στον ίδιο τον Γ. Καρατζαφέρτη και σε συγγενικά του πρόσωπα. Γράφτηκε επίσης ότι αυτές οι δυο οφ-σορ εταιρείες εδρεύουν στα νησιά Τερκς και Κάικος της Καραϊβικής και έχουν ιδρυθεί το 1992 και το 1983, ενώ κατά το δημοσίευμα δεν έχουν δηλωθεί στα «πόθεν έσχες» του κ. Καρατζαφέρη, γεγονός που από μόνο του τον βαρύνει, δεδομένου ότι ο νόμος απαγορεύει στους πολιτικούς και στους συγγενείς τους οποιαδήποτε σχέση με οφ-σορ εταιρείες.

Τα επίμαχα εμβάσματα φαίνεται να έγιναν το 2000. Αξίζει να σημειωθεί ότι την εποχή εκείνη ο σημερινός πρόεδρος του ΛΑΟΣ ήταν ένας απλός βουλευτής της ΝΔ -τη χρονιά εκείνη διαγράφτηκε με αφορμή την κριτική του προς τον Άρη Σπηλιωτόπουλο, και λίγο αργότερα ίδρυσε το ΛΑΟΣ, που όμως πρώτη φορά κατέβηκε ως κόμμα σε εκλογές το 2004.

Κάποια δημοσιεύματα έσπευσαν να προεξοφλήσουν την παραίτηση του αρχηγού του ΛΑΟΣ, ο ίδιος όμως χαρακτήρισε «προσωπική υπόθεση» τις οφ-σορ και δήλωσε ότι δεν παραιτείται και έχει εμπιστοσύνη στην ελληνική δικαιοσύνη (αυτό δεν άκουσα να το δήλωσε, αλλά επειδή το δηλώνουν όλοι οι πολιτικοί που μπλέκουν σε δικαστικά, μπαίνει πια αυτόματα).

Ασφαλώς η υπόθεση έχει ακόμα πολύ ψωμί, και κανείς δεν ξέρει αν θα αποδειχτεί εκρηκτική ή αν, όπως συνήθως συμβαίνει, θα ξεφουσκώσει και θα σβήσει αφήνοντας έναν ρόγχο. Μπορείτε να την σχολιάσετε αν θέλετε, αλλά επειδή εμείς εδώ λεξιλογούμε το υπόλοιπο άρθρο θα αναφερθεί στα λεξιλογικά της υπόθεσης.

Και καταρχάς, πρέπει να συγχαρούμε τον παλαίμαχο αρχηγό του ΛΑΟΣ διότι η μία από τις δύο οφ-σορ που φέρεται να ίδρυσε (αν δεν κάνω λάθος, δεν αρνείται την ύπαρξή τους) έχει την ελληνοπρεπή επωνυμία Homeric Ltd. Επιβεβαιώνοντας το γνωστό ρητό για τον πατριωτισμό, ο κ. Καρατζαφέρης φροντίζει ακόμα και σε φαινομενικά άσχετες στιγμές να διατρανώνει στην άλλη άκρη του κόσμου το μεγαλείο του ελληνικού πολιτισμού.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γεωγραφία, Επικαιρότητα, Ορολογία, Τοπωνύμια | Με ετικέτα: , , , | 1.285 Comments »

Ταζέ μπαλίκ

Posted by sarant στο 11 Νοεμβρίου, 2014

Το προηγούμενο σαββατοκύριακο ήμουν στη Δράμα, αλλά πέρασα κι απο την Καβάλα, αφού εκεί (πιο σωστά στη Χρυσούπολη) βρίσκεται το αεροδρόμιο, και ήταν πολύ ευχάριστη η σύντομη έστω παραμονή και βόλτα. Θα ξαναπάω για περισσότερα.

tazebalikΚάτι που πρόσεξα στην Καβάλα ήταν οι πολλές τούρκικες επιγραφές στα μαγαζιά, εννοείται σε όσα έχουν συναλλαγές με τουρίστες. Και στο αεροδρόμιο ακόμα, πάνω από την αίθουσα με τα αφορολόγητα, έγραφε «Καλό ταξίδι» σε πολλές και διάφορες γλώσσες, ανάμεσα στις οποίες στα τούρκικα, στα ρώσικα και σε μιαν άλλη σλάβικη λατινόγραπτη (κροάτικα μάλλον), όχι όμως στα γαλλικά ή τα ιταλικά. Είπα να το φωτογραφήσω, μετά μπήκα να αγοράσω κανένα δωράκι και με τους ακανέδες ξέχασα τη φωτογραφία.

