Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Σαν το κελάηδισμα των πουλιών ή σαν ποπκόρν που σκάνε στην κατσαρόλα;

Posted by sarant στο 19 Σεπτεμβρίου, 2014

Καθώς γράφω το άρθρο αυτό, δεν έχουν κλείσει οι κάλπες του σκοτσέζικου δημοψηφίσματος, οπότε δεν ξέρω αν η μέρα που ξημέρωσε βρίσκει την Ευρώπη με ένα καινούργιο κράτος. Μάλλον όχι, όμως -τουλάχιστον έτσι έλεγαν οι τελευταίες δημοσκοπήσεις’ παρεμπιπτόντως κι εγώ Όχι είχα προβλέψει. Επιπλέον, επειδή βρίσκομαι για το σαββατοκύριακο στα πάτρια, δεν μου ήταν εύκολο να γράψω καινούργιο άρθρο για σήμερα -κι επειδή θα έχω μάλλον φορτωμένο πρόγραμμα, ίσως κάνω και καμιά αβαρία αύριο ή τη Δευτέρα.

Κι έτσι, το σημερινό άρθρο είναι συρραφή από μερικά σχόλια που έγιναν εδώ στο ιστολόγιο και από κάποια άλλα που έγιναν στο Φέισμπουκ, με έναυσμα ένα πολύ ενδιαφέρον σχόλιο του φίλου Ηλία για το πώς ακούγονται τα ελληνικά στα αυτιά των βιετναμέζων. Το σχόλιο αυτό μου άρεσε πολύ, το επανέλαβα στο Φέισμπουκ, όπου άρεσε πολύ σε πολλούς, κάποιοι από τους οποίους έκαναν με τη σειρά τους ενδιαφέροντα σχόλια.

Πρέπει να τονίσω ότι αυτή η “ανακύκλωση” υλικού από σχόλια δεν διευκολύνει μόνο εμένα, αλλά αξιοποιεί και το ίδιο το υλικό. Βλέπετε, τα σχόλια στο ιστολόγιο, ιδίως όσα δεν είναι πάνω-πάνω, δεν διαβάζονται από όλους εκείνους που διαβάζουν το κυρίως άρθρο -έτσι έχουν πολύ μικρότερη προβολή. Ακόμα χειρότερη είναι η μοίρα των σχολίων (και των αναρτήσεων) του Φέισμπουκ τα οποία πολύ γρήγορα περιέρχονται στην αφάνεια όταν σκεπαστούν από πιο καινούργιες συζητήσεις. Νομίζω μάλιστα ότι τα σχόλια των επισκεπτών σε έναν τοίχο ούτε καν γκουγκλίζονται.

Λοιπόν, σε μια συζήτηση τις προάλλες για το ρητό “Πας μη Έλλην βάρβαρος“, είχα γράψει: Στον Αγαμέμνονα του Αισχύλου, η Κασσάνδρα αρχικά παρουσιάζεται βουβή, επειδή μιλάει βάρβαρη γλώσσα (βάρβαρον φωνήν κεκτημένη, στίχος 1051), που μάλιστα ακούγεται σαν του χελιδονιού (χελιδόνος δίκην) κι έτσι χρειάζεται διερμηνέα (ερμηνέως … δείσθαι, στ. 1062-3).

Ο φίλος Ηλίας, παίρνοντας αφορμή από το παραπάνω, έκανε το εξής σχόλιο:

Αυτό το έλεγε και ο Alexandre de Rhodes (17ος αιώνας) για τα βιετναμέζικα: “Η γλώσσα αυτή μοιάζει με το κελάηδισμα των πουλιών”.

Ο Alexandre de Rhodes ήταν Γάλλος Ιησουΐτης ιεραπόστολος σε αυτό που σήμερα ονομάζουμε Βιετνάμ. Ήταν αυτός που έφτιαξε το αλφάβητο της χώρας (τα βιετναμέζικα γράφονται σε λατινικό αλφάβητο με κάποια επιπλέον σημάδια για τους τόνους) και ο πρώτος δυτικός που κατάφερε να μιλήσει τη γλώσσα. Αρχικά όμως είχε απελπιστεί, έγραφε: “Όταν τους ακούω να μιλάνε, και ειδικά τις γυναίκες, χάνω κάθε ελπίδα ότι θα καταφέρω κάποτε να μιλήσω αυτή τη γλώσσα, που είναι σαν το κελάηδισμα των πουλιών”

Και μετά ο Ηλίας, που ζει στη Νοτιοανατολική Ασία, συνέχισε ως εξής:

– Αλήθεια, τα ελληνικά πώς σου ακούγονται;
– Ποπκόρν που σκάνε στην κατσαρόλα.
– Τι;
– Να, πες αυτό το τραγούδι που έλεγες πιο πριν.
– Γι’ αυτό στο λέω, μην περνάς, απ’ τα στενά της Κοκκινιάς, με κρεμεζί πουκάμισο, παιδί απ’ την Ανάβυσσο
– Να, ακούς; Π, κ, τ, ντ, κ, π, μπ, τ, κ… σαν ποπκόρν που σκάνε στην κατσαρόλα.

Το αναφέρω για να τονίσω ότι κι η δική μας γλώσσα μπορεί να ακούγεται “βαρβαρική” σε κάποιους άλλους, ακατάληπτα απροσδιόριστη σαν το κελάιδισμα των πουλιών (ή σαν ποπκόρν που σκάνε στην κατσαρόλα)

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Μεταμπλόγκειν | Με ετικέτα: , | 172 Comments »

Ποιος είναι ο κυριούλης δίπλα στον Αλέξη;

Posted by sarant στο 18 Σεπτεμβρίου, 2014

imag0113

Από τον ιστότοπο του Γιάννη Ιωάννου, http://yannis-ioannou.com/

Στις 11 ώρα Ελλάδος σήμερα το πρωί, δηλαδή ίσως και καθώς θα διαβάζετε αυτές τις γραμμές, θα γίνει η επίσκεψη του Αλέξη Τσίπρα στο Βατικανό και η συνάντηση του ηγέτη της ριζοσπαστικής Αριστεράς με τον πάπα Φραγκίσκο. Η είδηση ανακοινώθηκε αιφνιδιαστικά μόλις χτες, αλλά φυσικά πρόλαβε να σχολιαστεί ποικιλότροπα από τη μπλογκόσφαιρα.

Η γελοιογραφία αριστερά, του θαυμάσιου Γιάννη Ιωάννου, εικονογραφεί το ανέκδοτο που σκέφτηκαν πολλοί ακούγοντας την αναγγελία της επίσκεψης -στη βερσιόν που το ξέρω εγώ, είναι ένας τύπος με πολλές γνωριμίες που λέγεται Μπιτζίδης και που καταφέρνει να συναντάει διαδοχικά ολοένα και σημαντικότερα πρόσωπα, προκαλώντας κατάπληξη στους φίλους του, μέχρι που βγαίνει στο μπαλκόνι πλάι στον ποντίφικα -και κάποιος από τους πιστούς ρωτάει τον άσπονδο φίλο “Ποιος είναι αυτός ο γεράκος δίπλα στον Μπιτζίδη;” (Το ανέκδοτο το είδα να επαναλαμβάνεται και με Πιτσίλη αντί για Μπιτζίδη, αλλά θα συμφωνήσετε πιστεύω ότι η δική μου εκδοχή είναι πολύ ανώτερη, εκτός αν κανείς διακατέχεται από στείρο αντιμπιτζιδισμό).

Στα σοβαρά τώρα, κατά τη γνώμη μου πρόκειται για μια μεγαλοφυή πολιτική κίνηση,  που δείχνει ότι ο ΣΥΡΙΖΑ και ο ηγέτης του έχουν αναδειχθεί σε σημείο αναφοράς σε ολόκληρη την Ευρώπη (θυμηθείτε πόσο δύσκολες ήταν οι θύρες της Ευρώπης μέχρι πρόσφατα). Εντύπωση προκαλεί επίσης ότι ο Πάπας, που έχει και την ιδιότητα του αρχηγού κράτους,  συνήθως δεν δέχεται επικεφαλής κομμάτων της αντιπολίτευσης αλλά αρχηγούς κρατών. Βέβαια, ο Αλέξης Τσίπρας έχει και την ιδιότητα του υποψηφίου του Κόμματος Ευρωπαϊκής Αριστεράς για την προεδρία της Κομισιόν, και έτσι είναι ο ντε φάκτο εκπρόσωπος της ευρωπαϊκής Αριστεράς, οπότε είναι πολύ ταιριαστό να συζητήσει με τον Πάπα Φραγκίσκο για “ανεργία, ειρήνη και μετανάστευση“.

