Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Η “ομηρική ελληνική γλώσσα” και ο κ. Π. Χαϊκάλης

Posted by sarant στο 20 Οκτωβρίου, 2014

Όσοι ασχολούνται με τους ιντερνετικούς μύθους, γλωσσικούς και άλλους, ξέρουν ότι η διάδοσή τους συνήθως γίνεται σε κύματα. Ξεσπάει ένα πρώτο κύμα, ύστερα ο μύθος παύει να ακούγεται για κάμποσους μήνες, αργότερα (π.χ. σε ένα χρόνο) έρχεται ένα δεύτερο κύμα και ούτω καθεξής. Το κάθε νέο κύμα το καταλαβαίνουμε επειδή ξαφνικά δυο και τρεις φίλοι μάς στέλνουν μέιλ ή κάνουν σχόλια στο Φέσμπουκ δίνοντας το λινκ προς τη σελίδα που περιέχει τον μύθο.

Χρειάζονται πολλοί για να ξεσπάσει ένα νέο κύμα διάδοσης του μύθου, αλλά καμιά φορά φτάνει και ένας, αν είναι διάσημος. Έτσι, χτες το πρωί, κυριακάτικα, ο καλός ηθοποιός αλλά και βουλευτής των ΑΝΕΛ Παύλος Χαϊκάλης προκάλεσε, μόνος του, ένα νέο κύμα διάδοσης ενός ηλίθιου γλωσσικού μύθου, με ένα αθώο τιτίβισμα, με το οποίο διαφήμιζε ένα κείμενο με τίτλο “Η ομηρική ελληνική γλώσσα: Αυτό το κείμενο διαδώστε το παντού και σε κάθε περίπτωση φυλάξτε το!“. Κι επειδη ο δημοφιλής κ. Χαϊκάλης έχει πάμπολλους “ακόλουθους”, το ηλιθιούργημα διαδόθηκε και αρκετοί φίλοι με ρώτησαν τη γνώμη μου για το κείμενο που προωθούσε ο κ. Χαϊκάλης, οπότε άλλαξα σχέδιο και ανέβαλα για άλλη φορά το κείμενο που ετοίμαζα, και αντ’ αυτού παρουσιάζω ένα παλιότερο κείμενό μου, ξαναδουλεμένο, που απαντάει ακριβώς στο κείμενο περί “ομηρικής ελληνικής γλώσσας”.

Διότι, βλέπετε, το κείμενο του κ. Χαϊκάλη δεν βλέπει για πρώτη φορά το φως της διαδικτυακής δημοσιότητας. Αλλά όταν λέω “του κ. Χαϊκάλη” ασφαλώς κάνω φραστική οικονομία. Το κείμενο δεν είναι δικό του, δεν το έγραψε ο ίδιος, απλώς του το έστειλε κάποιος ή κάπου το συνάντησε, του άρεσε και το προώθησε. Όπως θα προσπαθήσω να δείξω παρακάτω, πρόκειται για μια αρμαθιά από εξωφρενικές μπαρούφες, που δεν έχουν καμιά απολύτως επιστημονική βάση, αλλά δεν έχω την απαίτηση από τον κ. Χαϊκάλη, που απ’ όσο ξέρω δεν έχει κάνει κάποιες ειδικές σπουδές, να το διακρίνει αυτό με βεβαιότητα. Θα είχα ίσως την απαίτηση να μην αναπαράγει άκριτα διάφορα πράγματα που δεν μπορεί να τα ελέγξει (βουλευτής είναι, στο κάτω κάτω, έχει κάποια ευθύνη), αλλά ξέρουμε καλά ότι όταν το ανεπιβεβαίωτο δημοσίευμα λέει πράγματα που ακούγονται ευχάριστα στ’ αυτί μας, τότε η κριτική και ελεγκτική μας διάθεση μειώνεται κατακόρυφα -την ψιλή κρησάρα την κατεβάζουμε από το ψηλό ντουλάπι μόνο όταν όσα διαβάζουμε μας ενοχλούν.

Έλεγα λοιπόν ότι το κείμενο περί ομηρικής ελληνικής γλώσσας κυκλοφορεί εδώ και κάμποσα χρόνια στο Διαδίκτυο. Ένα πρώτο κύμα είχαμε γνωρίσει το 2006, οπότε και είχα γράψει ένα άρθρο στον ιστότοπό μου, που αργότερα το συμπεριέλαβα στο βιβλίο μου “Γλώσσα μετ’ εμποδίων”.  Νέο κύμα είχαμε το 2008, άλλο ένα το 2011 και μετά το 2013 και το σημερινό.

Το κείμενο είναι βασισμένο σε “μελέτη” της “ομογενούς καθηγήτριας Αναστασίας Γονέου” και ξεκινάει με ένα σύντομο προοίμιο, στο οποίο μαθαίνουμε ότι στην Ελλάδα έχουν διασωθεί προκατακλυσμιαία μνημεία (διότι αυτό τεκμαίρεται από τη διατύπωση: ακόμα κι αν ΔΕΝ ΕΙΧΕ διασωθεί κανένα προκατακλυσμιαίο μνημείο -άρα, κάποιο διασώθηκε!).

Στη συνέχεια, περνάμε στο ψητό, δηλαδή σε περίπου 60 αγγλικές λέξεις, πολλές από αυτές κοινότατες, οι οποίες σύμφωνα με την ερευνήτρια έχουν ελληνική αρχή και δη ομηρική. Δεν θα παρουσιάσω όλα τα ευρήματα, μπορείτε άλλωστε να τα δείτε μόνοι σας, παρά μια ανθολόγηση των πιο διασκεδαστικών ή χαρακτηριστικών περιπτώσεων:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Γκας Πορτοκάλος, Γλωσσικοί μύθοι, Επαναλήψεις, Επικαιρότητα, Ετυμολογικά | Με ετικέτα: , , | 164 Comments »

Ένα αγόρι κοιτάζει φωτογραφίες…

Posted by sarant στο 19 Οκτωβρίου, 2014

Το βιβλίο του Γιώργου Κοτζιούλα “Πικρή ζωή” που κυκλοφόρησε στις αρχές του χρόνου το έχω ήδη παρουσιάσει εδώ, όταν είχα αναδημοσιεύσει ένα μοιρολόι του Κοτζιούλα για τον “ταχυδρόμο που χάθηκε στις στράτες”, δηλαδή τον Κώστα Κοτζιούλα, τον πατέρα του ποιητή. Πολύ δυνατό ήταν το κομμάτι εκείνο, και γι’ αυτό το είχα διαλέξει, αλλά δεν είναι απόλυτα αντιπροσωπευτικό των περιεχομένων του βιβλίου, μια και η Πικρή ζωή περιέχει κυρίως πεζογραφήματα. Οπότε σήμερα σκέφτομαι να βάλω ένα απόσπασμα από το ομώνυμο πεζογράφημα, την “Πικρή ζωή”, που το έγραψε ο Κοτζιούλας στα 1941, ύστερα από παράκληση της λογοτέχνισσας Έλλης Παπαδημητρίου, που σε αυτήν και το αφιερώνει.

Η Πικρή ζωή είναι αφήγημα με αυτοβιογραφικό χαρακτήρα -διόλου παράξενο σε έναν λογοτέχνη που διαρκώς αυτοβιογραφόταν, κάτι που επισημαίνεται πειστικά στο βιβλίο που ετοιμάζει η φίλη Αθηνά Βογιατζόγλου για τον Κοτζιούλα, και στο οποίο έχω κι εγώ μια μικρή ανάμιξη. Όπως και το ήδη δημοσιευμένο “Από μικρός στα γράμματα”, περιέχει παιδικές αναμνήσεις του Κοτζιούλα, όμως με τη διαφορά ότι δεν είναι εστιασμένο αποκλειστικά στα έργα και τις ημέρες του μαθητή Κοτζιούλα όπως εκείνο αλλά έχει πολύ ευρύτερη σκόπευση καθώς εξιστορεί και συμβάντα που έγιναν πριν ο ίδιος γεννηθεί ή που δεν είχαν τον ίδιο πρωταγωνιστή, παραθέτει βινιέτες συχωριανών του ή σχολιάζει γενικά τη ζωή στο χωριό, έχει δηλαδή πολύ ευρύτερη οπτική. Κάνω μάλιστα την εικασία (χωρίς να έχω κάποιο στοιχείο που να την υποστηρίζει) πως ο Κοτζιούλας σταμάτησε κάπως απότομα τη συγγραφή τον Μάιο του 1941 εξαιτίας της γερμανικής κατοχής, και πως αν δεν ήταν η κατοχή που άλλαξε βίαια τα δεδομένα της ζωής του θα συνέχιζε την αφήγηση σε πολύ περισσότερες σελίδες (αν και ήδη το υπάρχον κείμενο ξεπερνάει τις 120).