Προηγουμένως όμως, επειδή ο Μπακιρτζής λέει «πάμε στην Καβάλα για ουζάκι», είχαμε τσιμπήσει κάτι σε μια ψαροταβέρνα ονόματι Φλοίσβος, που είχε απέξω την πινακίδα που βλέπετε, κι εκεί είχα τη μηχανή εύκαιρη και τη φωτογράφησα.

Όπως βλέπετε, η ταμπέλα γράφει «Φρέσκο ψάρι» σε τρεις γλώσσες, αγγλικά, τούρκικα και ρώσικα (αν και οι πελάτες, απ” όσο άκουγα, Έλληνες ήταν). Τα ρώσικα και τα τούρκικα είναι οι δυο γλώσσες που θα έπρεπε να έχω μάθει και το έχω τύψεις που δεν έμαθα, οπότε η ταμπέλα αυτή με γέμισε ενοχές. Κανονικά, αν τα παιδιά τελειώνουν την υποχρεωτικήν εκπαίδευση έχοντας μάθει 2-3 ξένες γλώσσες, η μία απ” αυτές θα πρέπει βέβαια να είναι τα αγγλικά, αλλά η δεύτερη θα έπρεπε να είναι μια γλώσσα βαλκανική, τούρκικα ή σέρβικα ας πούμε (ή ίσως ρώσικα που χρησιμεύουν και σαν πύλη εισόδου στα σέρβικα, τα βουλγάρικα και τ” ακατονόμαστα) -κι αυτό ιδίως στις παραμεθόριες περιοχές, όπου η γνώση των γλωσσών των γειτονικών λαών θα ήταν ευεργετική.

Διόρθωση: Όπως με πληροφορεί σχόλιο, η τρίτη γλώσσα της πινακίδας δεν είναι ρώσικα, αλλά βουλγάρικα. Ωστόσο, φίλος που έχει σπουδάσει στο Βελιγράδι, μου λέει πως και στα σέρβικα (ή στα σερβοκροάτικα) υπάρχει η φράση της ταμπέλας.

Τούρκικα δεν ξέρω, αλλά τις λέξεις της ταμπέλας θα τις αναγνώριζα και χωρίς τη βοήθεια της αγγλικής, επειδή μελετώντας τις διαλεκτικές ελληνικές λέξεις έχω μάθει τη σημασία αρκετών τουρκικών λέξεων -αν είχα καιρό και δάσκαλο μπορεί και ν” άρχιζα μαθήματα. Και οι δυο λέξεις της ταμπέλας, λοιπόν, έχουν κάποιο ενδιαφέρον για την ελληνική γλώσσα και τον πολιτισμό.

Η δεύτερη λέξη, το μπαλίκ, που δεν προφέρεται ακριβώς μπαλίκ, είναι λάθος γραμμένη στην ταμπέλα. Δεν είναι balik αλλά balık, με το τούρκικο γιώτα χωρίς κουκίδα, που προφέρεται κάπως σαν ου, αλλά συμβατικά το έχω μεταγράψει μπαλίκ (λόγω και της λαθεμένης γραφής) ενώ πιο κοντά στο μπαλούκ θα ήταν. 

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in τούρκικα, Όχι στα λεξικά, Γλωσσικά δάνεια, Φωτογραφίες | Με ετικέτα: , , , , | 153 Comments »

Και πάλι για τη Ρόζα Λούξεμπουργκ και τη βαρβαρότητα

Posted by sarant στο 10 Νοεμβρίου, 2014

rosa_luxemburgΜε το σημερινό άρθρο δίνεται απάντηση σε ένα ερώτημα που μας είχε απασχολήσει πριν από πεντέμισι χρόνια και είχε τότε μείνει αναπάντητο. Για να σας προλάβω, την απάντηση δεν την έδωσα εγώ, ούτε άλλος φίλος του ιστολογίου -το ερώτημα ήταν ένας γρίφος της διεθνούς ιστορίας του σοσιαλιστικού κινήματος και η απάντηση δόθηκε από τον Ian Angus, υπεύθυνο ενός οικοσοσιαλιστικού περιοδικού, και χάρη στη μαγευτική μεσολαβητική ικανότητα του Διαδικτύου, αντί η ανακάλυψη αυτή να μείνει καταχωνιασμένη στις στήλες ενός εντύπου στην άλλη άκρη του κόσμου, μέσα σε λίγες μέρες υπέπεσε στην αντίληψη του φίλου Νίκου Λ., ο οποίος θυμήθηκε την παλιά συζήτηση που είχαμε εδώ και με ενημέρωσε αρμοδίως.