Στο δεκαοχτάμηνο που βρίσκεται στον θρόνο του Βατικανού, ο 78χρονος Χόρχε Μπεργκόλιο έχει χαρακτηριστεί Πάπας των φτωχών, και αυτό όχι μόνο επειδή εσκεμμένα διάλεξε το όνομα Φραγκίσκος ως υπαινιγμό στον Φραγκίσκο της Ασίζης. Σε εγκυκλίους του έχει χαρακτηρίσει “νέα τυραννία” τον ανεξέλεγκτο καπιταλισμό και έχει επιτεθεί στην ειδωλολατρία του χρήματος, με αποτέλεσμα να χαρακτηριστεί μαρξιστής από ακροδεξιούς σχολιαστές.  Αλλά και σε θέματα τρέχουσας πολιτικής ο Πάπας έχει προβάλει την ατζέντα της ιταλικής αριστεράς, όπως για παράδειγμα πρόσφατα όταν επέκρινε τις περικοπές θέσεων εργασίας σε ιταλικά εργοστάσια. Μαρξιστής βέβαια δεν είναι: έχει αποκαλέσει λαθεμένη τη μαρξιστική ιδεολογία (αν και έχει γνωρίσει καλούς μαρξιστές) και έχει υποστηρίξει ότι οι κομμουνιστές “σφετερίστηκαν τη σημαία του χριστιανισμού” που είναι το ενδιαφέρον για τους φτωχούς. Ωστόσο, η διαφορά του Φραγκίσκου από τους άμεσους προκατόχους του είναι εντυπωσιακή και γι’ αυτό άλλωστε ο νέος ποντίφικας έχει απήχηση παγκοσμίως και όχι μόνο στους ρωμαιοκαθολικούς.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ανέκδοτα, Γελοιογραφίες, Επικαιρότητα, Εκκλησία, Πολιτική | Με ετικέτα: , , , , , | 180 Comments »

Μπράβο του βάρβαρου!

Posted by sarant στο 17 Σεπτεμβρίου, 2014

Το σημερινό σημείωμα είναι κατά κάποιο τρόπο συνέχεια του προχτεσινού μας άρθρου. Προχτές είχαμε εξετάσει την ιστορία του ρητού “Πας μη Έλλην βάρβαρος” και μαζί την ιστορία της λέξης “βάρβαρος”. Σε σχόλιο που έγινε στο προχτεσινό άρθρο αναφέρθηκε και το κυπριακό ρήμα “βαρβατσιάζω”, το οποίο όμως κατά πάσα πιθανότητα δεν προέρχεται από τη λ. βάρβαρος, αλλ΄από τη λέξη βαρβάτος και, κάνοντας ένα ετυμολογικό λογοπαίγνιο είπα ότι “ο βάρβαρος δεν είναι βαρβάτος”, εννοώντας ότι οι δυο λέξεις δεν έχουν την ίδια ρίζα, παρά την ομοιότητά τους.

Ο βαρβάτος είναι μεσαιωνικό δάνειο από το λατινικό barbatus “γενειοφόρος” (όπου η τριχοφυία θεωρείται ένδειξη κανονικής λειτουργίας των γεννητικών αδένων) και ανήκει στη μεγάλη οικογένεια δανείων λέξεων που ξεκινάνε από το λατινικό barba, τα γένια: μπάρμπας, μπαρμπέρης, μπαρμπούνι. Αλλά αυτά τα έχουμε γράψει σε περσινό άρθρο, οπότε δεν θα τα επαναλάβω εδώ.

Υπάρχει όμως μια άλλη λέξη, ή μάλλον δύο, που κατά πάσα πιθανότητα ανάγονται στη λέξη “βάρβαρος” αν και όχι απευθείας αλλά ως αντιδάνεια. Σε αυτές τις λέξεις θα αφιερωθεί το σημερινό μας σημείωμα.

Η λέξη ‘βάρβαρος’ λοιπόν, πέρασε στα λατινικά ως barbarus, με τη σημασία των μη Ελλήνων και μη Ρωμαίων, λέξη που στη συνέχεια πέρασε σε όλες τις ευρωπαϊκές γλώσσες. Κατά πάσα πιθανότητα, από το λατινικό barbarus προέρχεται και μια λέξη διεθνής, που έχει επιστρέψει και στα ελληνικά σαν επιφώνημα –και όχι μόνο. Χάνω την ευκαιρία για το κουίζ γιατί είχα την απρονοησία να τη βάλω στον τίτλο του άρθρου. Πρόκειται φυσικά για τη λέξη ‘μπράβο’. Η λέξη είναι δάνειο από το ιταλ. bravo, που σημαίνει «γενναίος, περήφανος, καλός». Πώς έφτασαν σε τέτοια μεγαλεία οι βάρβαροι;

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , | 106 Comments »

Εσείς είστε υπέρ της ανεξαρτησίας της Σκοτίας;

Posted by sarant στο 16 Σεπτεμβρίου, 2014

1000px-Flag_of_Scotland.svgΜεθαύριο οι Σκοτσέζοι ψηφίζουν σε δημοψήφισμα με ερώτημα την ανεξαρτησία της χώρας τους από το Ηνωμένο Βασίλειο και, όπως δείχνουν όλες οι δημοσκοπήσεις η αναμέτρηση είναι εξαιρετικά αμφίρροπη. Όπως και κάθε καφ… ιστολόγιο που σέβεται τον εαυτό του, σκέφτηκα ότι πρέπει να το συζητήσουμε κι εδώ το θέμα, ότι μάλλον θα θέλετε να το σχολιάσετε.

Βέβαια, από πίτα που δεν τρώμε δεν μας μέλει και πολύ κι αν καεί, θα έλεγε κανείς, αλλά οι συζητήσεις για την ανεξαρτησία της Σκοτίας δεν είναι τόσο ακαδημαϊκές όσο ήταν, τον καιρό της μπελ επόκ, οι συζητήσεις των Αθηναίων καφενόβιων για τους ελιγμούς που έπρεπε να κάνει o Ρώσος στρατηγός Κουροπάτκιν στον ρωσοϊαπωνικό πόλεμο -συζητήσεις που αποτυπώθηκαν στον θρυλικό τίτλο “Δεξιότερα Κουροπάτκιν” μιας εφημερίδας. (Και ν΄ αρπάξω την ευκαιρία για να πω ότι, ως τώρα, δεν έχω βρει την εφημερίδα όπου δημοσιεύτηκε ο πηχυαίος αυτός τίτλος, αν και ακόμα δεν το έχω ψάξει τόσο ώστε να υποψιάζομαι ότι πρόκειται για κάποιου είδους μύθο. Δείτε και σχετική συζήτηση στη Λεξιλογία). Πάντως, ακόμα και τότε, η αμεριμνησία των Αθηναίων καφενόβιων λίγα χρόνια αργότερα επρόκειτο να ταραχτεί από αλλεπάλληλους πολέμους.

Η ανεξαρτησία της Σκοτίας είναι λογικό να μας ενδιαφέρει πολύ περισσότερο και να μας επηρεάσει αμεσότερα. Βέβαια, σε επίπεδο διεθνούς πολιτικής δεν θα αλλάξουν άμεσα πολλά πράγματα. Η ανεξάρτητη Σκοτία, αν υπάρξει, θα εξακολουθήσει να είναι μέλος της ΕΕ ενώ θα παραμείνει και στο ΝΑΤΟ. Το νέο κράτος θα έχει δικό του νόμισμα, αλλά η σκοτσέζικη λίρα θα είναι,τουλάχιστον σε πρώτο χρόνο, ισότιμη και ανταλλάξιμη με την αγγλική. Μπορεί κανείς να υποθέσει ότι η εξασθένηση του Ηνωμένου Βασιλείου θα σημαίνει έμμεσα ενίσχυση της Γερμανίας, ενώ ασφαλώς το διαζύγιο, όσο βελούδινο και να είναι, θα συνοδευτεί από μια σειρά πρακτικά προβλήματα, που κάποια θα είναι πρωτότυπα. Να σημειωθεί επίσης πως είναι η πρώτη φορά που ένα κράτος μέλος της ΕΕ θα διασπαστεί σε δύο. Όχι όμως ένα κράτος της Ευρώπης: η Τσεχοσλοβακία είχε επίσης χωριστεί με “βελούδινο διαζύγιο” το 1992 αν θυμάμαι καλά.