Το απόσπασμα που διάλεξα να παρουσιάσω (υπάρχουν κι άλλα πολλά που είναι πολύ αξιόλογα και προσφέρονται για χωριστή αναδημοσίευση) περιστρέφεται γύρω από τις φωτογραφίες. Θυμίζω ότι ο Κοτζιούλας γεννήθηκε το 1909, άρα ήταν γύρω στα 9 με 12 όταν έγιναν αυτά που περιγράφει.

Με αστερίσκο σημειώνω κάποιες δύσκολες λέξεις που τις εξηγώ στο τέλος -αν αφήσω καμία, ρωτάτε.

Μια από τις μεγαλύτερες χαρές των παιδικών μου χρόνων είταν να μαζεύω στπν κατοχή μου φωτογραφίες.

Πριν φύγει ο θείος μου για το στρατό δεν είχαμε στο σπίτι μας ούτε μια φωτογραφία. Μονάχα ξενιτεμένοι στέλναν απ’ αυτές, ξενιτεμένοι που έλειπαν χρόνια απ’ τους δικούς των, σε μέρη μακρινά, κι εμείς δεν είχαμε κανέναν τέτιον ακόμα. Οι άλλοι, που δεν κουνούσαν απ’ τον τόπο, δεν είχαν σκεφτεί ποτέ τους να φωτογραφιστούν. Αργότερα μόνο άρχισε να παρουσιάζεται στα πανηγύρια μας ένας φωτογράφος απ’ τ’ αντικρινά χωριά και τότε αποτόλμησαν να σταθούν πρώτες μπρος στο φακό οι γυναίκες των οικογενειών που μεγαλοπιάνουνταν κι αρχοντοφέρνανε, πρωτοπόρες σε όλα του χωριάτικου πολιτισμού.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Αναμνήσεις, Φωτογραφίες | Με ετικέτα: , , , | 29 Comments »

Αργυρώνητα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 18 Οκτωβρίου, 2014

 

Δυο πεντασύλλαβες λέξεις ακούστηκαν αρκετά μέσα στη βδομάδα που πέρασε, αφενός ότι ένα μέρος της επιδότησης που εισπράττουν τα πολιτικά κόμματα θεωρήθηκε βάσει τροπολογίας “ακατάσχετο” και αφετέρου ότι οι βουλευτές είναι ή δεν είναι ‘αργυρώνητοι’ (για τις αρκούδες στο δάσος δεν ακούστηκε τίποτα). Μια και χτες έγραψα άρθρο για την πρώτη από αυτές τις λέξεις, τα σημερινά μεζεδάκια βαφτίζονται από τη δεύτερη -ενώ αν είχα χτες μιλήσει για τη λέξη ‘αργυρώνητος’ σήμερα θα σερβίριζα ‘ακατάσχετα’ μεζεδάκια.

Πάντως, τα μεζεδάκια μας δεν έχουν άμεση σχέση με καμιά από τις δυο λέξεις, αυτό να λέγεται.

* Ακούγοντας τη ραδιοφωνική μετάδοση του ποδοσφαιρικού αγώνα Φινλανδίας-Ελλάδας σημείωσα δυο μικρογλωσσικά.

Καταρχάς, προς το τέλος, όταν ο προπονητής έκανε και την τρίτη αλλαγή, ο εκφωνητής της Nova Sport FM είπε ότι “ρίχνει όλα τα όπλα στη φαρέτρα ο Ρανιέρι”. Δεν μου φαίνεται σωστή η μεταφορά. Τα όπλα είναι στη φαρέτρα, άρα τα βγάζει κανείς όταν θέλει να τα χρησιμοποιήσει.

Και πιο πριν, όταν ο Βύντρα έκανε μια λαθεμένη πάσα, ο εκφωνητής είπε “Ο Βύντρα λανθάνει”. Όχι όμως. Το “λανθάνω” δεν σήμαινε “κάνω λάθος” ούτε στα αρχαία ελληνικά, ούτε στα νέα, όπου σημαίνει “βρίσκομαι κρυμμένος, χωρίς να εκδηλώνομαι” (π.χ. στο τάδε ποίημα λανθάνει μια μελαγχολική διάθεση). Μπορούμε επίσης να πούμε ότι ο τάδε στίχος είναι από ποίημα που λανθάνει, δηλαδή δεν το έχουμε βρει. Σε κάθε περίπτωση όμως, δεν σημαίνει “κάνω λάθος”. Ίσως σκεφτόταν το “σφάλλει” ο εκφωνητής, αλλά πόσο πιο απλό θα ήταν να πει “κάνει λάθος” -εκτός πια αν παίζει ποδόσφαιρο με φράκο!

* Φίλος διαβάζει στο οπισθόφυλλο ενός βιβλίου που πρόσφατα εκδόθηκε από τις καλές εκδόσεις Αλεξάνδρεια (και που υπάρχει και εδώ) ότι “Τα παραδείγματά του απορρέουν από τα πιο διαφορετικά πεδία – από την αυτοβιογραφία ώς την υψηλή θεωρία, από το κρίκετ ώς τη στατιστική κι από τον οικισμό Ταμίλ Ναντού ώς τη Σίλικον Βάλεϋ”.

Και με ρωτάει: αυτό είναι πατάτα ή ξέρουν κάτι που δεν το ξέρουμε; Δεδομένου ότι Ταμίλ Ναντού λέγεται μια από τις ομόσπονδες πολιτείες της Ινδίας, με καμιά εξηνταριά εκατομμύρια πληθυσμό, τείνω προς την πατάτα, αλλά ελπίζω να κάνω λάθος. Πάντως, και χωρίς να το θεωρώ λάθος, εγώ δεν θα έλεγα ότι τα παραδείγματα “απορρέουν” από κάπου, αλλά “είναι αντλημένα/παρμένα” από τον τάδε ή τον δείνα τομέα. Στα μάτια τα δικά μου, το παράδειγμα το διαλέγουμε, δεν έρχεται μόνο του να μας βρει.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Μαργαριτάρια, Μεζεδάκια, Το είπε/δεν το είπε, Φάρσες | Με ετικέτα: , , , , | 209 Comments »

Ακατάσχετα

Posted by sarant στο 17 Οκτωβρίου, 2014

117Το χτεσινό πρωτοσέλιδο της Εφημερίδας των Συντακτών είχε ένα ωραίο λογοπαίγνιο: Ακατάσχετη πρόκληση, που δίνει και την αφορμή για το σημερινό μας άρθρο, όχι μόνο επειδή το ιστολόγιό μας αγαπάει τα λογοπαίγνια αλλά και επειδή ο όρος “ακατάσχετος” έχει αρκετό γλωσσικό ενδιαφέρον.

Ο λογοπαικτικός τίτλος βέβαια στηλιτεύει την τροπολογία που ψήφισε χτες η συγκυβερνητική πλειοψηφία, σύμφωνα με την οποία το 40% της κρατικής επιχορήγησης προς τα πολιτικά κόμματα είναι ακατάσχετο, δηλαδή δεν μπορεί να κατασχεθεί από τις τράπεζες σε περίπτωση που τα κόμματα φανούν ασυνεπή στην εξυπηρέτηση των δανείων τους και στις άλλες υποχρεώσεις τους. Η ρύθμιση είναι βέβαια σκανδαλώδης, διότι είναι φωτογραφική: δεν έχουν όλα τα κόμματα επαχθείς δανειακές υποχρεώσεις, αλλά μόνο, και ακριβώς, τα δύο κόμματα της συγκυβέρνησης -δηλαδή, νομοθετούν για τον εαυτό τους. Η είδηση έκανε αλγεινή εντύπωση, ιδίως σε αντιδιαστολή με τη μεταχείριση που έχουν οι πολίτες από τις τράπεζες -κατά σύμπτωση στο χτεσινοβραδινό δελτίο ειδήσεων αναφέρθηκε η περίπτωση ενός πατέρα από τη Ρόδο που επιχείρησε να αφήσει το μικρό παιδί του να το φροντίσει η Εφορία, όταν διαπίστωσε ότι από τον υποτίθεται ακατάσχετο λογαριασμό του είχαν δεσμευτεί τα 300 ευρώ με τα οποία υπολόγιζε να το συντηρήσει -είχε παραλείψει να τον ανανεώσει, ό,τι κι αν σημαίνει αυτό.