Αλλά ακόμα δεν είπα ποιο είναι το ερώτημα στο οποίο δόθηκε απάντηση.

Πρόκειται για το πολύ γνωστό απόφθεγμα για το δίλημμα «σοσιαλισμός ή βαρβαρότητα» στο οποίο βρίσκονται οι σύγχρονες κοινωνίες. Στα νεότερα χρόνια έτσι ονομαζόταν (στα γαλλικά: Socialisme ou barbarie) μια γαλλική τροτσκιστική (ίσως ο όρος δεν είναι ακριβής) ομάδα με επικεφαλής τον Κορνήλιο Καστοριάδη, που έβγαζε κι ένα περιοδικό με τον ίδιο τίτλο, αλλά η φράση προέρχεται από ένα παλιότερο κείμενο της Ρόζας Λούξεμπουργκ, η οποία αποδίδει τη φράση στον Φρίντριχ Ένγκελς: «η αστική κοινωνία βρίσκεται μπροστά σ’ ένα δίλημμα: είτε μετάβαση στο σοσιαλισμό, είτε πισωγύρισμα στη βαρβαρότητα».

Το αρχικό μας άρθρο είχε δημοσιευτεί πριν από μερικούς αιώνες ή πεντέμισι χρόνια (περίπου το ίδιο είναι), τον μακρινό Μάιο του 2009, με κυβέρνηση ΝΔ και Κ. Καραμανλή και αξιωματική αντιπολίτευση ΠΑΣΟΚ και Γ.Α.Παπανδρέου. Τότε λοιπόν, στην προεκλογική εκστρατεία για τις ευρωεκλογές του 2009, ο Γ.Α.Παπανδρέου είχε αναφέρει σε μια ομιλία του το δίλημμα «σοσιαλισμός ή βαρβαρότητα», ο δε Κ. Καραμανλής αντέδρασε θυμωμένα νομίζοντας ότι ο αντίπαλός του αποκαλούσε «βαρβάρους» τους οπαδούς της ΝΔ. Έτσι, η φράση της Ρόζας Λούξεμπουργκ κέρδισε πάνω από 15 λεπτά μιντιακής δημοσιότητας.

Το πρόβλημα είναι ότι στο κείμενό της η Ρόζα Λούξεμπουργκ αποδίδει ρητά την πατρότητα της φράσης στον Ένγκελς, όμως στα έργα του Ένγκελς δεν έχει βρεθεί καμιά τέτοια φράση. Συγκεκριμένα, λέει η Λούξεμπουργκ: «Ο Φρίντριχ Ένγκελς είπε κάποτε: η αστική κοινωνία βρίσκεται μπροστά σ’ ένα δίλημμα: είτε μετάβαση στο σοσιαλισμό, είτε πισωγύρισμα στη βαρβαρότητα» (Στο πρωτότυπο: Friedrich Engels sagte einmal: die bürgerliche Gesellschaft steht vor einem Dilemma: entweder Übergang zum Sozialismus oder Rückfall in die Barbarei).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αριστερά, Μεταμπλόγκειν, Το είπε/δεν το είπε | Με ετικέτα: , , , , | 76 Comments »

Μάρκος Μέσκος: Σφεντόνα – Κουρσιούμια

Posted by sarant στο 9 Νοεμβρίου, 2014

Πήγα ν΄ αγοράσω για δώρο το Μουχαρέμ του Μάρκου Μέσκου (1935), και μου είπε ο βιβλιοπώλης πως πέρσι βγήκε συγκεντρωτική έκδοση των πεζογραφημάτων του Εδεσσαίου (κυρίως) ποιητή, από τις εκδόσεις Γαβριηλίδη -οπότε πήρα δυο αντίτυπα, ένα για δώρο κι ένα για μένα. Από την πρώτη συλλογή διηγημάτων του Μέσκου, τα «Παιχνίδια στον Παράδεισο» (1978), στην οποία αφηγείται παιχνίδια της παιδικής του ηλικίας, αντιγράφω εδώ δύο διηγήματα, δύο παιχνίδια: Σφεντόνα και Κουρσιούμια (που είναι το βόλι και η σιδερένια μπίλια, τη λέξη τη λένε και στη Μυτιλήνη, ίσως κι αλλού). Να θυμίσω πως από την ίδια συλλογή του Μέσκου είχα παρουσιάσει παλιότερα (προσφορά της Μαρίας πρέπει νάταν) ένα ακόμα διήγημα, το Τζαμί.