Κατά σύμπτωση, η Σκοτία έχει πληθυσμό σχεδόν όσο και η Σλοβακία, 5,3 εκατομμύρια. Το νέο κράτος εκ πρώτης όψεως θα είναι βιώσιμο, αλλά ομολογώ ότι δεν έχω προβληματιστεί πολύ για το θέμα και δεν έχω κάποια σθεναρή άποψη -ευχαρίστως να ακούσω τη δική σας.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Διεθνή, Επικαιρότητα, Ευρωπαϊκή Ένωση, Ορθογραφικά | Με ετικέτα: , , , | 292 Comments »

Πας μη Έλλην βάρβαρος -αλλά ποιος το είπε;

Posted by sarant στο 15 Σεπτεμβρίου, 2014

Tο σημερινό άρθρο είναι επανάληψη ενός πολύ καλού άρθρου του ιστολογίου, που είχε δημοσιευτεί κατακαλόκαιρο πριν από πέντε χρόνια κι έτσι δεν θα το ξέρουν πολλοί από τους σημερινούς αναγνώστες. Το παλιό εκείνο άρθρο είναι ένα από τα αγαπημένα μου, όχι για όσα έγραψα εγώ αλλά για όσα βρέθηκαν χάρη στη συλλογική σοφία του ιστολογίου (δείτε τα πρώτα σχόλια και θα καταλάβετε) -ουσιαστικά, αυτό που θα διαβάσετε σήμερα είναι ένα πολύ διαφορετικό άρθρο. Ενδιάμεσα έχει δημοσιευτεί στο βιβλίο μου “Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία“, αλλά στο Διαδίκτυο και στο ιστολόγιο δεν υπήρχε και ήταν αδικία, αφού χάρη στο Διαδίκτυο και στο ιστολόγιο συμπληρώθηκε. Οπότε, επανορθώνω.

Η ιστορία της λέξης ‘βάρβαρος’ είναι εκτενέστατη και φορτισμένη· βιβλίο ολόκληρο θα μπορούσε να γραφτεί γι’ αυτήν, οπότε με όσα θα γράψω απλώς θα ξύσω την επιφάνεια. Στον Όμηρο δεν απαντά η ίδια η λέξη, βρίσκουμε όμως το επίθετο βαρβαρόφωνος (Καρών ηγήσατο βαρβαροφώνων, Β867). Στον Αγαμέμνονα του Αισχύλου, η Κασσάνδρα αρχικά παρουσιάζεται βουβή, επειδή μιλάει βάρβαρη γλώσσα (βάρβαρον φωνήν κεκτημένη, στίχος 1051), που μάλιστα ακούγεται σαν του χελιδονιού (χελιδόνος δίκην) κι έτσι χρειάζεται διερμηνέα (ερμηνέως … δείσθαι, στ. 1062-3). Αρχικά λοιπόν, η λέξη ‘βάρβαρος’ σήμαινε τον ξένο, τον αλλόγλωσσο, αυτόν που δεν μιλάει τη δική μας γλώσσα, που μιλάει μιαν αλλόκοτη γλώσσα που ακούγεται σαν «μπαρ-μπαρ-μπαρ». Βέβαια, και μόνο η τέτοια επισήμανση της διαφορετικότητας έχει μιαν υπόρρητη υποτιμητική απόχρωση. Στις εξιστορήσεις των μηδικών πολέμων, η λ. ‘βάρβαρος’ χρησιμοποιείται για να δηλώσει τους Πέρσες (μάλιστα ο Αισχύλος στους Πέρσες, στ. 255, εμφανίζει τον Πέρση αγγελιοφόρο να αναγγέλλει: «στρατός γαρ πας όλωλε βαρβάρων»).

Μετά τους μηδικούς πολέμους, η υποτιμητική απόχρωση είναι πλέον σαφής· εμφανίζεται η αξιολογική κρίση και αρχίζει η λέξη ‘βάρβαρος’ να σημαίνει «άξεστος, ακαλλιέργητος», π.χ. στις Νεφέλες του Αριστοφάνη ο Σωκράτης λέει για τον Στρεψιάδη «άνθρωπος αμαθής ουτοσί και βάρβαρος». Οι άλλες σημασίες παραμένουν. Λογουχάρη, ο ίδιος Αριστοφάνης χρησιμοποιεί κατ’ επανάληψη τη λέξη ‘βάρβαρος’ για να δηλώσει τους αλλοδαπούς και ειδικά τους Πέρσες, ενώ στους Όρνιθες (στ. 199) ο Έποπας καυχιέται ότι δίδαξε στα πουλιά να μιλάνε ενώ πριν ήταν βάρβαρα, δηλ. αλλόγλωσσα («εγώ γαρ αυτούς βαρβάρους όντας προ τού εδίδαξα την φωνήν»). Αλλά και το ρ. βαρβαρίζω έχει στα αρχαία πολλές σημασίες· μπορεί να σημαίνει «μιλάω ξένη γλώσσα», «μιλάω σπασμένα ελληνικά» ή «κάνω γραμματικά λάθη, σολοικισμούς».

Όλα τα παραπάνω τα αναλύει αρκετά εύστοχα ο Στράβωνας σε ένα απόσπασμά του, που επειδή είναι μεγαλούτσικο θα το παραθέσω μόνο σε μετάφραση (Η μετάφραση είναι της Παρασκευής Κοτζιά, από το άρθρο της «Ο λόγος των ‘βαρβάρων’ στην αρχαία ελληνική γραμματεία», στον συλλογικό τόμο Ιστορία της ελληνικής γλώσσας. Από τις αρχές έως την ύστερη αρχαιότητα, επιμ. Α. Χριστίδης, Ινστιτούτο Νεοελλ. Σπουδών. Το ίδιο άρθρο περιέχει πολλά ενδιαφέροντα σχετικά με το θέμα μας):

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επαναλήψεις, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Πατριδογνωσία | Με ετικέτα: , , | 104 Comments »

Στο Βαρβάκειο πριν από 140 χρόνια

Posted by sarant στο 14 Σεπτεμβρίου, 2014

Άρχισαν την περασμένη Πέμπτη τα μαθήματα της νέας σχολικής χρονιάς στα γυμνάσια και στα λύκεια, οπότε ταιριάζει σήμερα Κυριακή να βάλουμε κάτι σχολικό, μαθητικό. Κατά σύμπτωση, διαβάζω τούτο τον καιρό τα απομνημονεύματα του ποιητή Γ. Δροσίνη, τα “Σκόρπια φύλλα της ζωής μου”, δυο ογκωδέστατους τόμους εκδομένους από τον Σύλλογο προς διάδοσιν των ωφελίμων βιβλίων -που ιδρυτικό του μέλος ήταν θαρρώ ο ίδιος ο Δροσίνης- σε επιμέλεια του καθηγητή Γιάννη Παπακώστα. Γεννημένος το 1859, ο Δροσίνης, που ευτύχησε να ζήσει ως το 1951, έγραψε τις αναμνήσεις αυτές στη δεκαετία του 1930 και του 1940 σε αυτοτελή κεφάλαια που δημοσιεύτηκαν σε εφημερίδες. Ένα κεφάλαιο από αυτά λέγεται “Τα χρόνια του σχολείου” και από το κεφάλαιο αυτό διαλέγω να παρουσιάσω σήμερα περίπου το (δεύτερο) μισό. Στο πρώτο μισό της αφήγησης, που το παρέλειψα, ο Δροσίνης λέει ότι πήγε σχολείο πρώτη φορά τον Σεπτέμβριο του 1868, στο λύκειο Δανιήλ Σουρμελή, στη γωνία των οδών Σοφοκλέους και Αριστείδου, πολύ κοντά στο τότε σπίτι του της οδού Παρθεναγωγείου (σήμερα Πεσμαζόγλου). Επειδή είχε διδαχτεί σε ένα νηπιαγωγείο και στο σπίτι, κατατάχτηκε στην τρίτη τάξη του (τριτάξιου τότε) δημοτικού. Στη συνέχεια παρακολουθούμε πώς φοίτησε στο τριτάξιο Ελληνικό Σχολείο και στο Γυμνάσιο. Άλλες χρονολογίες δεν δίνει ο Δροσίνης, αλλά εύκολα λογαριάζουμε πως όλα αυτά διαδραματίστηκαν στο πρώτο μισό της δεκαετίας του 1870, πριν από 140 περίπου χρόνια.