Πράγματι, πριν από μερικούς μήνες ακούστηκε και πάλι η λέξη “ακατάσχετος” αρκετά, όταν οι φορολογούμενοι είχαν κληθεί να δηλώσουν ποιος τραπεζικός λογαριασμός τους (ένας μόνο) θα είναι ακατάσχετος μέχρι ένα ορισμένο ποσό. Τότε, πολλοί φίλοι είχαν εκφράσει την έκπληξή τους για αυτη τη χρήση, μερικοί μάλιστα τη θεώρησαν και γλωσσικό λάθος, μαργαριτάρι, μεζεδάκι με την ορολογία του ιστολογίου. Αλλά δεν είχαν δίκιο. Στην περίπτωση της λέξης “ακατάσχετος” έχουμε τη σύγκρουση ανάμεσα σε δυο σημασίες, που είναι και οι δυο καταγραμμένες και λεξικογραφημένες, αλλά η μία από αυτές είναι ευρύτερα γνωστή ενώ η άλλη βρίσκεται κρυμμένη στα βαριά σεντούκια της ειδικής ορολογίας ενός κλάδου, γνωστή μόνο στους μυημένους. Αν συμβεί ποτέ, για κάποιο λόγο, ν’ ανοίξει το σεντούκι και να βγει ο όρος και να εκτεθεί στη βιτρίνα της επικαιρότητας, όσοι ξέρουν μόνο την ευρέως διαδεδομένη σημασία παραξενεύονται -και με το δίκιο τους.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γραμματική, Επικαιρότητα, Ιστορίες λέξεων, Λογοπαίγνια | Με ετικέτα: , , , , | 180 Comments »

Δεν βυθίζω φριχτά γκλομπ ψύξης! (Τα πάντα γύρω από τα παντογράμματα)

Posted by sarant στο 16 Οκτωβρίου, 2014

 

Το σημερινό άρθρο είναι επανάληψη παλιότερου ή μάλλον επανάληψη και συγχώνευση τεσσάρων παλιών άρθρων, που είχαν δημοσιευτεί στο ιστολόγιο τις (πολύ) πρώτες εβδομάδες της ύπαρξής του -και επειδή σήμερα έχουμε αρκετά περισσότερους αναγνώστες απ’ό,τι τον Μάρτιο του 2009, υποθέτω ότι αρκετοί δεν έχετε διαβάσει τα παλιά άρθρα. Δεν αποκλείεται μάλιστα κάποιοι να θέλετε να δοκιμάσετε την τύχη σας στην κατασκευή παντογραμμάτων, αν και σας προειδοποιώ ότι τα ρεκόρ που έχουμε ήδη πετύχει είναι δυσκολοκατάρριπτα.

Τι είναι τα παντογράμματα; θα ρωτήσετε. Όταν πρωτοδημοσιεύτηκαν τα άρθρα στο ιστολόγιο, η λέξη, που είναι απόδοση του ελληνογενούς αγγλικού όρου pangram, δεν γκουγκλιζόταν καν, αλλά σήμερα έχει αποκτήσει ακόμα και σελίδα στη Βικιπαίδεια. Παντόγραμμα λοιπόν είναι μια πρόταση στην οποία εμφανίζονται όλα τα γράμματα ενός αλφαβήτου, τουλάχιστον από μία φορά το καθένα, για παράδειγμα η αγγλική πρόταση The quick brown fox jumps over the lazy dog, που ίσως θα την έχετε συναντήσει, αφού χρησιμοποιείται συχνά στις σελίδες που επιδεικνύουν καινούργιες γραμματοσειρές.

Πράγματι, τα παντογράμματα, πέρα από την ψυχαγωγική αξία τους, είναι χρήσιμα και στην τυπογραφία και την ηλεκτρονική έκδοση, τον σχεδιασμό γραμματοσειρών κτλ.  αφού παρουσιάζουν όλα τα γράμματα του αλφαβήτου. Άλλοτε η απαίτηση είναι να περιλαμβάνουν απλώς όλα τα γράμματα, άλλοτε προστίθεται η απαίτηση να παρουσιάζουν και τα διακριτικά σημεία του αλφαβήτου.

Το διάσημο αγγλικό παντόγραμμα για την πηδηχτούλα αλεπού έχει συνολικά 37 γράμματα, δηλαδή δεν είναι και πολύ “οικονομικό” αφού το αγγλικό αλφάβητο έχει 26 γράμματα. Όμως είναι εύκολο να το απομνημονεύσεις, ενώ τα πιο οικονομικά παντογράμματα είναι ελαφρώς τραβηγμένα από τα μαλλιά, π.χ.:

Cwm fjord bank glyphs vext quiz, το οποίο είναι μεν τέλειο (26 γράμματα) αλλά δεν βγάζει νόημα και θέλει μετάφραση (Carved symbols in a mountain hollow on the bank of an inlet irritated an eccentric person, λέει η Βικιπαίδεια).

Πολύ καλό είναι και το γαλλικό Portez ce vieux whisky au juge blond qui fume, αλεξανδρινός στίχος, κι αυτό με 37 γράμματα αν μέτρησα καλά.

Μια ενδιαφέρουσα και γουστόζικη (τουλάχιστον για κάποιους) άσκηση είναι να προσπαθήσει κανείς να φτιάξει παντογράμματα με όσο το δυνατόν λιγότερα γράμματα, προτάσεις που να έχουν όλα τα γράμματα του αλφαβήτου και να βγάζουν νόημα, έστω κι αν χρειαστεί να τις τραβήξουμε (λίγο) από τα μαλλιά.

Στα ελληνικά, ένα παντόγραμμα που το βρίσκει κανείς και στη Βικιπαίδεια, είναι το Ξεσκεπάζω την ψυχοφθόρο βδελυγμία, που έχει 30 γράμματα, πολύ κοντά στα 24 που είναι το απόλυτο μίνιμουμ του ελληνικού αλφαβήτου (θα προσπεράσουμε την έλλειψη του τελικού ς, θα ζητήσουμε τα 24 κεφαλαία γράμματα).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Γλωσσικά ευτράπελα, Ψυχαγωγικά | Με ετικέτα: , , | 143 Comments »

Χωρίς ταμπού;

Posted by sarant στο 15 Οκτωβρίου, 2014

Τις προάλλες,  ο Εμανουέλ Μακρόν, ο Γάλλος υπουργός Οικονομικών του τελευταίου ανασχηματισμού, κάτι ανάλογο με τον Στουρνάρα και τον Χαρδούβελη αφού είναι μη εκλεγμένος τεχνοκράτης, προκάλεσε αίσθηση με δηλώσεις του, ότι πρέπει να επανεξετασθεί το θέμα της κοινωνικής ασφάλισης και ειδικά των επιδομάτων ανεργίας, “χωρίς ταμπού“. Η είδηση μάλλον δεν είναι τόσο σημαντική, και απ’ όσο γκουγκλίζω δεν βλέπω να έχει δημοσιευτεί στο ελληνικό Διαδίκτυο, όμως μου δίνει την αφορμή να λεξιλογήσω πάνω σ’ αυτή τη λέξη, κάτι που είχα παλιότερα αναφέρει σαν ενδεχόμενο, στο άρθρο που είχα αφιερώσει στη λέξη φετίχ, άλλη μια λέξη που επίσης παραπέμπει σε πρωτόγονους, ας πούμε, πολιτισμούς, και που συχνά αναφέρεται μαζί με το ταμπού, όπως επίσης και η λέξη τοτέμ για την οποία δεν ξέρω αν έχω αρκετό υλικό που να μπορεί να στηρίξει χωριστό άρθρο.

Το ταμπού, σύμφωνα με το λεξικό, έχει τρεις σημασίες. Καταρχάς, το ιερό ή μιαρό πρόσωπο ή πράγμα που στις πρωτόγονες θρησκείες απαγορεύεται η επαφή μαζί του, ή ακόμα και η αναφορά του, και από εκεί  έχουμε τη δεύτερη σημασία, όπου ταμπού είναι πρόσωπο ή θεσμός εναντίον του οποίου δεν επιτρέπεται να ασκήσουμε κριτική ή να τον προσαρμόσουμε στα δεδομένα της σύγχρονης εποχής. Και, μεταφορικά, στην τρίτη σημασία της λέξης, ταμπού είναι οτιδήποτε δεν επιτρέπεται να γίνεται αντικείμενο συζητήσεων, για ηθικοθρησκευτικούς λόγους, ή θεωρείται απαγορευμένο, π.χ: Θέματα γύρω από τις σχέσεις των δύο φύλων έπαψαν να αποτελούν ταμπού.