Διατηρώ την ορθογραφία, αλλά μονοτονίζω. Στο τέλος εξηγώ κάποιες λίγες λέξεις (όσες δεν εξηγεί ο ίδιος στη ρύμη της αφήγησης).

ΣΦΕΝΤΟΝΑ

Ήταν σοβαρό το παιχνίδι, παίξε-γέλασε δεν είχε, το πιάναμε στα χέρια γύρω στα δέκα μας χρόνια. Έπρεπε να ’μαστε προσεκτικοί στο σημάδι για να μην πληρώσει τη ζημιά η γκλάβα κάποιου συνομήλικού μας, μακριά δεν ήσαν μήτε τα τζάμια των σπιτιών μή­τε τα φρούτα μήτε τα πουλιά κι ήταν πιο δίκαιο, του­λάχιστον, να κατευθύνονται εδώ τα βλήματά σου. Προ­τού κρεμάσεις τη σφεντόνα στον λαιμό ή στην κωλοτσέπη, κάτι από αυτά επιβάλλονταν να γνωρίζεις. Μη γίνεις δακτυλοδεικτούμενος, δηλαδή μπελαλής, και γρήγορα σου την κατασχέσουν. Τότε πού να κρυφτείς;

Η σφεντόνα, ή σαΐτα, ή φράσκα (μην απορείτε, στα Βοδενά είχαμε εμείς το προνόμιο, με δυο-τρεις γλώσσες και βάλε, να λέμε τα πράγματα και να τα ονομάζουμε συνεννοούμενοι θαυμάσια), η σφεντόνα λοιπόν είχε τρία κύρια μέρη: το πετσί, τα λάστιχα και το ξύλο της, την τσιπαρόσκα ή τσατάλα. Το πετσί ήταν ένα ορθογώνιο πράμα, το διπλώναμε όσο να χωράει την πέτρα, κατσικίσιο ή από αρνί, όμως ντούρο. Το ψαλιδίζαμε στις τέσ­σερις γωνιές και του ανοίγαμε τρύπες στο πλάι για να περάσουμε τα λάστιχα από κει, τα γυρίζαμε λίγο και μεταξύ τους τα σφιχτοδέναμε — προσοχή, να ’ναι γερός ο σπάγκος. Τα λάστιχα τα καλά (μαύρο, γκρίζο και κόκκινο χρώμα) τα παίρναμε από την αγορά και τα λέγαμε «τετράγωνα». Σέ αντίθεση με τ’ άλλα, τα πλα­τιά, από σαμπρέλες αυτοκινήτων, κόκκινα και μαύρα, μα τούτα λίγο τα προτιμούσαμε γιατί είχανε πολλές ρα­γισματιές, είχαν «τσιακίς». Σπάζανε εύκολα και μας άφηναν στους πέντε δρόμους.

Αυτά λοιπόν, κάπου είκοσι πόντους μήκος, τα δένα­με στην τσιπαρόσκα (κι εδώ προσοχή μεγάλη), στα στρογγυλά τόξα του ύψιλον, αφού τα σκάβαμε λίγο με το μαχαίρι να στεριώσουν καλύτερα, με σπάγκο ή ψιλό σύρμα. (Μερικοί φτιάχνανε την τσιπαρόσκα και από σίδερο, την ντύνανε μάλιστα με χρωματιστό σύρμα, πάγκαλη σαν στολίδι φυλακισμένων και τη χαιρόσουν.) Το ξύλο το παίρναμε από κάθε χαμηλό κλωνί, αρκεί να είχε το σχήμα που θέλαμε, ακριβώς όπως το γκραν επίσημο ποτήρι του κρασιού. Το πετυχαίναμε κι αυτό κυρίως, με το ξύλο της κρανιάς, δέναμε τ’ άκρα τής τσατάλας ώστε να ’ναι συμμετρικά στο λύγισμα και κατόπιν το βάζαμε στη φωτιά, να φύγει η υγρασία και να κοκαλώσει όπως το επιθυμούσαμε. Μετά, με το μα­χαίρι το ξύναμε καλά, χαμηλώναμε τελείως τούς κό­μπους και τη γυαλίζαμε στο τέλος ωραία-ωραία.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Αναμνήσεις, Διηγήματα, Λογοτεχνία, Παιχνίδια | Με ετικέτα: , , , , | 102 Comments »

 
Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 7.922 other followers