Μονοτόνισα και προσάρμοσα την (έτσι κι αλλιώς πολύ όμοια με τη σημερινή) ορθογραφία. Μπορεί να έχει ξεφύγει κανα λαθάκι απο το οσιάρ. Ο Δροσίνης γράφει ομαλή δημοτική, με πιο βασική ιδιομορφία τον τύπο “ήτον” (και σπάνια ήτο) στο τρίτο ενικό πρόσωπο αντί για “ήταν” και τη ρηματική κατάληξη -ουνταν στον μεσοπαθητικό παρατατικό (π.χ. χρειάζουνταν και ειδικώς, αν και όχι στο απόσπασμα που θα δούμε, ήρχουνταν αντί για έρχονταν/ερχόντουσαν).

Τον άλλο χρόνο τo Λύκειον Σουρμελή άλλαξε σπίτι και πήγε στην οδόν Αιόλου, δίπλα στην Εθνική Τράπεζα. Τώρα τo σπίτι εκείνο έχει χωνευτεί μέσα στο Κατάστημα της Τραπέζης. Τότε ήτον μεγάλο, με τρία πατώματα, μ’ ένα μακρύν εξώστη, που είχε κρεμασμένη και την επιγραφή του σχολείου, με μια αρχοντική είσοδο. Στο βάθος ήτον ένα μικρότερο δίπατο σπίτι, τo Διδακτήριον. Τo εμπρός σπίτι ήτο τo Οικοτροφείον. Και μεταξύ των δύο ένας ανοιχτός τόπος, μισός αυλή, μισός κήπος.

Εκεί πέρασα τις τρεις τάξεις του Ελληνικού Σχολείου. Και τίποτε ξεχωριστό δε θυμούμαι από τα τρία αυτά χρόνια.

Ήμουν πάντα πολύ καλός μαθητής, όχι όμως πρώτος σ’ όλα τα μαθήματα, παρά μόνον στα Μαθηματικά. Στα θεωρητικά, την Ιστορία και τα Ιερά, με ξεπερνούσαν άλλοι, που τ’ αποστήθιζαν από τo βιβλίο, κι ενθουσίαζαν τους δασκάλους. Δεν μπόρεσα ποτέ να υποταχτώ σ’ αυτή τη μέθοδο κι έλεγα τo κείμενο με μεγάλη ελευθερία, ώστε κάποτε ένας δάσκαλος της Ιστορίας μού είπε ειρωνικά:

- Μα, λογιώτατε, δεν σου αρέσει τo ύφος του συγγραφέως και θέλεις να του τo διορθώσεις εσύ;

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αναμνήσεις, Εκπαίδευση | Με ετικέτα: , , , , | 119 Comments »

Παραιτημένα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 13 Σεπτεμβρίου, 2014

Στην πραγματικότητα δεν είναι παραιτημένα τα μεζεδάκια, άλλοι παραιτήθηκαν -και συγκεκριμένα ο Αντ. Μακρυδημήτρης, πρόεδρος και διευθύνων σύμβουλος  αλλά και ο Ρ. Μορώνης, αναπληρωτής διευθύνων σύμβουλος της (οΘντκ) δημόσιας τηλεόρασης ΝΕΡΙΤ, που παραιτήθηκαν σε ένδειξη διαμαρτυρίας για την ωμή κυβερνητική παρέμβαση για να μη μεταδοθεί ζωντανά η σημερινή ομιλία του αρχηγού της αξιωματικής αντιπολίτευσης από τη Διεθνή Έκθεση Θεσσαλονίκης (πράγμα που σημαίνει ότι δυσχεραίνεται και η αναμετάδοση από άλλα κανάλια). Αποδείχτηκε έτσι ότι η υπόσχεση για “ανεξάρτητη δημόσια τηλεόραση” ήταν ένα ακόμα από τα σύντομα ανέκδοτα της συγκυβέρνησης -ή, για να παραφράσουμε τον Αλέξ. Σούτσο, “είναι ελεύθερη η ΝΕΡΙΤ, φτάνει να μην προβάλλει τον ΣΥΡΙΖΑ”.

Στο μεταξύ, φημολογείται ότι αναμένονται και εντυπωσιακές ανακοινώσεις από τις ανασκαφές της Αμφίπολης. Μια εξέλιξη που ενδιαφέρει το ιστολόγιο είναι ότι βρέθηκαν δυο Καρυάτιδες, πράγμα που αυτομάτως θέτει το πρόβλημα του πώς τονίζονται στη γενική: Καρυάτιδων, Καρυατίδων ή Καρυατιδών; Ανοίγοντας τον Μπαμπινιώτη (τουλάχιστον στην έκδοση που έχω εδώ δίπλα) δεν μαθαίνουμε τίποτα διότι δεν έχει πληροφορίες για την κλίση, ενώ στο ΛΚΝ βρίσκουμε ότι το εντάσσει στο κλιτικό του παράδειγμα Ο28, άρα “των Καρυατίδων”, ενώ από τη Λεξιλογία, που φυσικά έχει ασχοληθεί με το θέμα, βλέπουμε ότι άλλες έγκυρες πηγές, σαν το Λεξισκόπιο, δέχονται και τον προπαροξύτονο τύπο: των Καρυάτιδων και των Καρυατίδων. Ο τύπος “των Καρυατιδών” ασφαλώς δεν είναι δεκτός, παρόλο που κι αυτός γράφτηκε τούτες τις μέρες (παράδειγμα εδώ, όπου ο υλατζής είχε δίκιο, αφού, σε αντίθεση με το κυρίως άρθρο, έβαλε σωστό τονισμό στον τίτλο).

panagiotarea* Για τον τονισμό των Καρυάτιδων (ή Καρυατίδων) θα μπορούσαμε ίσως να ρωτήσουμε και την κ. Άννα Παναγιωταρέα, για την οποία γράφτηκε (δεν ξέρω αν αληθεύει) ότι ορίστηκε κάτι σαν εκπρόσωπος τύπου του Τύμβου. Το βέβαιο είναι ότι ανεβάζει συχνά στο Φέισμπουκ φωτογραφίες από τον τάφο, ενώ μέχρι πρόσφατα το βιογραφικό της στη σελίδα της (βλ. την εικόνα αριστερά) ανέφερε ότι “Παρακαλούθησα νεοελληνική λογοτεχνία στο Καίμπριτζ – Καθηγητής Κων. Τρυπάνης”. Το κακό είναι ότι ο Κων. Τρυπάνης ποτέ δεν δίδαξε στο Καίμπριτζ όπως θεώρησε σκόπιμο να της υπενθυμίσει με σχόλιο ο φίλος γλωσσολόγος Δημ. Μιχελιουδάκης, με αποτέλεσμα το μεν σχόλιο να σβηστεί αλλά η σχετική αναφορά να αλλάξει σε “Παρακαλούθησα θερινό πρόγραμμα συγκριτικής λογοτεχνίας, με αείμνηστο καθηγητή Κων.Τρυπάνη-Εξετερ Οξφόρδης”. Άτιμο πράμα τα κοινωνικά μέσα, ούτε μιαν ανακρίβεια δεν μπορείς να γράψεις και βρίσκεται κάποιος αναιδής να την επισημάνει.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Μεταφραστικά, Μεταμπλόγκειν, Μεζεδάκια, Μηχανική μετάφραση, Νεολογισμοί, Το είπε/δεν το είπε, Φωτογραφίες | Με ετικέτα: , , , , , | 130 Comments »

Ο συκαλειπτικός περιοδιστής και άλλοι ομογενείς εξωτερικού

Posted by sarant στο 12 Σεπτεμβρίου, 2014

Οι δυο πρώτες λέξεις του τίτλου (μετά το άρθρο) θα σας είναι άγνωστες υποθέτω -και μέχρι αυτή τη στιγμή δεν γκουγκλίζονταν και ήταν άγνωστες σε όλους, ανύπαρκτες στην ελληνική γλώσσα (Παρένθεση: τώρα που τις έγραψα, υπάρχουν τάχα; Όχι, θα έλεγα, διότι η γλώσσα δεν έχει ιδιωτικό χαρακτήρα).