Στα ελληνικά η λέξη πρέπει να ήρθε από τα γαλλικά μάλλον (tabou) παρά από τα αγγλικά (taboo), αλλά βέβαια η απώτερη καταγωγή της λέξης βρίσκεται σε γλώσσες του Ειρηνικού ωκεανού, πιθανώς της Τόνγκας. Ο πλοίαρχος Κουκ, που εξερεύνησε αυτές τις περιοχές, έγραψε το 1777 για τους ιθαγενείς της Τόνγκας: Not one of them would sit down, or eat a bit of any thing…. On expressing my surprise at this, they were all taboo, as they said; which word has a very comprehensive meaning; but, in general, signifies that a thing is forbidden. Αυτή είναι η πρώτη εμφάνιση της λέξης στην αγγλική γλώσσα. Στην τοπική γλώσσα, tapu θα πει ιερό. Κι έτσι, καθώς έχει εξωτική προέλευση στα ελληνικά, το ταμπού δεν έχει φυσικά καμιά σχέση με άλλες ελληνικές λέξεις που αρχίζουν από τις ίδιες συλλαβές, σαν το ταμπούρι ή το ταμπούρλο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ανθρωπολογία, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , , , , | 222 Comments »

Οι ελληνικές φράουλες

Posted by sarant στο 14 Οκτωβρίου, 2014

Για να ευλογήσω λίγο τα γένια μου, θυμίζω ότι στις 4 Νοεμβρίου, μέρα Τρίτη, θα παρουσιάσω το βιβλίο μου “Οπωροφόρες λέξεις”, στους “Αμμωνίτες”, Κέντρο ΓΑΙΑ, Όθωνος 100 Κηφισιά, σε εκδήλωση των Φίλων Μουσείου Γουλανδρή. Και σαν πρόγευση της μελλοντικής εκείνης παρουσίασης, σκέφτομαι σήμερα να παρουσιάσω ένα κεφάλαιο από το βιβλίο. Βέβαια τα περισσότερα κεφάλαιά του έχουν ήδη παρουσιαστεί από το ιστολόγιο -και ωφελήθηκαν πολύ από αυτή την πρώτη δημοσίευση, αφού μπόρεσα και λάθη να διορθώσω αλλά και τα καλύτερα σχόλια να ενσωματώσω, οπότε στο βιβλίο είναι πολύ βελτιωμένα. Πάντως, έχουν μείνει αδημοσίευτα κάμποσα κεφάλαια και σήμερα θα παρουσιάσω ένα από αυτά, ένα από τα μικρότερα κεφάλαια του βιβλίου, για ένα περιφρονημένο φρούτο. Εδώ προσθέτω μερικά πράγματα, λινκ και άλλα, και κάνω και κάποιες αλλαγές τεχνικού, ας πούμε, χαρακτήρα.

koumaraΜιλώντας για ελληνικές φράουλες δεν εννοούμε βέβαια τις φράουλες που καλλιεργούνται στην Ελλάδα, στα ματωμένα θερμοκήπια της Μανωλάδας. Δεν κυριολεκτεί ο τίτλος, ούτε  ξέρω αν είναι δόκιμος αυτός ο χαρακτηρισμός, πάντως τον χρησιμοποιούσαν οι πλανόδιοι που τα μάζευαν από Πεντέλη και Πάρνηθα και τα πουλούσαν στην Αθήνα κάθε φθινόπωρο εκεί γύρω στα 1920, όπως τουλάχιστον διαβάζω σε εφημερίδες της εποχής. Εννοώ τα κούμαρα, που μπορούμε να τα θεωρήσουμε αυτόχθονα καρπό, αφού είναι από πολύ παλιά μαζί μας: σπόροι τους έχουν βρεθεί στη νεολιθική Λέρνα.

Στο άρθρο που αφιέρωσα στη φράουλα, είπαμε ότι οι αρχαίοι τα κούμαρα τα έλεγαν «χαμαικέρασο». Ωστόσο, αυτή ήταν μία μόνο από τις ονομασίες· τα έλεγαν επίσης μιμαίκυλα, ονομασία που έχει επιβιώσει στο διαλεκτικό «μεμαίντζουλα» (στην Κύμη). Αρχαίο είναι και το κόμαρος, ονομασία της κουμαριάς, εξού και το σημερινό όνομα του καρπού.

 

Σήμερα τα κούμαρα είναι καρπός περιφρονημένος, αλλά εξαιτίας της ιστορίας θα τους αφιερώσω ειδικό κεφάλαιο αντί να τα στριμώξω μαζί με τα άλλα φρούτα του δάσους, παρόλο που ποτέ δεν καλλιεργήθηκαν και πάντοτε από το δάσος τον μαζεύαμε. Και οι Άγγλοι επισήμαναν την ομοιότητα με τις φράουλες, γι’ αυτό και τα κούμαρα τα ονομάζουν «tree strawberries», φράουλες του δέντρου, και την κουμαριά strawberry tree, φραουλόδεντρο, όπως άλλωστε και οι Γερμανοί που τη λένε Erdbeerbaum.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά συμπόσια, Ιστορίες λέξεων, Συγκριτικά γλωσσικά, Φρούτα εποχής | Με ετικέτα: , , , , | 155 Comments »

Το ξώπορτο του πρωθυπουργού

Posted by sarant στο 13 Οκτωβρίου, 2014

Αν μου πείτε ότι κακώς ασχολούμαι δεύτερη φορά για το ίδιο θέμα, δηλαδή με τη λέξη “ξώπορτο” που ξεφούρνισε ο πρωθυπουργός κ. Αντώνης Σαμαράς την περασμένη Παρασκευή κατά την ολοκλήρωση της κοινοβουλευτικής συζήτησης για την παροχή ψήφου εμπιστοσύνης στην κυβέρνηση, θα θεωρήσω δικαιολογημένα μεν τα παράπονά σας, αλλά θα σας αντιτείνω ότι για ένα ιστολόγιο που κυρίως λεξιλογεί το θέμα εξακολουθεί να παρουσιάζει ενδιαφέρον, πολύ περισσότερο που δεν είναι λυμένο. Άλλωστε, την πρώτη φορά, στα μεζεδάκια του Σαββάτου, το θέμα το είχα θίξει ακροθιγώς -ή ίσως “ξώπορτα”, μια και αφού δεν ξέρουμε (ακόμα) τι ακριβώς σημαίνει η λέξη δεν αποκλείεται να έχει και αυτή τη σημασία.

Για να πάρουμε τα πράγματα από την αρχή, ο κ. Σαμαράς, σύμφωνα και με την καταγραφή της ομιλίας του, είπε, απευθυνόμενος (φυσικά) προς το κόμμα της αξιωματικής αντιπολίτευσης: Και δεν φτάνουν όλα τα άλλα, κοροϊδεύετε και τον κόσμο. Και το κάνετε με έναν τρόπο ξώπορτο. Η λέξη αυτή προκάλεσε γέλια και επιφωνήματα απορίας, οπότε ο κ. πρωθυπουργός αναφώνησε: Ξώπορτο! Καλά, κανένας δεν είναι από χωριό εδώ πέρα; Δεν υπάρχει κανένας να καταλάβει τι είναι ξώπορτο; Και μετά συνέχισε: Τη μια αρχίζετε μια στροφή στην Εκκλησία. Υποτίθεται! Πήγατε στο ‘Αγιον Όρος. Μέχρι και στο Βατικανό έφτασε η χάρη σας… Αλλά εδώ, στον Αγιασμό, μόλις προχθές, αποφύγατε το σταυρό που σας πρότεινε ο Αρχιεπίσκοπος. Κάντε ό,τι θέλετε, δικαίωμά σας. Τον κόσμο να μη δουλεύετε μόνο

Αν προσπαθήσουμε από τα συμφραζόμενα να καταλάβουμε τι σημαίνει η λέξη, θα δυσκολευτούμε. Πάντως είναι κάτι κακό. Ίσως να σημαίνει “ξεδιάντροπο”.

Αν επιστρατεύσουμε την ετυμολογία της λέξης, που μας δείχνει τάχα την αλήθεια για τη σημασία της, θα δούμε ότι προέρχεται απο τις λέξεις “έξω” και “πόρτα”, αλλά αυτό δεν θα μας διαφωτίσει και πολύ, γιατί η λέξη έχει πάρει μεταφορική σημασία.