Οι λέξεις αυτές είναι ανύπαρκτες λοιπόν στα ελληνικά, αλλά έχουν προκύψει με εξελληνισμό ελληνογενών λέξεων που υπάρχουν σε άλλες γλώσσες, λέξεων που έχουν πλαστεί στις γλώσσες αυτές από δομικά υλικά της ελληνικής γλώσσας, χωρίς να έχουν κάποιο ελληνικό πρωτότυπο. Δηλαδή, όπως, ας πούμε, από το αγγλικό telephone ή το γαλλικό téléphone πλάσαμε το τηλέφωνο, έτσι θα μπορούσαμε να έχουμε πλάσει και τις λέξεις αυτές αν δεν τύχαινε να έχουμε άλλες.

Ο περιοδιστής ίσως μαντέψατε σε ποια λέξη αντιστοιχεί -είναι ευτράπελος εξελληνισμός του ισπανικού periodista, που είναι ο δημοσιογράφος. Στα ισπανικά periodismo είναι η δημοσιογραφία και periódico δεν είναι το περιοδικό αλλά η εφημερίδα -καταλαβαίνουμε όμως εύκολα τη λογική της δημιουργίας της λέξης.

Τον συκαλειπτικό θα τον αφήσω για το τέλος.

Μια άλλη “ομογενής” λέξη, για την οποία έχουμε μιλήσει σε παλιότερο άρθρο, είναι η αλτηροφιλία. Δύσκολα θα μαντέψει κανείς σε τι αναφέρεται αν δεν ξέρει την ξένη λέξη που κρύβεται πίσω της. Ακόμα κι αν σας πω ότι πρόκειται για ένα άθλημα, δεν αποκλείεται να σκεφτείτε ότι θα πρόκειται για κάποιο είδος άλματος, ενώ στην πραγματικότητα είναι εξελληνισμός της γαλλικής λέξης haltérophilie, που είναι η άρση βαρών, όρος που φτιάχτηκε γύρω στα 1925. Οι haltères, αλτήρες ελληνικά, είναι τα βαράκια, δύο μεταλλικές σφαίρες ενωμένες μεταξύ τους με σιδερένια ράβδο, ενώ οι αρχαίοι αλτήρες ήταν βάρη που τα κρατούσαν στα χέρια οι άλτες του μήκους για να αυξάνουν τη φόρα τους.

Και τι θα μπορούσε να είναι τάχατες το βιοσκόπιο; Κάποιο επιστημονικό όργανο το δίχως άλλο, κάτι σαν το μικροσκόπιο. Όχι όμως, το βιοσκόπιο είναι ο εξελληνισμός του ολλανδικού bioscoop (ή και του αγγλικού bioscope) που είναι ο κινηματογράφος. Εξελληνισμός θεωρητικός βέβαια -διότι οι Έλληνες της Νότιας Αφρικής, που όντως εξελλήνισαν τη λέξη, όπως την κατέγραψε ο Σεφέρης το 1942, την είχανε πει “το μπαϊσκόπι”.

Και ποιο επάγγελμα ασκούν οι χειροποδιστές; Κάτι που έχει να κάνει με τα χέρια και με τα πόδια; Ίσως ήταν έτσι στα τέλη του 18ου αιώνα που πλάστηκε η λέξη στα αγγλικά, αλλά σήμερα ο chiropodist είναι περίπου ο πεντικιουρίστας (ή ποδολόγος ή ποδοκόμος) και με τα πόδια κυρίως ασχολείται. Πάντως ο σχηματισμός της λέξης θεωρείται ελαττωματικός, και στην Αμερική η National Association of Chiropodists άλλαξε το 1958 το όνομά της σε American Podiatry Association. Αλλά επειδή πλησιάζουμε σε ναρκοθετημένη περιοχή όταν κάνουμε λόγο για ιατρικές και παραϊατρικές ειδικότητες που έχουν αλλάξει όνομα και που το ελληνογενές τους όνομα παραπέμπει σε ποδ- και πεδ- και παιδ-, το σταματάω εδώ.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Ευτράπελα | Με ετικέτα: , , | 114 Comments »

Το σαμπουάν και το σιαμπού

Posted by sarant στο 11 Σεπτεμβρίου, 2014

Έγραφα κάτι χτες (ετοιμάζω μια ομιλία που ίσως να τη δημοσιεύσω κι εδώ αργότερα) για κάποιες αγγλικές λέξεις που είναι δάνεια από ινδικές γλώσσες και που έγιναν διεθνείς και έφτασαν και στα ελληνικά -αλλά δεν εννοώ λέξεις σαν το κάρι, που το τρώνε σκυφτοί με ρύζι οι κούληδες ή έστω σαν τον μαχαραγιά. Όταν δανείζεσαι το πράγμα δανείζεσαι και τη  λέξη που το περιγράφει κι έτσι δεν είναι έκπληξη που η αγγλική λέξη curry (όχι το ομόηχό της ρήμα) έγινε διεθνής δηλώνοντας το συγκεκριμένο μπαχαρικό.

Μιλάω για λέξεις που δηλώνουν πράγματα που δεν έχουν σχέση με την ειδική ινδική πραγματικότητα, και μάλιστα λέξεις που άλλαξαν σημασία κατά τη διάρκεια του ταξιδιού τους. Πρόχειρα ψάχνοντας βρήκα δυο τέτοιες λέξεις, που και οι δυο έχουν ενδιαφέρουσα ιστορία. Για τη μία από αυτές, τη λέξη τανκς, έχουμε συζητήσει σε παλιότερο άρθρο. Για την άλλη από τις λέξεις αυτές δεν θα σας βάλω βέβαια κουίζ, αφού είχα την απρονοησία να την αναφέρω στον τίτλο, έχω όμως γράψει ένα άρθρο στον παλιό μου ιστότοπο, κανα οχτάμηνο πριν ανοίξω το εδώ ιστολόγιο, και τώρα που το κοίταζα διαπίστωσα ότι αντέχει την αναδημοσίευση, παρόλο που η αφορμή για την οποία έγραψα τότε το άρθρο δεν είναι πια επίκαιρη.

Η αφορμή μου ήταν το άρθρο ενός γνωστού δημοσιογράφου (αρχικά του: Χ.Μ.) στην Ελευθεροτυπία, τον Αύγουστο του 2008, με την οποία κατηγορούσε τους Κυπρίους ότι έχουν “αγγλοποιήσει” τα ελληνικά τους, όπως κι εμείς οι ελλαδίτες άλλωστε, αν και αναγνώριζε στους Κυπρίους το ελαφρυντικό πως «είχαν τους Εγγλέζους για εκατοντάδες χρόνια στον σβέρκο τους» (δηλαδή πόσες εκατοντάδες; μήπως 0,8;)

Αφορμή για την ιερή οργή του σχολιογράφου είχε σταθεί μια δίγλωσση πινακίδα από την τουριστική περιοχή της Αγίας Νάπας  η οποία παρακαλούσε τους τουρίστες να μην χρησιμοποιούν σαπούνι ή σαμπουάν με το ντους. Do not use soap, shampoo, etc. έλεγε το αγγλικό κείμενο, ενώ το ελληνικό ήταν:

Μη χρησιμοποιείτε σαπούνι ή σιαμπού

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά δάνεια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Κύπρος | Με ετικέτα: , , , | 137 Comments »

Μη στιγματίζετε για να μη στιγματιστείτε

Posted by sarant στο 10 Σεπτεμβρίου, 2014

Στα μεζεδάκια του περασμένου Σαββάτου ασχολήθηκα, ανάμεσα στα άλλα, με έναν τίτλο σε πρόσφατη συνέντευξη: Η Μαρία Χαραμή μού στιγμάτισε την καριέρα.

Τη φράση την είπε ένας σεφ, και την εννοούσε θετικά, αλλά, όπως έγραψα και προχτές, νομίζω ότι η χρήση αυτή, παρόλο που ακούγεται μερικές φορές, είναι αδόκιμη στα ελληνικά. Στο μεταξύ, το μεζεδάκι το σχολίασε επίσης ο Νίκος Λίγγρης στη Λεξιλογία, και ξαναδιαβάζοντας εκείνη την παλιά συζήτηση σκέφτομαι ότι ίσως δεν είναι περιττό να την αναπτύξω σε ιδιαίτερο άρθρο.

Όπως είπα, δεν είναι πρώτη φορά που ακούγεται η θετική χρήση του “στιγματίζω”. Πριν από μερικά χρόνια, είχα επισημάνει μια συνέντευξη του Δημ. Καταλειφού στην ΕΡΤ, όπου είχε πει ότι “τον έχουν στιγματίσει οι Αδελφοί Καραμαζόφ”, προφανώς με την έννοια “σημαδέψει”.

Ας πάμε στα λεξικά. Στο ΛΚΝ, τέτοια σημασία δεν υπάρχει. Το ΛΝΕΓ πράγματι καταγράφει αυτή τη σημασία (3. επιδρώ σε βάθος, καθοριστικά, αποτελώ καθοριστικό σημείο/γεγονός για κάποιον, κάτι) αλλά οι παραδειγματικές φράσεις που δίνει αφορούν όλες αρνητική επίδραση: οι εμφύλιες συγκρούσεις στιγμάτισαν την περιοχή / τα οικογενειακά προβλήματα κατά την εφηβεία της στιγμάτισαν την ενήλικη ζωή της.

Στο γκουγκλ, ωστόσο, υπάρχουν πολλά παραδείγματα χρήσης με “ουδέτερους” ή “θετικούς” στιγματισμούς, όπως αυτό του Καταλειφού που προανέφερα. Για παράδειγμα, ο Μπέζος λέει “με έχει στιγματίσει το έργο του Ζαμπέτα”, ενώ κάποιος αφιερώνει “σ’ ένα πλάσμα που έχει στιγματίσει τη ζωή μου”. Βέβαια, συνυπάρχει η παλιότερη σημασία των λεξικών, π.χ. ο Σαρκοζί που στιγματίζει τους Ρομά (τους στηλιτεύει, τους κατηγορεί με οξύτητα). Στις νεκρολογίες είναι συχνό να διαβάζεις ότι ο εκλιπών στιγμάτισε την εποχή του (όπως λέγεται εδώ για τη Μέριλιν Μονρόε). Καμιά φορά, πρέπει να ξέρεις ποιος λέει τι, διότι όταν διαβάζεις ότι “ο εθνικισμός θα στιγματίσει τον 21ο αιώνα” σκέφτεσαι ότι είναι αρνητικό, όταν όμως δεις ότι το υπογράφει η Χρυσή Αυγή (το απόσπασμα δεν υπάρχει πια στο Διαδίκτυο) καταλαβαίνεις ότι το εννοεί θετικά, θα αφήσει τη σφραγίδα του.

Το στίγμα, βέβαια, είναι λέξη αρχαία, που υπάρχει ήδη στον Ησίοδο. Η βασική του σημασία ήταν το σημάδι και μάλιστα το ανεξίτηλο σημάδι -και ιδίως αυτό που γίνεται πάνω στο σώμα με αιχμηρό αντικείμενο ή με καυτηριασμό. Προέρχεται από το ρήμα στίζω, που σημαίνει χαράζω, κεντώ (Η στίξη και η στιγμή στην ίδια οικογένεια λέξεων ανήκουν). Αντιστοιχεί περισσότερο σε αυτό που οι Εγγλέζοι λένε brand (που είχε σαφώς αρνητικές σημασίες, π.χ. to brand someone as a traitor, αν και στη συνέχεια πήρε τη σημασία της εμπορικής μάρκας) και στο LSJ το αποδίδει σαν tattoo mark (άλλωστε σήμερα η ελληνική για το τατουάζ είναι δερματοστιξία και θυμόμαστε και τον Καββαδία που λέει ότι “του Αννάμ τα στίγματα δεν βγαίνουνε ποτές”). Με τη σημασία αυτή έχουμε στον Ηρόδοτο «στίγματα ιρά (ιερά)» για κάποιον ταγμένο να υπηρετεί σε ναό. Έτσι και τα στίγματα του Ιησού από τα καρφιά είναι πληγές και όχι… σπίλος.

Όμως, στην αρχαιότητα τα στίγματα σημάδευαν δούλους και εγκληματίες, για να μη μπορούν να αποδράσουν ή να είναι εύκολη η σύλληψή τους αν το επιχειρήσουν, κι έτσι ήταν επόμενο η λέξη να πάρει καθαρά (και… ανεξίτηλα) αρνητική σημασία. Πλάστηκε και η λέξη “στιγματίας” που σήμαινε τον δούλο ή τον κακούργο που ήταν στιγματισμένος με πυρακτωμένο στιγέα, που ήταν σημαδεμένος (π.χ. ώσπερ στιγματίας δραπέτης πεπεδημένος, στον Λουκιανό). Κι επειδή οι αρχαίοι είχαν και την πλάκα τους, έναν γραμματικό, τον Νικάνορα, που είχε γράψει πραγματεία “περί στιγμής”, όπου στιγμή ήταν σημείο στίξεως, η τελεία, κοροϊδευτικά του έβγαλαν το παρατσούκλι “στιγματίας”!

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσική αλλαγή, Ιστορίες λέξεων, Λαθολογία, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , | 123 Comments »

Ο άγνωστος ποιητής Άχθος Αρούρης: Η φιλοσοφική του κοσμοθεώρηση

Posted by sarant στο 9 Σεπτεμβρίου, 2014

Εδώ και κάμποσο καιρό έχω αρχίσει να δημοσιεύω, κάθε δεύτερη Τρίτη, αποσπάσματα από το βιβλίο του πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου, “Ο άγνωστος ποιητής Άχθος Αρούρης” (εκδ. Ερατώ, 1995, εξαντλημένο), που είναι μια βιογραφία του παππού μου, του Νίκου Σαραντάκου (1903-1977), ο οποίος είχε το ψευδώνυμο Άχθος Αρούρης (που είναι ομηρική έκφραση και σημαίνει ‘βάρος της γης’). Η σημερινή συνέχεια είναι η εικοστή τέταρτη. Η προηγούμενη συνέχεια βρίσκεται εδώ. Βρισκόμαστε στα 1938 και ο ποιητής, ο παππούς μου δηλαδή, βρίσκεται στη Σάμο -ωστόσο, η σημερινή συνέχεια δεν αφηγείται γεγονότα. Έτσι κι αλλιώς είναι ένα σύντομο κεφάλαιο, με αρκετό βάρος σε ποιήματα -άλλωστε, τη ζωή ενός, έστω και άγνωστου, ποιητή αφηγούμαστε! Τα δύο από τα τρία ποιήματα έχουν παρουσιαστεί ξανά στο ιστολόγιο, αλλά νομίζω την αντέχουν την επανάληψη.

mimis_jpeg_χχsmallΕκείνη την εποχή, μεταξύ Κρήτης, Μυτιλήνης και Σάμου, ο ποιητής γνώρισε και αγάπησε την αρχαία ελληνική σκέψη και ταυτόχρονα ξεκαθάρισε μέσα του το ζήτημα της θρησκείας. Ήδη από τον καιρό που ήταν στρατιώτης στη Θεσσαλονίκη, η επαφή του με τη μαρξιστι­κή φιλοσοφία τον είχαν κάνει υλιστή.

Η παρέα του με τον κύριο Θεόδωρο εξάλλου τον έφερε σε επαφή με το θεό της Παλαιάς Διαθήκης, τη μισαλλόδοξη και αιμοχαρή φύση του οποίου δεν είχε ως τότε συνειδητοποιήσει. Στην Κρήτη, τέλος, διαβάζοντας ένα βιβλίο για τη φιλοσοφία του Επίκουρου, που του χάρισε ο Κανόνης, τα πράγματα ξεκαθάρισαν. Αγάπησε την αρχαία ελληνική σκέψη, τόσο διαφορετική από τη χριστιανική. Τον έθελξε η ανθρωποκεντρική αντίληψη των αρχαίων Ελλήνων, η λατρεία του ωραίου, η ευθύτητα, η παρρησία και η αγάπη της ελευθερίας, που χαρακτήριζε τη σκέψη τους. Από τότε άρχισε να μελετά τους αρχαίους συγγραφείς, ιδιαίτερα τον Θουκυδίδη, τον Ηρόδοτο και τον Αριστο­τέλη. ΓΙιο πολύ όμως αγάπησε τον Λουκιανό και τον Διογένη τον Λαέρτιο, που μπορούσε να τους διαβάζει άνετα στο πρωτότυπο, ενώ οι άλλοι τον δυσκόλευαν. Αγόρασε τα Απαντα του Λουκιανού και τους Βίους Φιλοσόφων του Διογένη του Λαέρτιου σε στερεότυπες εκ­δόσεις Λειψίας και τα ’χε πάντα δίπλα στο κρεβάτι του.