Όμως, ο κ. Σαμαράς είχε χρησιμοποιήσει ξανά τη λέξη “ξώπορτο” ή μάλλον το επίρρημά της, “ξώπορτα”, τον Ιούνιο του 2013, στο συνέδριο της Νέας Δημοκρατίας. Τότε είχε πει: “Στην  ΕΡΤ διέπραξαν σφάλματα όλοι όσοι κυβέρνησαν μέχρι τώρα και επωφελήθηκαν ιδιαίτερα όλοι όσοι δεν κυβέρνησαν. Ασφαλώς και το ΠΑΣΟΚ διόριζε και η ΝΔ διόριζε, αλλά, γιατί μ’ αρέσει να τα λέω όλα ξώπορτα, και οι δύο διόριζαν  κυρίως ανθρώπους της αριστεράς“.

Ας προσπεράσουμε τη θηριώδη αντιστροφή της πραγματικότητας κι ας επικεντρωθούμε στη λέξη “ξώπορτα”. Εδώ είναι ολοφάνερο τι σημαίνει: έξω απ’ τα δόντια, με παρρησία, χωρίς υπεκφυγές. Πάντως, είναι κάτι αναντίρρητα θετικό.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Βουλή, Επικαιρότητα, Λεξικογραφικά, Ντοπιολαλιές | Με ετικέτα: , , | 139 Comments »

Τα ποιήματα της μητέρας μου

Posted by sarant στο 12 Οκτωβρίου, 2014

Θα μου συγχωρέσετε σήμερα τον προσωπικό τόνο: το κυριακάτικο φιλολογικό μας άρθρο θέλω να το αφιερώσω στη μητέρα μου, την Αγγελική Πρωτονοταρίου-Σαραντάκου, και τα ποιήματά της -ίσως μάλιστα θάπρεπε από καιρό να το έχω κάνει. Η αφορμή είναι τα προχτεσινά της στρογγυλά γενέθλια. Την ανάρτηση δεν την έβαλα προχτές, αφενός επειδή τη μέρα εκείνη της είχε αφιερώσει άρθρο η αδελφή μου στο δικό της ιστολόγιο, και αφετέρου διότι και σήμερα είναι μια σημαντική επέτειος στη ζωή της μητέρας μου, αφού σαν σήμερα συνέβη το “αμάρτημα της μητρός μου”, που θα έλεγε ο Βιζυηνός.

Στις 12 Οκτωβρίου 1955, επέτειο ξεχασμένη της απελευθέρωσης της Αθήνας, σε πολιτικό κλίμα βαρύ μετά τα σεπτεμβριανά και εξεγερσιακό εξαιτίας του Κυπριακού, η μητέρα μου με άλλη συμφοιτήτριά της, μέλη της παράνομης ΕΠΟΝ, πέταξαν προκηρύξεις στο κέντρο της Αθήνας. Σύλληψη, Μπουμπουλίνας, προφυλάκιση στις φυλακές Αβέρωφ, παραπομπή σε δίκη με τον 509. Ευτυχώς, ίσως επειδή η δίκη έγινε σε προεκλογική περίοδο, η μητέρα μου απηλλάγη λόγω αμφιβολιών (ήταν οι εκλογές του Φεβρουαρίου 1956, στις οποίες η ΕΔΑ είχε συνεργαστεί με τα κεντρώα και φιλελεύθερα κόμματα στην Δημοκρατική Ένωση, που πρώτευσε σε ψήφους αλλά υστέρησε σε έδρες λόγω του ιδιόρρυθμου, ‘τριφασικού’, εκλογικού συστήματος). Έτσι, από την περιπέτεια έμεινε η τρίμηνη προφυλάκιση και βέβαια το ισόβιο φακέλωμα -που έμελλε αργότερα να οδηγήσει στην απόλυση επί δικτατορίας.

Η μητέρα μου έχει εκδώσει τρεις ποιητικές συλλογές: Του έρωτα και του αγώνα (1986), Με την άμπωτη (1989), Εφεδρείες (1994).

Διαλέγω μερικά ποιήματα.

Οι δυο βάρδιες, που, όπως το διατυπώνει εύστοχα η Λένα, περιγράφει πολύ εύστοχα τις γυναίκες της γενιάς της, τις πρώτες επιστημόνισσες που έπρεπε να εφεύρουν, πρώτες εκείνες, μέσα τους και γύρω τους εκείνη την περίφημη ισορροπία μεταξύ της προσωπικής ζωής, της δουλειάς τους, της οικογένειάς τους.
Πιο συχνά, εκείνο που θυσίαζαν ήταν βέβαια η προσωπική τους ζωή…

mama1Οι δυο βάρδιες

Είν’ η ζωή σου εναλλαγή σε δυο οχτάωρα·
κάθε πρωί στο εργαστήριο
μέσα στην άσπρη σου ποδιά, μέσ’ το βενζόλιο και τον αιθέρα.
Δουλειά κι αγώνας και μοναδική σου καταξίωση
έτσι που στάθηκες ορθή μπροστά στον πάγκο σου
και στ’ ανοιχτό βιβλίο.

Το μεσημέρι αλλάζεις σκηνικό:
φοράς τη ρόμπα του σπιτιού κι αρχίζεις
κι από πού να πιάσεις;
Πρέπει να βρούνε φαγητό, σαν θα’ρθουνε
κι ένα χαμόγελό σου να τους περιμένει.

Το εξηνταεννιά σού το΄χαν πει και στην Ασφάλεια:– Και τι μας νοιάζει εμάς, το Κράτος δηλαδή,
αν για το γούστο ή το κόμμα σου,
σκάρωσες ένα τσούρμο κουκουέδες;
Και για τη “δράση” σου γυρεύεις αναγνώριση;
“Κοινωνική Αποστολή”, μας λες, “Κοινωνική ευθύνη”.
Δικιά σου η απόφαση και η ευθύνη!

(Η μητέρα μου, γεννημένη στην Αίγινα, σπούδασε Χημικός και στη δικτατορία απολύθηκε από το πανεπιστημιακό νοσοκομείο όπου δούλευε. Έκανε λοιπόν μικροβιολογικές αναλύσεις στο σπίτι, σε ένα αυτοσχέδιο εργαστήριο στην ταράτσα, κι ύστερα έπιασε δουλειά σε μια ιδιωτική κλινική. Το 1975 επανήλθε στο Αρεταίειο και ακολούθησε ακαδημαϊκή καριέρα μέχρι τη συνταξιοδότησή της).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επετειακά, Πρόσφατη ιστορία, Προσωπικά, Ποίηση, Φωτογραφίες | Με ετικέτα: , , , , | 79 Comments »

Μεζεδάκια (μη) εμπιστοσύνης

Posted by sarant στο 11 Οκτωβρίου, 2014

Καθώς γράφονται τα σημερινά μεζεδάκια, συνεχίζεται στη Βουλή η συζήτηση για την χορήγηση ψήφου εμπιστοσύνης στην κυβέρνηση, μια κίνηση που, όπως έγραψα τις προάλλες, είναι ομολογία της έλλειψης εμπιστοσύνης της κυβέρνησης προς τους βουλευτές της συμπολίτευσης, αφού στη συσπείρωσή τους αποσκοπεί πρώτα και κύρια. Βέβαια, το μόνο αβέβαιο είναι αν κάποιοι ανεξάρτητοι θα ψηφίσουν Ναι και πόσοι θα προτιμήσουν το Παρών από το Όχι. Ωστόσο, η συζήτηση δεν είναι χωρίς ενδιαφέρον -αλλά σήμερα δεν σχολιάζουμε επί της ουσίας, μεζεδάκια κορφολογούμε -και μας πρόσφερε και μερικά τέτοια η τριήμερη συζήτηση. Όχι κατ’ ανάγκη μαργαριτάρια, αλλά αξιοπρόσεκτα από γλωσσική άποψη.

* Για παράδειγμα, δεν θα θεωρήσω μαργαριτάρι τον λαϊκό τύπο “ο ψήφος”, εφόσον έχει λεξικογραφηθεί (ΛΚΝ), τύπο που τον άκουσα αρκετές φορές στην τριήμερη συζήτηση (π.χ. “αυτοί οι ψήφοι”), και τουλάχιστον δύο φορές με τον τύπο “ο ψήφος εμπιστοσύνης” / “στον ψήφο εμπιστοσύνης” (Νάντια Βαλαβάνη και Χρ. Αηδόνης, αντίστοιχα).