Κατάληξε σιγά σιγά σε μια φιλοσοφική κοσμοαντίληψη που ήταν μείγμα του μαρξιστικού και αρχαιοελληνικού υλισμού. Σ’αυτή την κοσμοαντίληψη δεν υπήρχε θέση για κανένα θεό. Τη μεταστροφή του αυτή την κράτησε για τον εαυτό του και ποτέ δεν προσπάθησε να προσηλυτίσει στις απόψεις του τη γυναίκα του ή τους φίλους του. Πίστευε πως οι θρησκευτικές πεποιθήσεις ή η έλλειψή τους ήταν αυστηρά προσωπική υπόθεση που δεν έπρεπε να κοινολογείται. Σεβόταν τους πιστούς και θρησκευόμενους το ίδιο όσο και τους άθεους ή άπιστους, γινόταν όμως θηρίο με τους φανατικούς θρησκόληπτους, τους επίμονους προσηλυτιστές και κατηχητές. Αυτούς τους τελευταίους είχε πολλούς τρόπους να αποστομώνει, παραθέτοντας μάλιστα περικοπές από την Αγία Γραφή που την είχε μελετήσει βα­θιά.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Άχθος Αρούρης, Αναμνήσεις, Βιογραφίες, Δημήτρης Σαραντάκος, Ποίηση | Με ετικέτα: , , , , , | 133 Comments »

ΕΝΦΙΑ στον Τύμβο

Posted by sarant στο 8 Σεπτεμβρίου, 2014

Tο άρθρο που ακολουθεί δημοσιεύτηκε χτες, πρώτη Κυριακή του μήνα, στα Ενθέματα της Αυγής, στην ταχτική μηνιαία στήλη μου “Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία”. Ο πίνακας που συνοδεύει το άρθρο είναι επιλογή των Ενθεμάτων. Στο τέλος του άρθρου, προσθέτω μερικά πράγματα για τον τονισμό των ακρωνύμων, παρμένα (και) από μια συζήτηση που κάναμε πρόσφατα στη Λεξιλογία.

donato-creti

Μέγας Αλέξανδρος του Ντονάτο Κρέτι (1671-1749)

Η στήλη έκανε διακοπές τον Αύγουστο, με αποτέλεσμα να έχουν μαζευτεί κάμποσες λέξεις που ακούστηκαν αρκετά το προηγούμενο διάστημα και που διεκδικούν την προσοχή μας, διαψεύδοντας τον Ουμπέρτο Έκο που ισχυρίζεται ότι τον Αύγουστο δεν υπάρχουν ειδήσεις. Προς στιγμή σκέφτηκα να αφιερώσω το σημείωμα στο ρωσικό εμπάργκο και στα ροδάκινα, που αντί να διοχετευτούν στη ρωσική αγορά κατέληξαν στις χωματερές προς δόξαν των ευρωπαϊκών μας δεσμεύσεων (έχομεν Ζάλογγα εμείς στην ιστορία μας, είχε πει σε ανάλογη περίσταση ο Παν. Κανελλόπουλος), αλλά τελικά προτίμησα δυο άλλες λέξεις που έμμεσα συνδέονται μεταξύ τους.

Η πρώτη από αυτές δεν είναι κανονική λέξη, είναι ακρώνυμο ή αρκτικόλεξο: πρόκειται για τον Ενιαίο Φόρο Ιδιοκτησίας Ακινήτων, τον ΕΝΦΙΑ, που ήρθε να αντικαταστήσει το χαράτσι κι έχει κάνει πολλούς μικροϊδιοκτήτες ακινήτων να χάσουν τον ύπνο τους, αφού καλούνται να πληρώσουν πολλαπλάσια ποσά. Δόθηκαν κάποιες νεφελώδεις υποσχέσεις για διόρθωση των λαθών, αλλά τίποτα το συγκεκριμένο –και τότε επιστρατεύτηκε ως αντιπερισπασμός το θέμα που θα δώσει τη δεύτερη λέξη του σημειώματός μας, οι ανασκαφές της Αμφίπολης, στον τύμβο του λόφου Καστά, τις οποίες θέλησε κι ο ίδιος ο πρωθυπουργός να… επιβλέψει ελπίζοντας ότι ένα εντυπωσιακό εύρημα θα μπορούσε να αποσπάσει την προσοχή της κοινής γνώμης από την καταστροφική πολιτική του.

Τύμβος και ΕΝΦΙΑ λοιπόν οι δυο σημερινές μας λέξεις. Η μια πανάρχαιη, η άλλη νεόκοπη –τόσο καινούργια που ακόμα δεν έχουμε καταλήξει πώς θα το προφέρουμε το ανοικονόμητο αυτό ακρώνυμο που βάλθηκε να μας ξετινάξει οικονομικά. Κανόνας δεν υπάρχει στον τονισμό των ακρωνύμων· τα περισσότερα τονίζονται στη λήγουσα, όπως άλλωστε και ο προκάτοχος του ΕΝΦΙΑ (Εετηδέ) αλλά είναι και πολλά που τονίζονται στην παραλήγουσα ή την προπαραλήγουσα, ανάμεσά τους κι ένα πολύ ελπιδοφόρο (Σύριζα). Στα περισσότερα δελτία ειδήσεων το ακρώνυμο προφέρεται προπαροξύτονο (ένφια) αλλά πολύς κόσμος το χρησιμοποιεί και ως οξύτονο (ενφιά). Στην παραλήγουσα (ενφία) δεν το τονίζει κανένας, και κρίμα, γιατί συμπίπτει με την προστακτική του πορτογαλικού ρήματος enfiar, που θα μπορούσε να μεταφραστεί, μεταξύ άλλων, «βάλε, χώσε». Να πούμε βέβαια ότι οι φθόγγοι ν και φ δεν συνδυάζονταν καλά στα παλιότερα ελληνικά κι έτσι, ας πούμε, το εν και η φιάλη έδωσαν την εμφιάλωση, αλλά στα νεότερα χρόνια ατόνησε αυτός ο φωνητικός κανόνας, και λέμε π.χ. φανφαρόνος ή κονφορμιστής — οπότε θα δεχτούμε και τον ΕΝΦΙΑ και μακάρι ο μεγαλύτερος καημός μας να ήταν σε ποια συλλαβή τονίζεται.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , , , | 159 Comments »

Περνώντας το Πλατύ Ποτάμι

Posted by sarant στο 7 Σεπτεμβρίου, 2014

platypb56345Όταν παρουσίασα στο ιστολόγιο την ψηφοφορία που διοργάνωσε στις αρχές του καλοκαιριού ο καθηγητής Αντ. Πετρίδης για το καλύτερο νεοελληνικό μυθιστόρημα (τα αποτελέσματα τα βρίσκετε εδώ), έγραψα ότι “παρόμοιες ψηφοφορίες είναι από τερπνές έως  χρήσιμες, δεν βλάφτουν και ίσως να ωφελούν -αν όχι τίποτε άλλο, μας δίνουν την αφορμή να συλλογιστούμε ποια βιβλία δεν έχουμε διαβάσει και ίσως να πάρουμε την απόφαση να διαβάσουμε κάποιο από τα βιβλία του καταλόγου”.

Προς το τέλος του καλοκαιριού, έβαλα σε εφαρμογή εγώ ο ίδιος την παραίνεσή μου, πιάνοντας να διαβάσω το βιβλίο που ήρθε 92ο στην ψηφοφορία, το Πλατύ ποτάμι του Γιάννη Μπεράτη. Χρόνια τώρα το έβλεπα στη βιβλιοθήκη του πατέρα μου να με κοιτάει με μισό μάτι και απέστρεφα ένοχο το βλέμμα. Βλέπετε, το είχα ξαναπιάσει πριν από καμιά εικοσαριά χρόνια, τότε που διάβαζα και ταυτόχρονα έκανα αποδελτίωση ιδιωματικών εκφράσεων, αλλά επειδή δεν είχε πολλές το είχα παρατήσει σχετικά στην αρχή -είναι κιόλας, πρέπει να το πούμε, βιβλίο που ξεκινάει αργά, δεν σε αιχμαλωτίζει με το πρώτο, θέλει να πάρεις το κολάι του -αλλά τότε σ’ αποζημιώνει, όπως κι εμένα μ’ αποζημίωσε αυτή η δεύτερη -και πετυχημένη- προσπάθεια να περάσω το Πλατύ ποτάμι.