* Πρόσεξα ότι ο Κυριάκος Μητσοτάκης, ο οποίος επίσης παρέθεσε Ράμφο στην ομιλία του, αναφέρθηκε επίσης στον “κατά Αϊνστάιν ορισμό της παράνοιας, να επαναλαμβάνεις το ίδιο λάθος, περιμένοντας να έχεις διαφορετικό αποτέλεσμα”. Όπως έχουμε γράψει παλιότερα, αυτό το ρητό το είπε ο Μουφαϊνστάιν, ή τουλάχιστον δεν το είπε ο Αϊνστάιν.

* Από την άλλη πλευρά, η Ντόρα Μπακογιάννη με χαροποίησε επειδή ανέφερε μια παροιμία που δεν την ακούμε συχνά. Θέλοντας να πει ότι δεν υπάρχουν λεφτόδεντρα κτλ. ανέφερε την παροιμία: Ο τζαμπατζής απέθανε κι ο γιος του δεν χαρίζει. Ωστόσο, δεν είναι ακριβώς έτσι η παροιμία. Όπως δείχνει και το δεύτερο σκέλος, το πρώτο σκέλος δεν έχει τζαμπατζή αλλά χαριστή: Ο χαριστής απέθανε κι ο γιος του δε χαρίζει. Ή, ο δανειστής απέθανε κι ο γιος του δε δανείζει -ή, … κι ο γιος του πάει στην Πόλη (έτσι στον Βενετσάνο, Παροιμίες Σαντορίνης) ή: … κι ο γιος του πάει στην Άνδρο (έτσι στον Αγαπητικό της βοσκοπούλας). Με τον τζαμπατζή δεν ταιριάζει το νόημα. Παραλλαγή, χωρίς δεύτερο σκέλος, είναι και το “ο βερεσές απέθανε”.

* Ο τρόμος της διπλής άρνησης ξαναχτύπησε, με θύμα (ή φορέα; ) αυτή τη φορά την βουλευτίνα Άννα Καραμανλή, η οποία είπε (περίπου): “Σε καμιά χώρα, απ’ όσες βρέθηκαν σε ανάλογη θέση, οι δυνάμεις της αντιπολίτευσης επέλεξαν μια τέτοια τακτική”. Ή: σε ουδεμία χώρα επέλεξαν τέτοια τακτική, ή: σε καμιά χώρα δεν επέλεξαν τέτοια τακτική.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Βουλή, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Υποκοριστικά | Με ετικέτα: , , , | 156 Comments »

Αστερίξ, οι πρωταγωνιστές (συνέχεια από χτες)

Posted by sarant στο 10 Οκτωβρίου, 2014

Αν και δεν το συνηθίζω να αφιερώνω δυο συνεχόμενα άρθρα στο ίδιο θέμα, θα κάνω μια εξαίρεση. Παρόλο που υπάρχει φόβος να σας κουράσω, αφού και το πιο εκλεκτό έδεσμα το βαριέσαι όταν το γεύεσαι συχνά, θα το διακινδυνεύσω: το σημερινό άρθρο θα αποτελέσει κατά κάποιον τρόπο συνέχεια του χτεσινού, στο οποίο σχολίασα την περιπέτεια “Ο Αστερίξ στους Βρετανούς”. Συνέχεια προς τα πίσω, πιο σωστά, πρίκουελ μάλλον παρά σίκουελ, αφού σήμερα θα κάνουμε μια εισαγωγή στις 24 περιπέτειες του Αστερίξ, που έπρεπε ίσως να έχει προηγηθεί -αλλά ποτέ δεν είναι αργά.

Βλέπετε, όπως συνειδητοποίησα ήδη ενώ έγραφα το χτεσινό άρθρο, εκτός από τα γλωσσικά και λεξιλογικά (και μεταφραστικά) της κάθε περιπέτειας, χρειάζεται και μια γενική εισαγωγή, που να αναφέρεται, αν μη τι άλλο, στους πρωταγωνιστές της σειράς, δηλαδή σε εκείνους που εμφανίζονται σε αρκετές περιπέτειες -μερικοί και σε όλες. Αυτή την εισαγωγή θα τη διαβάσετε σήμερα.

Ο Αστερίξ γεννήθηκε, δηλαδή άρχισε να δημοσιεύεται στις 29 Οκτωβρίου 1959, σε συνέχειες, στο πρώτο τεύχος του περιοδικού Pilote. (Τούτο σημαίνει πως είμαι συνομήλικος με τον Γαλάτη, αφού γεννήθηκα τέσσερις μέρες αργότερα). Η πρώτη περιπέτεια ήταν η “Αστερίξ ο Γαλάτης”, στην οποία γνωρίζουμε αρκετούς από τους πρωταγωνιστές -αλλά όχι όλους. Δημιουργοί του Αστερίξ ήταν ο σεναρίστας Ρενέ Γκοσινί (Goscinny, 1926-1977) και ο σκιτσογράφος Αλμπέρ Ουντερζό (Uderzo, 1927-). Οι περιπέτειες λίγο μετά την ολοκλήρωση των συνεχειών έβγαιναν και σε τόμους. Συνολικά το ζευγάρι δημιούργησε μαζί 24 περιπέτειες -τελευταία ήταν ο Αστερίξ και οι Βέλγοι, που την άρχισαν μαζί αλλά ο Γκοσινί πέθανε ενώ είχαν μείνει 8 σελίδες μισοτελειωμένες. Μετά, ο Ουντερζό έβγαλε και αρκετές περιπέτειες μόνος του, που τις θεωρώ υποδεέστερες.

Όπως έγραψα και χτες, στην Ελλάδα ο Αστερίξ πρωτοήρθε γύρω στο 1969, όταν κυκλοφόρησε το περιοδικό Αστερίξ από τις εκδόσεις Σπανός, που είχε την ύλη του γαλλικού Pilote, με γαλλικά κόμικς σε συνέχειες. Το περιοδικό κυκλοφόρησε επί καναδυό χρόνια και παρουσίασε κάπου οχτώ περιπέτειες του Αστερίξ.

Μετά, τα δικαιώματα τα πήρε ο Ψαρόπουλος και άρχισε από το 1978 να δημοσιεύει τις περιπέτειες σε αυτοτελή άλμπουμ, ένα τον μήνα. Δημοσιεύτηκαν και οι 24 αρχικές περιπέτειες και μερικές από τις μεταγενέστερες. Από το 1989 αν δεν κάνω λάθος ο Αστερίξ άρχισε να εκδίδεται από τις εκδόσεις Μαμούθ. Κυκλοφόρησαν και οι 24 αρχικές περιπέτειες καθώς και όλες οι μεταγενέστερες, ενώ επίσης κυκλοφόρησαν αρκετοί τόμοι στα αρχαία ελληνικά, τα ποντιακά, τα κυπριακά και τα κρητικά. Στα βιβλιοπωλεία και στα περίπτερα βρίσκει κανείς μόνο τις εκδόσεις Μαμούθ, του Ψαρόπουλου μόνο σε παλαιοβιβλιοπωλεία.

romainesΗ δράση του Αστερίξ τοποθετείται στο 50 π.Χ. στην Αρμορικήίκη -εκεί βρίσκεται το (παραθαλάσσιο) ανυπόταχτο χωριό. Η Αρμορική ήταν μια περιοχή της Γαλατίας, χοντρικά ανάμεσα στις εκβολές του Λίγηρα και του Σηκουάνα. Και η χρονολογία βολεύει (η εποχή του Καίσαρα) αλλά και η τοποθεσία -εύκολα ταξίδια διά θαλάσσης.

Το ανυπόταχτο γαλατικό χωριό, όσο κι αν αυτό φαίνεται περίεργο, είναι ανώνυμο -αν δεν κάνω κάποιο τραγικό λάθος, πουθενά δεν αναφέρεται το όνομά του. Αντίθετα, επώνυμα είναι τα τέσσερα ρωμαϊκά στρατόπεδα που το περιτριγυρίζουν από την ξηρά. Τα στρατόπεδα είναι τα εξής:

* Aquarium, που είναι η λατινικής προέλευσης γαλλική λέξη που σημαίνει ενυδρείο.

* Babaorum, λογοπαίγνιο με το γλύκισμα baba au rhum (μπαμπάδες με ρούμι).

* Laudanum, λατινικής προέλευσης γαλλικής λέξης, το παυσώδυνο λάβδανο.

* Petibonum, λογοπαίγνιο με τη γαλλική έκφραση petit bonhomme (ανθρωπάκος).