Στο Πλατύ ποτάμι ο Μπεράτης αφηγείται τον ελληνοϊταλικό πόλεμο του 1940-41 όπως τον έζησε. Γεννημένος το 1904, ο Μπεράτης πήγε εθελοντής στο αλβανικό μέτωπο, όπου ως ιταλομαθής ανέλαβε τελικά χρέη εκφωνητή, δηλαδή έγραφε προπαγανδιστικά κείμενα που τα εκφωνούσε από την πρώτη γραμμή για να υπονομεύσει το ηθικό των Ιταλών στρατιωτών. Έγραψα “τελικά”, επειδή για αρκετό διάστημα δεν ήταν καθαρό πώς θα τον αξιοποιούσε το στράτευμα, αυτόν και μερικούς ακόμα ιταλομαθείς εθελοντές, ούτε και το καθεστώς τους ήταν σαφές αφού στο φύλλο πορείας τους έγραφε απλώς ότι “δύναται να μεταφέρει αποσκευάς αξιωματικού” αλλά δεν ανέφερε τον βαθμό τους -τελικά υπηρέτησε ως ανθυπασπιστής.

Δεν έχει σώμα με σώμα μάχες η αφήγηση του Μπεράτη, ούτε σκηνές ωμού ρεαλισμού. Βέβαια, ο πόλεμος κάνει πάντοτε αισθητή την παρουσία του, ακόμα από τις πρώτες σελίδες, με έναν βομβαρδισμό της Θεσσαλονίκης (διαβάστε εδώ το πολύ χαρακτηριστικό αυτό απόσπασμα, από τον παλιό μου ιστότοπο), αλλά περισσότερο παρακολουθούμε τις απεγνωσμένες προσπάθειες του αφηγητή αρχικά να βρει αντικείμενο δουλειάς και στη συνέχεια, όταν του έχει ανατεθεί η αποστολή του, να φτάσει στην πρώτη γραμμή κουβαλώντας με τα μουλάρια ένα σωρό ανοικονόμητα κιβώτια με τον απαραίτητο μεγαφωνικό εξοπλισμό. Και μόλις φτάσει και μπορέσει επιτέλους να κάνει την πρώτη του πετυχημένη εκπομπή, έρχεται η γερμανική επίθεση και η υποχώρηση, η σύμπτυξη του μετώπου, τέλος η υπογραφή της συνθηκολόγησης και η επιστροφή κακήν κακώς, καθώς κάθε έννοια πειθαρχίας έχει εξαφανιστεί και οι περισσότεροι σπεύδουν να βρουν ένα οποιοδήποτε μέσο για να γυρίσουν μια ώρα αρχύτερα στα σπίτια τους και μόνο η αίσθηση της αξιοπρέπειας σε κρατάει.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in 1940-41, Λεξικογραφικά, Πρόσφατη ιστορία, Παρουσίαση βιβλίου, Φρασεολογικά, Φιλολογία | Με ετικέτα: , , , , , , | 73 Comments »

Αντιρατσιστικά μεζεδάκια

Posted by sarant στο 6 Σεπτεμβρίου, 2014

Ο τίτλος του σημερινού άρθρου δεν αναφέρεται στο περιεχόμενό του, αλλά στο ότι γράφονται ενώ στη Βουλή συζητιέται το αντιρατσιστικό νομοσχέδιο (για το οποίο γράψαμε χτες). Βέβαια, τα περισσότερα από τα μεζεδάκια της πιατέλας δεν είναι αλιευμένα από την κοινοβουλευτική συζήτηση του νομοσχεδίου αλλά δεν πειράζει.

Πάντως, έχουμε και μεζεδάκια από τη συζήτηση του αντιρατσιστικού. Για παράδειγμα, άκουσα τον ανεξάρτητο (πρώην ΝΔ) βουλευτή Κασαπίδη, ο οποίος επιστράτευσε τον απόστολο Παύλο για να χαρακτηρίσει ανώμαλους τους ομοφυλόφιλους, ενώ αποκάλεσε “εξέχων προσωπικότητα” τον υπουργό Δικαιοσύνης. Παρατήρησα επίσης αγαστή σύμπνοια του Άδωνη Γεωργιάδη, του κοινοβουλευτικού εκπροσώπου της ΧΑ κ. Ματθαιόπουλου και του ομολόγου του των Ανέλ κ. Καπερνάρου στην υπεράσπιση του όρου λαθρομετανάστης -ο τελευταίος μάλιστα ισχυρίστηκε ότι οι Έλληνες μετανάστες ουδέποτε υπήρξαν παράνομοι, αγνοώντας προφανώς ότι οι πρώτες εμφανίσεις των όρων “λαθρομετανάστης” και “λαθρομετανάστευση” στην ελληνική γλώσσα αφορούσαν, ακριβώς, Έλληνες μετανάστες προς την Αμερική.

Τέλος, ο (και αντιπρόεδρος της Βουλής) κ. Αναστάσιος Νεράντζης μάλλον κερδίζει το βραβείο της χαμέρπειας, αφού έσπευσε να εξομοιώσει την ομοφυλοφιλία με την κτηνοβασία και την παιδοφιλία. Αν το μεταφέρω σωστά, είπε: Υπάρχουν κόμματα στην Ολλανδία που αναγνωρίζουν την παιδοφιλία. Τι θα κάνουμε θα το υιοθετήσουμε και εμείς; Υπάρχουν επίσης και οίκοι ανοχής που επιτρέπουν την κτηνοβασία. Τι θα κάνουμε θα το υιοθετήσουμε και εμείς; Ε λοιπόν, το σύμφωνο συμβίωσης δεν μπορεί να βρει θέση σε εμάς. Μέχρι πού θα φτάσουμε για την πρόοδο;

Ο κ. Νεράντζης παραπληροφορεί. Δεν υπάρχουν κόμματα στην Ολλανδία που αναγνωρίζουν την παιδοφιλία. Είχε γίνει προσπάθεια να ιδρυθεί ένα τέτοιο κόμμα, το 2006, αλλά δεν συγκέντρωσε τις υπογραφές που ήταν απαραίτητες για να πάρει μέρος στις εκλογές και από το 2010 το κόμμα, που μόνο τρία μέλη του είχαν εμφανιστεί, έπαψε να ισχύει με απόφαση Δικαστηρίου (περισσότερα εδώ). Το θλιβερό είναι ότι πρώτη (μεταξύ των πολιτικών) πλάσαρε τον άθλιο αυτό μύθο η Λιάνα Κανέλλη (όπως και τόσους άλλους, ακούω κάποιον να λέει).

* Κατά σύμπτωση, τα περί παιδοφιλίας και κτηνοβασίας σε Ολλανδία και Γερμανία τα είχε αναφέρει πρόσφατα και ο βουλευτής Νικ. Νικολόπουλος, αυτός που πριν από καμιά δεκαριά μέρες ρεζίλεψε τη χώρα μας σε όλη την Ευρώπη.

* Και περνάμε τώρα στα… εξωκοινοβουλευτικά μεζεδάκια μας, ξεκινώντας με Χρήστο Γιανναρά, ο οποίος τις προάλλες σύστησε στους αναγνώστες του να διαβάσουν “το μελέτημα του Hering Gannard, «Oικουμενικό Πατριαρχείο και Eυρωπαϊκή Πολιτική 1620 – 1638» (Eκδόσεις MIET)”. Με τη διαφορά ότι αν το αναζητήσουν με βάση το ονοματεπώνυμο του συγγραφέα δεν θα το βρουν, διότι στην πραγματικότητα λέγεται Gunnar Hering, ή τέλος πάντων λεγόταν πριν αφήσει τον μάταιο τούτο κόσμο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βουλή, Δικαιώματα, Μαργαριτάρια, Μεζεδάκια, Φωτογραφίες | Με ετικέτα: , , , | 142 Comments »

 
Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 7,788 other followers