Δηλαδή, δύο στρατόπεδα είναι λατινικές λέξεις και δύο λογοπαίγνια με γαλλικές λέξεις.

Το χωριό είναι ανώνυμο αλλά πολλοί κάτοικοί του κατονομάζονται. Κάποιος που είχε υπομονή, κάθισε και μέτρησε 29 κατονομαζόμενους Γαλάτες κατοίκους του ανυπόταχτου χωριού. Βέβαια, αρκετοί από αυτούς είναι κομπάρσοι που εμφανίζονται σε μία μόνο περιπέτεια. Εδώ θα ασχοληθούμε με τους πρωταγωνιστές, αυτούς που συμμετέχουν σε όλες τις περιπέτειες ή σε πολλές από αυτές.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αστερίξ, Κόμικς, Λογοπαίγνια, Συγκριτικά γλωσσικά | Με ετικέτα: , , , , , , , , | 149 Comments »

Είδατε το σκύλο μου μικρό; (Λεξιλογικά του Αστερίξ στους Βρετανούς)

Posted by sarant στο 9 Οκτωβρίου, 2014

Με μια δόση υπερβολής θα μπορούσαμε να πούμε ότι οι 24 τόμοι του Αστερίξ, του Ρενέ Γκοσινί και του Αλμπέρ Ουντερζό, είναι μια από τις σημαντικότερες προσφορές της Γαλλίας στον παγκόσμιο πολιτισμό μεταπολεμικά. Τουλάχιστον η γενιά μου, που γνώρισε τον Αστερίξ στα φοιτητικά της χρόνια, τον αγάπησε σχεδόν ομόφωνα.

Βέβαια, στην Ελλάδα ο Αστερίξ είχε έρθει και νωρίτερα, γύρω στο 1969, όταν κυκλοφόρησε το περιοδικό Αστερίξ από τις εκδόσεις Σπανός, που είχε την ύλη του γαλλικού Pilote, με γαλλικά κόμικς σε συνέχειες: Αστερίξ, Ιζνογκούντ, Κοκκινογένης, Τανγκύ και Λαβερντύρ, κάποιο καουμπόικο, Αχιλλέας Ταλόν και άλλα που δεν θυμάμαι. Το περιοδικό το αγόραζα ανελλιπώς αλλά δεν έχω κρατήσει κανένα τεύχος του. Κυκλοφόρησε επί καναδυό χρόνια και παρουσίασε κάπου οχτώ περιπέτειες του Αστερίξ.

Μετά, τα δικαιώματα τα πήρε ο Ψαρόπουλος και άρχισε από το 1978 να δημοσιεύει τις περιπέτειες σε αυτοτελή άλμπουμ, ένα τον μήνα. Αυτό κράτησε δυο χρόνια, ώσπου να εκδοθούν και οι 24 τόμοι. (Τόσους είχαν προλάβει να φτιάξουν ο Γκοσινί και ο Ουντερζό μέχρι τον πρόωρο θάνατο του πρώτου. Αργότερα, ο Ουντερζό κυκλοφόρησε καμιά δεκαριά τόμους σε δικό του κείμενο και σκίτσα, αλλά κατά γενική ομολογία ή έστω κατά τη γνώμη μου αυτοί οι μεταγενέστεροι τόμοι υστερούν κατά πολύ. Φέτος κυκλοφόρησε και ο Αστερίξ στους Πίκτους, η πρώτη περιπέτεια στην οποία δεν συμμετέχει κανείς από τους αρχικούς δημιουργούς). Τους αγόρασα όλους στην εποχή τους, αλλά αμφιβάλλω αν έχω κρατήσει κανένα τεύχος.

Από το 1989 αν δεν κάνω λάθος ο Αστερίξ άρχισε να εκδίδεται από τις εκδόσεις Μαμούθ. Κυκλοφόρησαν και οι 24 αρχικές περιπέτειες καθώς και όλες οι μεταγενέστερες, ενώ επίσης κυκλοφόρησαν αρκετοί τόμοι στα αρχαία ελληνικά, τα ποντιακά και τα κρητικά. Στα βιβλιοπωλεία και στα περίπτερα βρίσκει κανείς μόνο τις εκδόσεις Μαμούθ, του Ψαρόπουλου μόνο σε παλαιοβιβλιοπωλεία.

Στη σειρά του Ψαρόπουλου τη μετάφραση των δυο πρώτων περιπετειών (Αστερίξ και ο Μάγος. Η κατοικία των θεών) την είχε κάνει ο Κώστας Ταχτσής. Μετά ανέλαβε ο ποιητής Αργύρης Χιόνης, μακαρίτης κι αυτός πια. Στις εκδόσεις Μαμούθ νομίζω ότι δεν γράφεται το όνομα του μεταφραστή (διορθώστε με αν κάνω λάθος). Έχω συνηθίσει την πρώτη μετάφραση και τη θεωρώ καλύτερη. Μπορεί όμως να είναι και συνήθεια. Από την άλλη, ο δεύτερος μεταφραστής βρίσκεται σε δύσκολη θέση, διότι ίσως αισθάνεται αναγκασμένος να αποφύγει τα λογοπαικτικά ευρήματα του πρώτου.

Στα κατεβασάδικα του Διαδικτύου βρίσκει κανείς σε ηλεμορφή τον Αστερίξ της έκδοσης Μαμούθ, αλλά, απ’ όσο ξέρω και έψαξα, όχι την έκδοση Ψαρόπουλου. Από καλή τύχη (στον ουρανό τον έψαχνα και στη γη τον βρήκα) ένας καλός φίλος, συνομήλικος περίπου, έχει στη βιβλιοθήκη του πεντέξι τόμους από τότε, και σκέφτηκα σήμερα να παρουσιάσω μια περιπέτεια, κι αν είμαστε καλά κι έχει ενδιαφέρον θα συνεχίσω.

Πριν από τεσσεράμισι χρόνια, σε ένα άρθρο για μια λατινική φράση, τα σχόλια εκτράπηκαν κατά συντεταγμένο τρόπο στη συζήτηση των λογοπαιγνίων του Αστερίξ και σε σύγκριση μεταφράσεων. Τότε είχαμε κορφολογήσει στοιχεία από όλες τις περιπέτειες, τώρα όμως θα περιοριστούμε σε μία, στον Αστερίξ στους Βρετανούς. Την έκδοση του Ψαρόπουλου τη σκανάρισα και την έχω ανεβάσει εδώ (με τη βοήθεια του Στάζιμπου για την ηλεβιβλιοδεσία) όπου μπορείτε να τη διαβάσετε ονλάιν -ή να την κατεβάσετε από εδώ. Κάπως αχνά βγήκαν τα χρώματα, να με συμπαθάτε.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αστερίξ, Κόμικς, Συγκριτικά γλωσσικά | Με ετικέτα: , , , , , , , | 194 Comments »

Νόμπελ για τον ιππόκαμπο

Posted by sarant στο 8 Οκτωβρίου, 2014

Βρισκόμαστε ήδη στη μέση της εβδομάδας της απονομής των βραβείων Νόμπελ, και παρόλο που δεν έχουν απονεμηθεί ακόμα τα δύο πιο προβεβλημένα βραβεία, που προσφέρονται για σχολιασμό από το ευρύτερο κοινό, δηλαδή της Λογοτεχνίας και της Ειρήνης, αποφάσισα στη σημερινή ανάρτηση να σχολιάσω το βραβείο που άνοιξε την αυλαία, το Νόμπελ της Ιατρικής, που απονεμήθηκε προχτές από κοινού (συνηθίζεται αυτό στα επιστημονικά Νόμπελ) στον Βρετανοαμερικανό καθηγητή Τζον Ο’ Κιφ και στο ζευγάρι των Νορβηγών ερευνητών Μέι Μπριτ Μόζερ και Εντβαρντ Μόζερ, για την έρευνά τους σχετικά με τους μηχανισμούς προσδιορισμού θέσης του εγκεφάλου, ή για το “GPS του εγκεφάλου” όπως το αποκάλεσαν οι δημοσιογράφοι σε όλο τον κόσμο.

hippocampus_2773204Κάποια από τα κύτταρα που παίζουν καθοριστικό ρόλο για τον προσδιορισμό της θέσης, βρίσκονται σε μια περιοχή του εγκεφάλου που λέγεται ιππόκαμπος. Σε αυτή τη λέξη θα σταθούμε λοιπόν, αν και, πριν προχωρήσω, θέλω να επισημάνω ότι η Καθημερινή πρωτοτύπησε επαναφέροντας την παλιά (γαλλοπρεπή) προφορά “Νομπέλ”  που είναι βέβαια (περίπου) και η προφορά του ονόματος του Νόμπελ στα σουηδικά -αλλά αφού η λέξη έχει διεθνοποιηθεί, η σουηδική προφορά δεν ενδιαφέρει και τόσο. Η λέξη στα ελληνικά έχει λεξικογραφηθεί Νόμπελ.

Η λέξη “ιππόκαμπος”, ελληνική που έχει γίνει διεθνής, έχει τρεις σημασίες. Ιππόκαμπος είναι το θαλάσσιο ζώο της εικόνας αριστερά, που όσο κι αν δεν του φαίνεται είναι ψάρι από ζωολογική άποψη. Ιππόκαμπος, στη μυθολογία, ήταν ένα θαλάσσιο τέρας με κεφάλι αλόγου και ουρά ψαριού ή ερπετού,  που απεικονίζεται σε διάφορα γλυπτά ή αγγεία (εδώ έχει μερικά) και αργότερα στην εραλδική. Ιππόκαμποι υπάρχουν, ας πούμε, στο γλυπτό σύμπλεγμα της Φοντάνας του Τρέβι στη Ρώμη. Ποια από τις δυο αυτές σημασίες προϋπήρξε δεν το ξέρω, υποθέτω η μυθολογική.

Η τρίτη σημασία, η ανατομική, δόθηκε πολύ αργότερα, αρχικά τον 16ο αιώνα από έναν Βενετό ανατόμο, επειδή το σχήμα της περιοχής αυτής του εγκεφάλου θυμίζει τον ιππόκαμπο, αν και η ορολογία σταθεροποιήθηκε τον 19ο αιώνα. (Η ομοιότητα φαίνεται καθαρά εδώ). Από τα επιστημονικά λατινικά (hippocampus) η λέξη πέρασε και στα ελληνικά, οπότε με τη σημασία αυτή, την επιστημονική, ο ιππόκαμπος είναι είδος αντιδανείου.

Από τα δυο μεγάλα λεξικά μας, το ΛΚΝ έχει μόνο τις δύο πρώτες σημασίες, λείπει δηλαδή η ανατομική. Ο Μπαμπινιώτης αρχικά είχε μόνο την κοινή σημασία, ενώ στη 2η έκδοση πρόσθεσε την ανατομική, του λείπει δηλαδή η μυθολογική (αλλά δεν έχω  δει την τελευταία του έκδοση).

Το θαλάσσιο ζώο το λέμε και άλογο ή αλογάκι της θάλασσας. Αυτή είναι η κοινή λαϊκή ονομασία, ενώ δεν ξέρω αν υπάρχουν άλλες λαϊκές. Αντίστοιχους όρους, που μάλιστα έχουν επίσημο χαρακτήρα, βρίσκουμε σε πολλές άλλες γλώσσες -στα αγγλικά δηλαδή, παρόλο που υπάρχει το hippocamp, χρησιμοποιείται κυρίως για το μυθολογικό πλάσμα. Οι Γάλλοι λένε hippocampe, αλλά οι Γερμανοί Seepferdchen (αλογάκι της θάλασσας) ενώ στα τούρκικα είναι Denizatι (ντενίζ η θάλασσα, άτι το… άτι). Στα ελληνικά βέβαια λέμε θαλάσσιο ίππο εκείνο το πολικό θηλαστικό με τους χαυλιόδοντες, που οι Άγγλοι το λένε walrus.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επιστημονικά, Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , | 165 Comments »

Ο άγνωστος ποιητής Άχθος Αρούρης: Η κήρυξη του πολέμου

Posted by sarant στο 7 Οκτωβρίου, 2014

Εδώ και κάμποσο καιρό έχω αρχίσει να δημοσιεύω, κάθε δεύτερη Τρίτη, αποσπάσματα από το βιβλίο του πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου, “Ο άγνωστος ποιητής Άχθος Αρούρης” (εκδ. Ερατώ, 1995, εξαντλημένο), που είναι μια βιογραφία του παππού μου, του Νίκου Σαραντάκου (1903-1977), ο οποίος είχε το ψευδώνυμο Άχθος Αρούρης (που είναι ομηρική έκφραση και σημαίνει ‘βάρος της γης’). Η σημερινή συνέχεια είναι η εικοστή έκτη. Η προηγούμενη συνέχεια βρίσκεται εδώ. Με τη σημερινή συνέχεια μπαίνουμε στο 7ο κεφάλαιο του βιβλίου “Πόλεμος και κατοχή”. Το σημερινό κεφάλαιο ίσως θα ήταν ωραίο αν συνέπιπτε με την 28η Οκτωβρίου, που κατά σύμπτωση φέτος πέφτει Τρίτη, αλλά πέσαμε τρεις βδομάδες έξω.

mimis_jpeg_χχsmallΛίγους μήνες μετά τη μετάθεση του ποιητή στη Μυτιλήνη, άρχισε ο πόλεμος με την Ιταλία, που όλοι τον περίμεναν έπειτα από τον τορπιλισμό της Έλλης το Δεκαπενταύγουοτο. Του Αγίου Δημητρίου, στη γιορτή του διευθυντή της τράπεζας, ο ποιητής μαζί με τον Χαράλαμπο πήγαν να τον χαιρετήσουν. Στο σαλόνι βρήκαν συ­γκεντρωμένους πολλούς παράγοντες της μυτιληναϊκής κοινωνίας, το Δεσπότη, το Νομάρχη, τον υποδιοικητή της Αστυνομίας, διευθυντές των άλλων τραπεζών. Όλοι συμφωνούσαν πως ο πόλεμος ήταν ζήτη­μα ημερών και προμάντευαν τη σύντομη διάρκειά του: «Θα πέσουν μερικές ντουφεκιές για την τιμή των όπλων κι όλα θα τελειώσουν σε λίγες μέρες».

Κάποιοι προχωρούσαν πιο μακριά:

«Είναι καιρός να ενταχθώμεν εις την Ευρώπην, ηνωμένην υπό μίαν σιδηράν εξουσίαν».

Ο Νίκος με δυσκολία κρατιόταν να τους τα πει χύμα. Επικαλέστη­κε πως γιόρταζε κι ο γιος του κι έφυγε με τον Χαράλαμπο νωρίς. Οι δυο φίλοι γύρισαν στο σπίτι του ποιητή φαρμακωμένοι.

«Να δεις που θα μας πουλήσουν στους φασίστες, είναι βλέπεις σαρξ εκ της σαρκός τους», είπε ο Σαραντάκος, χάνοντας για πρώτη φορά την αισιοδοξία του.

Ο Κανόνης είχε αντιρρήσεις.

«Ξέρεις, μπορεί ο Μεταξάς να είναι φασίστας, αλλά αντίθετα με την Ιταλία, την εξουσία του τη χρωστά στο βασιλιά, δηλαδή στους Άγγλους».

Εκείνο το συννεφιασμένο οχτωβριανό πρωινό, ο Σαραντάκος έμαθε για την εισβολή των Ιταλών πρωί πρωί, ανοίγοντας το ραδιόφωνό του, όπως συνήθιζε να κάνει κάθε μέρα πριν φύγει για τη δου­λειά του, καθώς έπινε το κώνειον, όπως έλεγε το μείγμα του καφέ με το γάλα που ετοίμαζε η Ελένη. Το ραδιόφωνο έπαιζε συνέχεια δημο­τικά τραγούδια και εμβατήρια, που τα διέκοπτε για να πει το πρώτο ανακοινωθέν του πολέμου. Η Ελένη ακούγοντας τα νέα έβαλε τα κλάματα. Ο Νίκος την παρηγόρησε και έφυγε βιαστικός.

Στην Τράπεζα βρήκε όλους τους συναδέλφους μαζεμένους πα­ρέες παρέες να συζητούν ζωηρά. Κανείς φυσικά δε δούλευε. Απροσ­δόκητα δεν υπήρχε ίχνος φόβου ή ηττοπάθειας στις κουβέντες τους αλλά κάτι που έμοιαζε με ενθουσιασμό. Ο ταμίας κι ένας δυο άλλοι γερμανόφιλοι, που κάτι πήγαν να πουν για το αήττητο του Άξονος και το άσκοπο της αντίστασης, απομονώθηκαν με πρόγκα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in 1940-41, Άχθος Αρούρης, Αναμνήσεις, Βιογραφίες, Δημήτρης Σαραντάκος, Μυτιλήνη | Με ετικέτα: , , | 94 Comments »

 
Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 7,843 other followers